કેન્દ્રીય નાણા અને કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રી શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણે આજે કેન્દ્રીય મંત્રાલયો અને જાહેર ક્ષેત્રના એકમોની સંપત્તિ મુદ્રીકરણ પાઇપલાઇન ‘નેશનલ મોનેટાઈઝેશન પાઇપલાઇન 2.0 (NMP 2.0)’ ના બીજા તબક્કાનો શુભારંભ કર્યો હતો. પાઇપલાઇનનો બીજો તબક્કો નીતિ આયોગ દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યો છે. તે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લાઇન મંત્રાલયો સાથે પરામર્શ કરીને બનાવવામાં આવ્યો હતો. આ વિકાસ 'એસેટ મુદ્રીકરણ યોજના 2025-30' માટેના આદેશ પર આધારિત છે. આ યોજનાની જાહેરાત કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26માં કરવામાં આવી હતી.

NMP 2.0 માં કુલ ₹16.72 લાખ કરોડના મુદ્રીકરણની સંભાવનાનો અંદાજ છે. આમાં ₹5.8 લાખ કરોડનું ખાનગી ક્ષેત્રનું રોકાણ સામેલ છે. આ રોકાણ કેન્દ્રીય મંત્રાલયો અને જાહેર ક્ષેત્રની સંસ્થાઓની સંપત્તિ મુદ્રીકરણ પાઇપલાઇન હેઠળ છે. આ નાણાકીય વર્ષ 2026 થી નાણાકીય વર્ષ 2030 સુધીના પાંચ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન અંદાજવામાં આવ્યું છે.

આજે એનએમપી 2.0 ની રજૂઆત નીતિ આયોગના સીઈઓ અને પાઇપલાઇન હેઠળ સમાવિષ્ટ માળખાકીય લાઇન મંત્રાલયોના સચિવો — માર્ગ પરિવહન અને ધોરીમાર્ગ, રેલવે, વીજળી, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ, નાગરિક ઉડ્ડયન, બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગો, ટેલિકમ્યુનિકેશન્સ, પર્યટન, અન્ન અને જાહેર વિતરણ, ખાણકામ, કોલસો અને આવાસ અને શહેરી બાબતો — તેમજ નાણા મંત્રાલયના સચિવો, કાયદા સચિવ અને મુખ્ય આર્થિક સલાહકારની ઉપસ્થિતિમાં કરવામાં આવી હતી.

લોન્ચિંગ સમયે પોતાના સંબોધનમાં, કેન્દ્રીય નાણાં મંત્રીએ સરકારના તમામ મંત્રાલયો અને વિભાગોની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે નીતિ આયોગની પણ પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે 6 લાખ કરોડ રૂપિયાના લક્ષ્યાંકના લગભગ 90% પ્રાપ્ત કર્યા છે. NMP 1.0 ના અમલીકરણમાં આ લક્ષ્ય 4 વર્ષ માટે નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું.

શ્રીમતી સીતારમણે જણાવ્યું હતું કે NMP 2.0 વિકાસ ભારત હાંસલ કરવાના મિશન સાથે સુસંગત છે. આ ગોઠવણી ઝડપી માળખાગત વિકાસ દ્વારા કરવામાં આવી છે. NMPમાં ભારતના વિકાસને વેગ આપવાની ક્ષમતા છે.

કેન્દ્રીય નાણા મંત્રીએ અવલોકન કર્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય મુદ્રીકરણ પાઇપલાઇન (એનએમપી) 1.0 મોટા પાયે આ પ્રકારની પ્રથમ પાઇપલાઇન હતી, અને સંબંધિત અધિકારીઓએ શીખેલા શ્રેષ્ઠ અનુભવોનો એનએમપી 2.0 માં ઉપયોગ કરવો જોઈએ. શ્રીમતી સીતારમણે ભાર મૂક્યો હતો કે NMP 1.0 માંથી મેળવેલી સમજ અને અનુભવો એ સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરશે કે સંસાધનો અને તકોનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરીને ચોક્કસ સમયમર્યાદામાં પરિણામો પ્રાપ્ત કરવામાં આવે. કેન્દ્રીય નાણા મંત્રીએ મુદ્રીકરણનો અનુભવ સુચારુ બને તે માટે તમામ વિભાગોને પ્રક્રિયાના સરળીકરણ અને માનકીકરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા આગ્રહ કર્યો હતો.

શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે, પાંચ વર્ષ માટે સંપત્તિ મુદ્રીકરણનો લક્ષ્યાંક મહત્ત્વાકાંક્ષી રૂ. 16.7 લાખ કરોડ નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો છે, જે નેશનલ મોનેટાઈઝેશન પાઇપલાઇન 1.0 (NMP 1.0) હેઠળના લક્ષ્યાંક કરતાં 2.6 ગણો વધુ છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, મંત્રાલયો અને વિભાગોએ સક્રિય પ્રયાસો દ્વારા નિર્ધારિત લક્ષ્યાંકોને વટાવવાનું લક્ષ્ય રાખવું જોઈએ.

અસ્કયામતોના મુદ્રીકરણના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડતા, કેન્દ્રીય નાણાં પ્રધાને જણાવ્યું કે નેશનલ મોનેટાઈઝેશન પાઈપલાઈન (NMP) ઉત્પાદક જાહેર અસ્કયામતોના પુનઃઉપયોગને સક્ષમ કરે છે, જેના પરિણામે નવા પ્રોજેક્ટ્સ અને મૂડી ખર્ચ માટે સંસાધનો મુક્ત થાય છે. તેમણે નોંધ્યું કે આ અભિગમ જાહેર અસ્કયામતોમાં મૂડી ખર્ચ (કેપેક્સ) માટે ભંડોળના કાર્યક્ષમ એકત્રીકરણને સરળ બનાવે છે, જ્યારે સરકારના બજેટમાંથી થતા ખર્ચને ઓછો કરે છે.

NMP 2.0 એ નીતિ આયોગ, નાણા મંત્રાલય અને વિવિધ સંબંધિત મંત્રાલયો દ્વારા આયોજિત બહુવિધ હિતધારકો સાથેના પરામર્શમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવેલી આંતરદૃષ્ટિ, પ્રતિસાદ અને અનુભવોનો સંગ્રહ રજૂ કરે છે. નીતિ આયોગ દ્વારા હિતધારકો સાથે ચર્ચાના અનેક રાઉન્ડ હાથ ધરવામાં આવ્યા છે.આ સમગ્ર સરકારની પહેલ છે.

કેબિનેટ સચિવની અધ્યક્ષતામાં એસેટ મોનેટાઇઝેશન પર સચિવોનું સશક્ત કોર ગ્રુપ (સીજીએએમ) એસેટ મોનેટાઇઝેશન કાર્યક્રમની પ્રગતિનું નિરીક્ષણ કરવાનું ચાલુ રાખશે. સરકાર એસેટ મોનેટાઇઝેશન કાર્યક્રમને માળખાકીય સુવિધાઓની ગુણવત્તા, કામગીરી તેમજ જાળવણીમાં સુધારો કરીને જાહેર ક્ષેત્ર અને ખાનગી રોકાણકારો/વિકાસકર્તાઓ બંને માટે મૂલ્યવર્ધક દરખાસ્ત બનાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

રાષ્ટ્રીય મુદ્રીકરણ પાઇપલાઇન 2.0 પર માહિતી.

કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26 પ્રથમ એસેટ મુદ્રીકરણ પાઇપલાઇનની સફળતા પર આધારિત છે. તે જાહેર માળખાગત સંપત્તિઓના સંચાલનના મુદ્રીકરણને ઓળખે છે. ટકાઉ માળખાગત ધિરાણ માટે આ એક મુખ્ય માધ્યમ છે.આ દિશામાં, બજેટમાં ‘રાષ્ટ્રીય મુદ્રીકરણ પાઇપલાઇન 2.0 (એનએમપી 2.0)’ તૈયાર કરવાની જોગવાઈ કરાઈ હતી. નીતિ આયોગે માળખાગત મંત્રાલયોના પરામર્શમાં એનએમપી 2.0 પર અહેવાલ તૈયાર કર્યો છે.

NMP 2.0નો ઉદ્દેશ્ય જાહેર સંપત્તિના માલિકો માટે કાર્યક્રમનો મધ્યમ ગાળાનો રોડમેપ પૂરો પાડવાનો છે, સાથે સાથે ખાનગી ક્ષેત્રને સંભવિત સંપત્તિઓ પર દૃશ્યતા પણ પ્રદાન કરવાનો છે.એનએમપી 2.0 પરનો અહેવાલ મુદ્રીકરણ માટેની પદ્ધતિ અને રોડમેપની વિગતો આપતા એક માર્ગદર્શક પુસ્તક તરીકે સંરચિત થયેલ છે.

ફ્રેમવર્ક: એનએમપી 2.0, એનએમપી 1.0 માં દર્શાવવામાં આવેલા એસેટ મોનેટાઇઝેશનના ખ્યાલને વ્યાપકપણે અનુસરશે.સંપત્તિ મુદ્રીકરણના ઘટકોમાં મર્યાદિત સમયગાળા માટે અસ્કયામતોનું હસ્તાંતરણ, વધારાની મૂડી મુક્ત કરવા માટે સૂચિબદ્ધ સંસ્થાઓના અમુક ભાગનું વિનિવેશ, રોકડ પ્રવાહનું સિક્યોરિટાઇઝેશન, અથવા વ્યૂહાત્મક વ્યાપારી હરાજીનો સમાવેશ થાય છે.

NMP 2.0 હેઠળ મુદ્રીકરણની સંભાવનાના અંદાજ માટેનો અભિગમ પાંચ તબક્કામાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો છે.

અસ્કયામતોના મુદ્રીકરણ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી મળતી આવકને ચાર અલગ શીર્ષકો હેઠળ ફાળવવામાં આવે છે, જે પ્રોજેક્ટનો અમલ કરતી એજન્સી અને તેના મુદ્રીકરણની પદ્ધતિ પર આધાર રાખે છે.

• ભારતનું સંચિત ભંડોળ: કેન્દ્રીય મંત્રાલય દ્વારા અમલમાં મુકાયેલા મુદ્રીકરણ પ્રોજેક્ટમાંથી સરકારની કોઈપણ પ્રકારની આવક (ઉદાહરણ તરીકે આવકનો હિસ્સો, પ્રીમિયમ, લીઝ ભાડું, રોયલ્ટી) ભારતના સંચિત ભંડોળમાં જમા થશે.
• જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી મુદ્રીકરણ પ્રવૃત્તિઓમાંથી પ્રાપ્ત થતી આવક સંબંધિત જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમ (મુખ્ય પોર્ટ સત્તામંડળો માટે પણ આ જ ધોરણનું પાલન કરવામાં આવશે) ને પ્રાપ્ત થશે.
• રાજ્યના સંચિત ભંડોળ: NMP 2.0 હેઠળના અમુક પ્રોજેક્ટ, ખાસ કરીને ખાણ અને કોલસા ક્ષેત્રના પ્રોજેક્ટ (રોયલ્ટી ચૂકવણી), રાજ્ય સરકારો માટે આવક ઊભી કરે તેવી અપેક્ષા છે.આ આવક રાજ્યના એકત્રિત ભંડોળમાં જમા થશે.
• પ્રત્યક્ષ રોકાણ (ખાનગી): આ શીર્ષક મુદ્રીકરણ પ્રોજેક્ટ્સમાં ખાનગી ક્ષેત્ર દ્વારા કરવામાં આવેલા રોકાણની નોંધ કરશે, જેમાં બાંધકામ અને/અથવા મુખ્ય જાળવણી ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે.

NMP 2.0 હેઠળ, નાણાકીય વર્ષ 2026-2030ના પાંચ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન સંપત્તિની કુલ પાઇપલાઇનનું અંદાજિત મૂલ્ય રૂપિયા 16.72 લાખ કરોડ આંકવામાં આવ્યું છે, જેમાં ખાનગી ક્ષેત્રનું 5.8 લાખ કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ સામેલ છે. સમાવિષ્ટ ક્ષેત્રો ધોરી માર્ગો (જેમાં મલ્ટિમોડલ લોજિસ્ટિક પાર્ક્સ, રોપવેનો સમાવેશ થાય છે), રેલવે, વીજળી, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુ, નાગરિક ઉડ્ડયન, બંદરો, વેરહાઉસિંગ અને સંગ્રહ, શહેરી માળખાકીય સુવિધાઓ, કોલસો, ખાણો, દૂરસંચાર અને પર્યટન છે.

નીચેના કોષ્ટકો - કોષ્ટક-1 અને કોષ્ટક-2 અનુક્રમે એનએમપી 2.0 હેઠળ સમગ્ર પાંચ વર્ષના સમયગાળા માટેના ક્ષેત્રવાર લક્ષ્યાંકો અને એનએમપી 2.0 ના ક્ષેત્રવાર લક્ષ્યાંકોનું વાર્ષિક તબક્કાવાર વિભાજન દર્શાવે છે.

કોષ્ટક - 1: એનએમપી 2.0 હેઠળ નાણાકીય વર્ષ 2026- 30 દરમિયાન ક્ષેત્રવાર ફાળવણીના લક્ષ્યાંકો (કરોડ રૂપિયામાં)

કોષ્ટક 2: કુલ મુદ્રીકરણ મૂલ્ય માટે NMP 2.0 એવોર્ડ શેડ્યૂલ, નાણાકીય વર્ષ 26 થી નાણાકીય વર્ષ 30.

ભારતીય રૂપિયા કરોડમાં

અંદાજ મુજબ, NMP 2.0 હેઠળની આવકનો સૌથી મોટો હિસ્સો ભારતના સંચિત કોષને પ્રાપ્ત થશે, ત્યારબાદ સીધું રોકાણ (ખાનગી), જાહેર ક્ષેત્ર ઉપક્રમો અથવા બંદર સત્તામંડળને ફાળવણી અને રાજ્યના સંચિત કોષનો સમાવેશ થાય છે.

NMP 2.0 હેઠળ ઓળખાયેલી સંપત્તિઓ અને વ્યવહારો વિવિધ સાધનો દ્વારા શરૂ કરવામાં આવે તેવી અપેક્ષા છે. આમાં જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી છૂટછાટો જેવા સીધા કરારના સાધનોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રસ્ટ્સ (InvIT) જેવા મૂડી બજાર સાધનોનો પણ સમાવેશ થાય છે.સાધનની પસંદગી ક્ષેત્ર, અસ્કયામતનો પ્રકાર, વ્યવહારોનો સમય (બજારની વિચારણાઓ સહિત), લક્ષિત રોકાણકારની રૂપરેખા અને અસ્કયામતના માલિક દ્વારા જાળવી રાખવાનું અપેક્ષિત સંચાલકીય તથા રોકાણ નિયંત્રણનું સ્તર વગેરે બાબતોને આધારે નક્કી કરવામાં આવશે.

NMP 2.0 હેઠળ અંદાજિત નાણાકીય મૂલ્યો સૂચક છે અને વાસ્તવિક વ્યવહાર સમયે બદલાઈ શકે છે.

સંપૂર્ણ અહેવાલ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો: https://niti.gov.in/sites/default/files/2026-02/National-Monetisation-Pipeline.pdf

SM/IJ/GP/JD