“ઓપરેશન સિંદૂરે વિશ્વને એક સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે ભારત હવે તેની ધરતી પર થતા આતંકવાદી હુમલાઓ વખતે માત્ર રાજદ્વારી નિવેદનો જારી કરવાની જૂની માનસિકતામાં બંધાયેલું નથી. પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વવાળી સરકારે નિર્ણાયક કાર્યવાહી દ્વારા તેની અડગ પ્રતિબદ્ધતા પ્રદર્શિત કરીને માત્ર ઇરાદા અને રેટરિકથી આગળ વધીને કાર્ય કર્યું છે,” તેમ રક્ષા મંત્રી શ્રી રાજનાથ સિંહે 30 એપ્રિલ, 2026ના રોજ નવી દિલ્હીમાં નેશનલ સિક્યુરિટી સમિટને સંબોધતા જણાવ્યું હતું. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે સરકારે મક્કમ વલણ અપનાવ્યું છે કે આતંકવાદનું કોઈપણ કૃત્ય, કોઈપણ સંજોગોમાં સહન કરવામાં આવશે નહીં. તેમણે સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક, એર સ્ટ્રાઈક અને ઓપરેશન સિંદૂરને આ જોખમ સામે સરકારના મક્કમ વલણની અભિવ્યક્તિ તરીકે ગણાવ્યા હતા.

શ્રી રાજનાથ સિંહે કહ્યું હતું કે, “આતંકવાદ વિકૃત અને પથભ્રષ્ટ માનસિકતામાંથી ઉદ્ભવે છે. તે માનવતા પર કાળો ડાઘ છે. આતંકવાદ સામેની લડાઈ માત્ર રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની બાબત નથી; તે મૂળભૂત રીતે માનવતાના મુખ્ય મૂલ્યોની રક્ષા માટેની લડાઈ છે. આ એક એવી બર્બર વિચારધારા સામેની લડાઈ છે જે દરેક માનવીય મૂલ્યની સીધી વિરુદ્ધમાં છે. અમે દેશ અને વિદેશ બંનેમાં આ ભારતીય પરિપ્રેક્ષ્યને સ્પષ્ટપણે રજૂ કર્યો છે.”

રક્ષા મંત્રીએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે જ્યાં સુધી આતંકવાદ અસ્તિત્વમાં છે ત્યાં સુધી તે સામૂહિક શાંતિ, વિકાસ અને સમૃદ્ધિ માટે પડકારરૂપ રહેશે. તેમણે કહ્યું કે, “આતંકવાદને ધાર્મિક રંગ આપીને અથવા નક્સલવાદ જેવી હિંસક વિચારધારા સાથે જોડીને તેને ન્યાયી ઠેરવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. આ અત્યંત જોખમી છે અને એક રીતે આતંકવાદીઓને ‘કવર ફાયર’ પૂરું પાડે છે જેથી તેઓ ધીમે-ધીમે તેમના લક્ષ્ય તરફ આગળ વધી શકે. આતંકવાદ માત્ર રાષ્ટ્રવિરોધી કૃત્ય નથી; તેના ઓપરેશનલ, વૈચારિક અને રાજકીય એમ અનેક પરિમાણો છે. જો આપણે આ તમામ પરિમાણો સાથે લડીશું તો જ તેનો સામનો કરી શકાશે.”

આતંકવાદને પાકિસ્તાનના સતત સમર્થન અંગે શ્રી રાજનાથ સિંહે કહ્યું: “ભારત અને પાકિસ્તાન બંને એક જ સમયે સ્વતંત્ર થયા હતા. જોકે, આજે ભારત વિશ્વ સ્તરે IT એટલે કે ‘ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી’ માટે ઓળખાય છે, જ્યારે પાકિસ્તાન એક અલગ IT એટલે કે ‘ઇન્ટરનેશનલ ટેરરિઝમ’ (આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદ) ના કેન્દ્ર તરીકે જોવામાં આવે છે.”

શ્રી રાજનાથ સિંહે ઓપરેશન સિંદૂરને ભારતીય સંરક્ષણ દળોની સંયુક્તતા અને સુમેળનું ઉત્તમ ઉદાહરણ ગણાવ્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારતીય સેના, ભારતીય નૌકાદળ અને ભારતીય વાયુસેનાએ એકસૂત્રતામાં અને એકીકૃત યોજના હેઠળ કામ કર્યું હતું, જે નિર્ણાયક રીતે સાબિત કરે છે કે ભારતની સૈન્ય શક્તિ હવે અલગ-અલગ રીતે કાર્ય કરતી નથી; તેના બદલે તે એક સંયુક્ત, સંકલિત અને વૈશ્વિક શક્તિ તરીકે ઉભરી આવી છે.

રક્ષા મંત્રીએ ઉમેર્યું હતું કે ભારતે પોતાની શરતો પર અને પોતાની પસંદગીના સમયે ઓપરેશન સિંદૂર ચલાવ્યું હતું અને તેને સંપૂર્ણપણે પોતાની શરતો પર જ અટકાવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું, “ઓપરેશન દરમિયાન, અમે અત્યંત ચોકસાઈ સાથે માત્ર તે લોકોને જ નિશાન બનાવ્યા હતા જેમણે અમારા પર હુમલો કર્યો હતો. અમે ઓપરેશન એટલા માટે બંધ નથી કર્યું કે અમારી ક્ષમતાઓ ખતમ થઈ ગઈ હતી અથવા ઓછી થઈ ગઈ હતી. અમે તેને સંપૂર્ણપણે અમારી પોતાની શરતો પર રોક્યું હતું. અમે લાંબા સમય સુધી સંઘર્ષ ટકાવી રાખવા માટે સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર હતા. અમારી પાસે જરૂરી ક્ષમતા (surge capacity) અને અચાનક ઉભા થતા સંકટની ક્ષણોમાં અમારી ક્ષમતાઓને ઝડપથી વધારવાની આંતરિક શક્તિ છે.”

શ્રી રાજનાથ સિંહે એ હકીકત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો કે ભારતનું સૈન્ય-ઔદ્યોગિક સંકુલ વારંવાર સાબિત કરી ચૂક્યું છે કે તે માત્ર શાંતિના સમયની જરૂરિયાતો જ નહીં, પણ યુદ્ધના સમયમાં ઝડપી પુરવઠા અને લોજિસ્ટિક્સની માંગને પહોંચી વળવા માટે પણ તૈયાર છે. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે તે સમયગાળા દરમિયાન ભારત પરમાણુ હુમલાની ધમકીથી ડર્યું નહોતું અને નિર્ધારિત લક્ષ્યો હાંસલ કર્યા હતા. તેમણે કહ્યું, “આ ‘નવી વિશ્વ વ્યવસ્થા’ (New World Order) છે; આ નવા વૈશ્વિક યુગનું ‘નવું ભારત’ છે. આ એવું ભારત છે જે આતંકવાદ અને તેને સ્પોન્સર કરનારાઓ વચ્ચે કોઈ ભેદ રાખતું નથી. આ આપણા પ્રધાનમંત્રીની સ્પષ્ટ નીતિ છે, જેમણે બદલાતા વૈશ્વિક પરિદ્રશ્યમાં ભારતને પરિવર્તિત કર્યું છે.”

ઓપરેશન સિંદૂરને સંયમ અને નિવારણ (deterrence) ના મૂર્ત સ્વરૂપ તરીકે વર્ણવતા રક્ષા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે જોકે આ ઓપરેશન માત્ર 72 કલાકમાં પૂર્ણ થયું હતું, પરંતુ તે પહેલાંની તૈયારીઓ વ્યાપક અને લાંબી હતી. તેમણે નિર્દેશ કર્યો કે ભારતની સંસાધનોને ઝડપથી ગતિશીલ કરવાની ક્ષમતા, વ્યૂહાત્મક ભંડાર અને સ્વદેશી રીતે વિકસિત શસ્ત્રોની સાબિત થયેલી વિશ્વસનીયતા - આ તમામ બાબતો હવે સુરક્ષાના અભિન્ન અંગો બની ગયા છે.

શ્રી રાજનાથ સિંહે ઉમેર્યું હતું કે ઓપરેશન સિંદૂરના સીધા પરિણામ રૂપે વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન અને સ્વદેશી શસ્ત્રો તથા સંરક્ષણ ઉત્પાદનોની વિશ્વસનીયતા પ્રત્યે હકારાત્મક વલણ જોવા મળી રહ્યું છે. “અનેક રાષ્ટ્રોએ ભારત પાસેથી શસ્ત્રો અને સંરક્ષણ સાધનો ખરીદવામાં ઊંડો રસ દાખવ્યો છે. આંકડા બધું જ કહી આપે છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં સંરક્ષણ નિકાસ રૂ. 38,424 કરોડની વિક્રમી સપાટીએ પહોંચી છે, જે પાછલા નાણાકીય વર્ષની સરખામણીમાં 62.66% નો મોટો ઉછાળો છે. અમે આ બેન્ચમાર્કને વટાવવા માટેના અમારા પ્રયત્નોને વધુ આગળ વધારવા માટે અડગ છીએ,” તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

તેમની જર્મનીની તાજેતરની મુલાકાત અંગે રક્ષા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે યુરોપની મોટી કંપનીઓ આપણી ખાનગી સંરક્ષણ કંપનીઓ અને જાહેર ક્ષેત્રના એકમો સાથે સહયોગ કરવા આતુર છે, જે ભારતની વધતી જતી વિશ્વસનીયતાનું પ્રમાણ છે. તેમણે ઉમેર્યું કે વિશ્વમાં ભારતની મજબૂત સ્થિતિ માત્ર તેની સૈન્ય શક્તિને કારણે જ નહીં, પરંતુ દુશ્મનને રોકવાની (deterrence) ક્ષમતાને કારણે પણ મજબૂત બની છે.

ડિટરન્સના સ્વરૂપમાં આવી રહેલા ઝડપી પરિવર્તનને રેખાંકિત કરતા શ્રી રાજનાથ સિંહે જણાવ્યું હતું કે સાયબર ડોમેન, સ્પેસ વોરફેર અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી અભિન્ન અંગો તરીકે ઉભરી આવ્યા છે અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આ પરિવર્તનના કેન્દ્રમાં છે. તેમણે કહ્યું, “ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન વપરાયેલી બ્રહ્મોસ જેવી અત્યાધુનિક મિસાઇલ સિસ્ટમ્સથી લઈને વિવિધ સર્વેલન્સ પ્લેટફોર્મ સુધી, AIનો સર્વત્ર ખૂબ જ અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. તેણે અમારી ચોકસાઈ અને પ્રહાર કરવાની ક્ષમતામાં વધારો કર્યો છે. જ્યારે મોટા ઓપરેશનની માહિતી ઘણીવાર જાહેર જનતા સુધી પહોંચે છે, ત્યારે અગણિત નાના ઓપરેશન્સ અને પ્રક્રિયાઓ એવી હોય છે જે જોખમો ઉભા થાય તે પહેલાં જ તેને નિષ્ક્રિય કરવા માટે સક્રિય થઈ જાય છે. આવા તમામ કિસ્સાઓમાં AI નો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે.”

AIના ઉપયોગની વ્યવહારિકતા પર વાત કરતા રક્ષા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે તે આતંકવાદીઓને શોધવામાં અને નિર્ણાયક પ્રતિસાદ આપવામાં મહત્વની મદદ પૂરી પાડે છે. “AI નો અર્થ ‘ઓગમેન્ટેડ ઇન્ફન્ટ્રી’ (Augmented Infantry) પણ છે. તે આપણા સૈનિકોની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરી રહ્યું છે. આધુનિક યુદ્ધની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને, અમે અમારી સેનાને ટેકનોલોજી આધારિત, સંકલિત લડાયક મશીનમાં પરિવર્તિત કરવા તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યા છીએ. આ હેતુ માટે, સેનાએ ‘રુદ્ર’ બ્રિગેડ, ‘ભૈરવ’ બટાલિયન, ‘શક્તિબાણ’ આર્ટિલરી રેજિમેન્ટ અને ‘દિવ્યાસ્ત્ર’ બેટરી જેવા ચપળ, આત્મનિર્ભર લડાયક એકમોની સ્થાપના કરી છે, જે આધુનિક હાઇબ્રિડ જોખમો સામે તાત્કાલિક અને મજબૂત પ્રતિસાદ આપવા સક્ષમ છે,” તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

શ્રી રાજનાથ સિંહે ઉમેર્યું હતું કે AI કાર્ય સંસ્કૃતિને બદલવા, આપણા સૈનિકોના કલ્યાણની ખાતરી કરવા અને તેમના જીવનધોરણને ઉંચુ લાવવા માટે એક શક્તિશાળી સાધન તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. તેમણે સંરક્ષણ પેન્શનરો અને નિવૃત્ત સૈનિકો માટે વિકસાવવામાં આવેલા ‘સ્પર્શ’ (SPARSH) પોર્ટલનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે AI-સક્ષમ ચેટબોટ્સ દ્વારા પેન્શન સંબંધિત પ્રક્રિયાઓ નોંધપાત્ર રીતે સરળ બનાવવામાં આવી છે, વધુમાં ફરિયાદ નિવારણથી લઈને મેડિકલ રેકોર્ડ મોનિટરિંગ સુધીના તમામ પાસાઓ AI-સંચાલિત સિસ્ટમ દ્વારા સંચાલિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત, સૈનિકોના પરિવારો શિક્ષણ અને આરોગ્યની બાબતમાં ક્યારેય પાછળ ન રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે AI-આધારિત સાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

AI આ વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં ભારતની વ્યૂહાત્મક સજ્જતાનો અનિવાર્ય ઘટક બની રહ્યો છે તે અંગે વાત કરતા રક્ષા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે સરકારે આ પહેલને માત્ર લશ્કર સુધી સીમિત રાખી નથી, પરંતુ સમગ્ર દેશમાં કૌશલ્ય વિકાસ અને સંશોધન માટે વ્યાપક વ્યૂહરચના બનાવી છે. “ઇન્ડિયા-એઆઈ (IndiaAI) મિશન દ્વારા, અમે દેશભરમાં કમ્પ્યુટિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું લોકશાહીકરણ કરી રહ્યા છીએ, જેનાથી નાનામાં નાના નગરોના યુવાનો પણ AI માં યોગદાન આપી શકે છે. 10,000 થી વધુ GPU ક્ષમતા, FutureSkills પ્રોગ્રામ જેવી પહેલ અને ડેટા તથા AI લેબ્સની સ્થાપના એ ટેકનોલોજીકલ ક્રાંતિના આ યુગમાં પાછળ ન રહેવાના અમારા સંકલ્પનું પ્રમાણ છે. અમે તાજેતરમાં સફળતાપૂર્વક ઈન્ડિયા એઆઈ ઈમ્પેક્ટ સમિટ 2026નું આયોજન કર્યું હતું, જ્યાં 20 થી વધુ દેશોના વડાઓ અને 89 દેશો તથા સંગઠનોએ અમારા AI મેનિફેસ્ટોને સમર્થન આપ્યું હતું. આજે ભારત વૈશ્વિક AI ધોરણો ઘડવામાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવે છે. અમે ‘AI for All’ (સૌના માટે AI) ના મંત્રથી માર્ગદર્શન મેળવીએ છીએ, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે તેના ફાયદા માત્ર થોડા પસંદગીના રાષ્ટ્રો પૂરતા મર્યાદિત ન રહે પણ ગ્લોબલ સાઉથ સુધી પણ પહોંચે,” તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

જોકે, શ્રી રાજનાથ સિંહે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે AI ને માત્ર ગુલાબી ચશ્માથી ન જોઈ શકાય, કારણ કે ડીપફેક્સ, સાયબર વોરફેર અને સ્વાયત્ત હથિયાર પ્રણાલીઓ નવા અને ભયજનક પડકારો ઉભા કરે છે. “આપણે આ પડકારોને મનમાં રાખવા જોઈએ કારણ કે તે આગામી સમયમાં વધુ તીવ્ર બનશે. જો AI નિયંત્રણ બહાર જશે, તો આપણી સુરક્ષા માટે આપણે બનાવેલું સાધન આખરે વિનાશનું સાધન બની શકે છે. તેથી, અમારો પ્રયાસ એ હોવો જોઈએ કે AI એક એવી શક્તિ બને જે આપણને માર્ગદર્શન આપે, ન કે આપણને ગેરમાર્ગે દોરે. સામૂહિક પ્રયાસો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર દ્વારા જ આપણે AI ની શક્તિનો અસરકારક ઉપયોગ કરી શકીએ છીએ,” તેમ તેમણે કહ્યું હતું.

રક્ષા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે યુદ્ધભૂમિની દેખરેખ અને સ્વાયત્ત પ્રણાલીઓથી લઈને લોજિસ્ટિક્સ ઓપ્ટિમાઇઝેશન અને કમાન્ડ નિર્ણય સપોર્ટ સુધીના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં AI ની ભૂમિકાનો ઝીણવટભરો અભ્યાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. “સુદર્શન એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ એક વિશાળ પ્રોજેક્ટ છે જે AI ના અનુકરણીય ઉપયોગનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. AI, મશીન લર્નિંગ અને બિગ ડેટા સાયન્સનો ઉપયોગ કરીને, અમારા સંરક્ષણ દળોએ ઉભરતા AI-આધારિત પડકારોના જવાબમાં તેમની ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવા માટે એક રોડમેપ તૈયાર કર્યો છે. આ વ્યૂહરચના ભવિષ્યમાં તેમને વધુ અનુકૂલનક્ષમ અને પ્રતિભાવશીલ બનાવવામાં મહત્વની સાબિત થશે. આવી નવી અને ઉભરતી ટેકનોલોજી દ્વારા આપણું રાષ્ટ્ર માત્ર વધુ સુરક્ષિત જ નહીં બને પણ વધુ મજબૂત અને સમૃદ્ધ પણ બનશે,” તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

સંરક્ષણ સચિવ શ્રી રાજેશ કુમાર સિંઘ, સંરક્ષણ આરએન્ડડી (R&D) વિભાગના સચિવ અને DRDO ના અધ્યક્ષ ડૉ. સમીર વી. કામત અને ચીફ ઓફ ઇન્ટિગ્રેટેડ ડિફેન્સ સ્ટાફ એર માર્શલ આશુતોષ દીક્ષિત આ કાર્યક્રમમાં ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

SM/DK/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com