પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આજે ગુજરાતના પુનઃનિર્મિત સોમનાથ મંદિરના ઉદ્ઘાટનના 75 વર્ષ પૂર્ણ થવાના અવસરે સોમનાથ અમૃત મહોત્સવમાં ભાગ લીધો હતો.

સોમનાથ મંદિર સંકુલમાં તેની 75મી પ્રતિષ્ઠા વર્ષગાંઠ નિમિત્તે એક ભવ્ય સભાને સંબોધતા, પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આ કાર્યક્રમને માત્ર એક ઔપચારિક પ્રસંગ તરીકે નહીં, પરંતુ ભારતની શાશ્વત ચેતના અને સભ્યતાની સ્થિતિસ્થાપકતાની ઘોષણા તરીકે બિરદાવ્યો. આ મહત્વપૂર્ણ મેળાવડામાં વૈદિક મંત્રોચ્ચાર, સાંસ્કૃતિક પ્રદર્શન અને સમુદ્રના મોજાંઓની ગર્જના વચ્ચે રાષ્ટ્રીય ગૌરવ સાથે જોડાયેલી સ્વર્ગીય ભક્તિ જોવા મળી, જેમાં પવિત્ર સ્થળના પુનઃસ્થાપનની ઉજવણી કરવામાં આવી.

પ્રાચીન શાસ્ત્રીય જ્ઞાનને ટાંકીને, પ્રધાનમંત્રીએ વર્ણન કર્યું કે કેવી રીતે આ સૃષ્ટિ દિવ્યમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમાં જ વિલીન થાય છે. "યતો જાયતે પાલ્યતે યેન વિશ્વમ્, તમીશમ્ ભજે લીયતે યત્ર વિશ્વમ્, આજે આપણે તેમના નિવાસસ્થાનના પુનઃનિર્માણનો ઉત્સવ ઉજવી રહ્યા છીએ," તેમ શ્રી મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું. પોતાની વ્યક્તિગત ભક્તિ શેર કરતાં, પ્રધાનમંત્રીએ દાદા સોમનાથના પરમ ભક્ત તરીકે મંદિરની તેમની અસંખ્ય મુલાકાતોને યાદ કરી. શ્રી મોદીએ ટિપ્પણી કરી હતી કે, "મેં અસંખ્ય વાર તેમની સામે માથું નમાવ્યું છે, પરંતુ આજે જ્યારે હું અહીં આવી રહ્યો હતો, ત્યારે સમયની આ સફર મને એક આનંદદાયક અનુભવ આપી રહી હતી."

માત્ર થોડા મહિના પહેલા જ 'સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વ' દરમિયાનની તેમની તાજેતરની મુલાકાતને યાદ કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ ઉપરાઉપરી બંને સ્મરણોત્સવના સાક્ષી બનવાના વિશિષ્ટ મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. શ્રી મોદીએ પુષ્ટિ કરી હતી કે, "પ્રથમ વિનાશના 1000 વર્ષ પછી પણ સોમનાથ અવિનાશી હોવાનું ગૌરવ, અને આજે આ આધુનિક સ્વરૂપની પ્રાણ પ્રતિષ્ઠાના 75 વર્ષ, આપણને એક હજાર વર્ષની અમર યાત્રાનો અનુભવ કરવાની તક મળી છે."

1951ની પ્રાણ પ્રતિષ્ઠાના ઐતિહાસિક મહત્વ પર ભાર મૂકતા પ્રધાનમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે તે કોઈ સામાન્ય પ્રસંગ નહોતો. શ્રી મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, "જો ભારત 1947માં આઝાદ થયું, તો 1951માં સોમનાથની પ્રાણ પ્રતિષ્ઠાએ ભારતની સ્વતંત્ર ચેતનાની ઘોષણા કરી."

ભારતની આઝાદીના માત્ર ચાર વર્ષ બાદ 1951માં મંદિરના પુનઃનિર્માણના ગહન મહત્વ પર વિચાર કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના 500 રજવાડાઓના રાજકીય એકીકરણ અને સોમનાથના પુનઃનિર્માણના તેમના સંકલ્પ વચ્ચે એક નોંધપાત્ર સામ્યતા દર્શાવી હતી. શ્રી મોદીએ અવલોકન કર્યું કે, "જ્યારે રાષ્ટ્ર વિદેશી બેડીઓમાંથી મુક્ત થયું, ત્યારે સોમનાથના પુનઃસ્થાપને એકસાથે વિશ્વને જાહેર કર્યું કે ભારત માત્ર સ્વતંત્ર નથી, તે પહેલેથી જ તેના પ્રાચીન ગૌરવને પુનઃ પ્રાપ્ત કરી રહ્યું છે."

આ પ્રસંગના બહુસ્તરીય મહત્વને વ્યક્ત કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ ફક્ત 75 વર્ષના ભૂતકાળના અવલોકનના સાક્ષી નથી. "હું અહીં વિનાશમાં સર્જનનો સંકલ્પ જોઈ રહ્યો છું, જેને સોમનાથે પૂર્ણ કર્યો છે," શ્રી મોદીએ અવલોકન કર્યું. તેમણે પવિત્ર પરિસરમાં અસત્ય પર સત્યના શાશ્વત વિજયની અનુભૂતિનું વર્ણન કર્યું.

પ્રધાનમંત્રીએ હજારો વર્ષોની આધ્યાત્મિક ચેતનાના સાક્ષી હોવાની વાત કરી જેણે સાર્વત્રિક કલ્યાણના પાઠ ભણાવ્યા છે. તેમણે સોમનાથના સ્થિતિસ્થાપકતામાં સમાયેલા ભારતના અવિનાશી સાર વિશેનો તેમનો દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો. શ્રી મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, "હું અહીં ભારતનું તે અવિનાશી સ્વરૂપ જોઈ રહ્યો છું જે સદીઓના દુષ્ટ પ્રયાસોથી ભૂંસી શકાયું નથી, જેને હરાવી શકાયું નથી."

ઉજવણીના ભવિષ્યલક્ષી પાસા પર ભાર મૂકતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે, સોમનાથ અમૃત મહોત્સવ માત્ર સ્મરણોત્સવથી ઘણો આગળ છે. શ્રી મોદીએ પુષ્ટિ કરી હતી કે, "આ માત્ર ભૂતકાળની ઉજવણી નથી, આ આગામી એક હજાર વર્ષ માટે ભારતની પ્રેરણા પણ છે." પ્રધાનમંત્રીએ આ મહત્વપૂર્ણ અવસરે તમામ દેશવાસીઓ અને ભગવાન સોમનાથના કરોડો ભક્તોને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા.

આ દિવસને રાષ્ટ્રીય ઈતિહાસના અન્ય એક સીમાચિહ્ન સાથે જોડતા, તેમણે સભાને યાદ અપાવ્યું કે 11 મે 1998માં ભારતના પોખરણ પરમાણુ પરીક્ષણોની વર્ષગાંઠ પણ છે. તેમણે વિગતવાર જણાવ્યું કે કેવી રીતે દેશ એ 11 મેના રોજ ત્રણ પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યા, જેણે ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોની ક્ષમતા દર્શાવી. તેમણે 13 મેના રોજ થયેલા ત્યારબાદના પરીક્ષણોને ભારતના અડગ રાજકીય સંકલ્પના પુરાવા તરીકે ગણાવ્યા. શ્રી મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, "તે સમયે સમગ્ર વિશ્વનું દબાણ ભારત પર હતું, પરંતુ અટલજીના નેતૃત્વમાં તત્કાલીન સરકારે દર્શાવ્યું હતું કે અમારા માટે રાષ્ટ્ર પ્રથમ આવે છે, વિશ્વની કોઈ શક્તિ ભારતને ઝુકાવી શકતી નથી અથવા તેને દબાણ હેઠળ લાવી શકતી નથી."

ઓપરેશનના નામનું મહત્વ સમજાવતા પ્રધાનમંત્રીએ નોંધ્યું હતું કે પોખરણ પરમાણુ પરીક્ષણને ગહન સાંસ્કૃતિક કારણોસર 'ઓપરેશન શક્તિ' નામ આપવામાં આવ્યું હતું. શ્રી મોદીએ ટિપ્પણી કરી હતી કે, "કારણ કે શિવની સાથે શક્તિની પૂજા એ આપણી પરંપરા રહી છે." હિંદુ મૂર્તિશાસ્ત્રનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે સમજાવ્યું કે અર્ધનારીશ્વર શિવ, શિવ અને શક્તિની અવિભાજ્યતા દર્શાવે છે. પ્રધાનમંત્રીએ યાદ કર્યું કે જ્યારે ભારતનું મિશન ચંદ્રયાન સફળતાપૂર્વક ચંદ્ર પર ઉતર્યું હતું, ત્યારે તે લેન્ડિંગ સાઇટનું નામ પણ આ જ ફિલસૂફી મુજબ રાખવામાં આવ્યું હતું. વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્રના જોડાણને હાઇલાઇટ કરતા, તેમણે પ્રાચીન જ્ઞાન અને આધુનિક સિદ્ધિઓના સંગમ પર આનંદ વ્યક્ત કર્યો. શ્રી મોદીએ ટિપ્પણી કરી હતી કે, "કેવો આનંદદાયક સંયોગ છે કે આ જ્યોતિર્લિંગને ચંદ્ર (સોમ) ના નામ પરથી સોમનાથ કહેવામાં આવે છે."

પ્રધાનમંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે કેવી રીતે શિવ અને શક્તિની સાથે પૂજા કરવાની ફિલસૂફી હવે ભારતની વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિને પ્રેરણા આપે છે. શ્રી મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, "આજે આપણે આ સંકલ્પ સાકાર થતો જોઈ રહ્યા છીએ, કે આપણી શિવ અને શક્તિની પૂજા દેશની વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ માટે પણ પ્રેરણા બને." તેમણે ઓપરેશન શક્તિની વર્ષગાંઠ પર તમામ દેશવાસીઓને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા.

મંદિરના હજાર વર્ષના વિનાશ અને પુનરુત્થાનની ગાથાને ટાંકીને પ્રધાનમંત્રીએ આ ઈતિહાસને જીવંત રાખનાર અદમ્ય ભાવના પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. મોહમ્મદ ગઝનવી અને અલાઉદ્દીન ખિલજી જેવા આક્રમણકારો દ્વારા કરવામાં આવેલા ક્રમિક હુમલાઓ છતાં, સમર્પિત શાસકો રાજા ભોજ, ભીમદેવ પ્રથમ, કુમારપાળ, મહીપાલ પ્રથમ અને રાવ ખેંગાર દ્વારા વારંવાર મંદિરનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાંથી દરેકે અદમ્ય આધ્યાત્મિક આહવાનનો જવાબ આપ્યો હતો. શ્રી મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, "જેમણે વિનાશ કર્યો તેઓએ માત્ર પથ્થર અને ગારા જોયા, પરંતુ તેઓ આપણી સભ્યતાની બૌદ્ધિક અને આધ્યાત્મિક શક્તિને ક્યારેય સમજી શક્યા નહીં."

રાષ્ટ્રની સાંસ્કૃતિક રિકવરી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા પ્રધાનમંત્રીએ લકુલીશ અને સોમ શર્મા જેવા ઋષિઓના યોગદાનને સ્વીકાર્યું જેમણે આ પ્રદેશના પવિત્ર વારસાને સાચવી રાખ્યો હતો. તેમણે ભાવ બૃહસ્પતિ, પાશુપતાચાર્યો અને ઘણા વિદ્વાનોના વિદ્વતાપૂર્ણ યોગદાનને સ્વીકાર્યું જેમણે આ વિસ્તારની આધ્યાત્મિક પરંપરાઓને ટકાવી રાખી હતી. પીએમ મોદીએ વિશાલદેવ અને ત્રિપુરાંતક જેવા બૌદ્ધિક વ્યક્તિત્વોને ઓળખ્યા જેમણે આ પ્રદેશની ચેતનાને સુરક્ષિત કરી હતી. આદરના વર્તુળને વિસ્તૃત કરતા, તેમણે વીર હમીરજી ગોહિલ, વીર વેગડાજી ભીલ, પુણ્યશ્લોક અહિલ્યાબાઈ હોળકર જી, બરોડાના ગાયકવાડ, જામ સાહેબ મહારાજા દિગ્વિજય સિંહ જી જેવી અન્ય ઘણી મહાન હસ્તીઓના નામ લીધા જેમણે સોમનાથની સેવા માટે પોતાને સમર્પિત કર્યા હતા. તેમણે ખાસ કરીને સોમનાથના પુનઃનિર્માણના આધુનિક શિલ્પીઓ જેવા કે સરદાર પટેલ, ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ, કે. એમ. મુનશી જી અને આ તમામ દિવ્ય આત્માઓને નમન કર્યા હતા. તેમણે સમકાલીન જવાબદારી માટે તેમના વારસામાંથી પ્રેરણા મેળવી હતી. શ્રી મોદીએ પુષ્ટિ કરી હતી કે, "તેમનું સ્મરણ આપણને પ્રેરણા આપે છે કે આપણે માત્ર આપણી સાંસ્કૃતિક વિરાસતને આગળ ધપાવવાની નથી પરંતુ આ જવાબદારી આવનારી પેઢીઓના હાથમાં પણ સોંપવાની છે."

ભારતના વિશાળ સાંસ્કૃતિક વારસા પર વિચાર કરતા પ્રધાનમંત્રીએ નોંધ્યું હતું કે સાંસ્કૃતિક સ્થળો હજારો વર્ષોથી રાષ્ટ્રની ઓળખ રહ્યા છે. છતાં તેમણે આઝાદી પછીના ભારતમાં એક પીડાદાયક વિરોધાભાસ તરફ ઈશારો કર્યો. આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણીઓ ટાંકીને તેમણે નોંધ્યું હતું કે વિશ્વમાં અન્યત્ર, જે રાષ્ટ્રોની વિરાસત આક્રમણકારો દ્વારા નાશ પામી હતી તેઓ પાછળથી તેને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે સાથે આવ્યા હતા. પ્રધાનમંત્રીએ આ ધ્યેય તરફ સ્થાપક નેતાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા પ્રચંડ પ્રયાસોને સ્વીકાર્યા. જો કે, તેમણે નેતૃત્વની અંદરથી જે કમનસીબ વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો તેનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. શ્રી મોદીએ ટિપ્પણી કરી હતી કે, "તેમ છતાં સરદાર સાહેબના અટલ સંકલ્પે એ સુનિશ્ચિત કર્યું કે રાષ્ટ્રએ સદીઓના કલંકને ધોઈ નાખ્યો."

સમકાલીન પડકારો વિશે ચિંતા વ્યક્ત કરતા પ્રધાનમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે વિભાજનકારી શક્તિઓ આજે પણ પ્રભાવશાળી છે. તેમણે રાષ્ટ્રીય સ્તરે મહત્વપૂર્ણ સાંસ્કૃતિક પ્રોજેક્ટ્સના વિરોધના તાજેતરના ઉદાહરણો ટાંક્યા. પ્રધાનમંત્રીએ આવી વિભાજનકારી વિચારસરણી સામે સતર્ક રહેવા હાકલ કરી હતી. તેમણે સંતુલિત પ્રગતિનું વિઝન રજૂ કર્યું જે રાષ્ટ્રીય વિકાસના બંને પાસાઓનું સન્માન કરે છે. શ્રી મોદીએ પુષ્ટિ કરી હતી કે, "આપણે વિકાસ અને વિરાસતને સાથે લઈને આગળ વધવાનું છે."

આર્થિક પરિવર્તનમાં ટેમ્પલ ટ્રસ્ટની ભૂમિકાને સ્વીકારતા, પ્રધાનમંત્રીએ હાઇલાઇટ કર્યું કે સોમનાથ કેવી રીતે સંકલિત વિકાસનું કિરણ બન્યું છે, જે એકસાથે આધ્યાત્મિક કેન્દ્ર અને આર્થિક એન્જિન છે જેનાથી સેંકડો પરિવારો અને હજારો આજીવિકાને ફાયદો થાય છે. તેમણે અવલોકન કર્યું કે, "આ મંદિર વિશ્વના ખૂણેખૂણેથી લોકોને આકર્ષે છે અને તેમની મુલાકાત સમગ્ર પ્રદેશમાં સમૃદ્ધિ પેદા કરે છે."

ભારતના પવિત્ર તીર્થ નેટવર્ક સુધીના તેમના વિઝનને વિસ્તૃત કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ તાજેતરના વર્ષોમાં દેશભરમાં હાથ ધરવામાં આવેલા પરિવર્તનકારી વિકાસની યાદી રજૂ કરી, કેદારનાથનું પુનઃનિર્માણ, કાશીના વિશ્વનાથ ધામનું સુશોભીકરણ, ઉજ્જૈનનું મહાકાલ મહાલોક, ચારધામ હાઇવે પ્રોજેક્ટ, ગોવિંદઘાટથી હેમકુંડ સાહિબ સુધીનો રોપવે પ્રોજેક્ટ, કરતારપુર કોરિડોર અને બૌદ્ધ સર્કિટ. શ્રી મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, "આ બધું 10-12 વર્ષમાં થયું છે, જે દર્શાવે છે કે સાંસ્કૃતિક સ્થળો પ્રગતિમાં અવરોધ નથી, પરંતુ ખરેખર ભારતની આધ્યાત્મિક-સામાજિક વ્યવસ્થાના કેન્દ્રો છે, અને તે દેશની આર્થિક પ્રગતિના સ્ત્રોત અને સાચા વિકાસના પ્રવેશદ્વાર પણ રહ્યા છે."

આ પ્રયાસ માટે દાર્શનિક પાયો સ્પષ્ટ કરતા પ્રધાનમંત્રીએ ઉપનિષદની ઘોષણા "સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ" (બધું બ્રહ્મ છે) ટાંકીને સમજાવ્યું કે આ દ્રષ્ટિકોણમાં નદીઓ, જંગલો, પર્વતો અને તમામ પ્રકૃતિને પવિત્ર અભિવ્યક્તિઓ તરીકે સમાવવામાં આવી છે. શ્રી મોદીએ વિનંતી કરી કે, "જ્યારે વિશ્વ કુદરતી જીવન તરફ વળી રહ્યું છે, ત્યારે આપણે આ પ્રાચીન જ્ઞાનને ઓળખવું જોઈએ અને વહેંચવું જોઈએ. ચાલો આપણે આપણા પવિત્ર સ્થાનોને સમગ્ર વિશ્વ માટે સુમેળભર્યા વિકાસના ઉદાહરણો બનાવીએ."

રાષ્ટ્રીય શક્તિમાં સાંસ્કૃતિક સાતત્યની ભૂમિકા પર ભાર મૂકતા પ્રધાનમંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જ્યારે નવી પેઢીઓ તેમના ઈતિહાસ, શ્રદ્ધા અને મૂલ્યો સાથે ફરી જોડાય છે, ત્યારે રાષ્ટ્રની આંતરિક શક્તિ અગણિત રીતે ઊંડી બને છે. શ્રી મોદીએ નોંધ્યું હતું કે, "આત્મવિશ્વાસ જેની સાથે ભારત આજે આગળ વધી રહ્યું છે તે આ સાંસ્કૃતિક સાતત્યને આભારી છે."

આવનારી પેઢીઓને હાકલ સાથે સમાપન કરતા પ્રધાનમંત્રીએ સભાને યાદ અપાવ્યું કે પંચોતેર વર્ષ પહેલા સોમનાથની પ્રાણ પ્રતિષ્ઠાએ એક પરિવર્તનકારી યાત્રા શરૂ કરી હતી. શ્રી મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, "આજે તે યાત્રા આપણી સમક્ષ વધુ વિસ્તૃત સ્વરૂપમાં ઉભી છે. આપણે આપણી પરંપરાઓમાં મૂળભૂત રહીને તેને વધુ ઊંચાઈએ લઈ જવાની છે, આ આપણા સમયનો આદેશ છે."

SM/BS/JD