ભારત આશરે 11,099 km ની દરિયાકિનારો અને આશરે 24 લાખ ચોરસ કિલોમીટરના એક્સક્લુઝિવ ઇકોનોમિક ઝોન (EEZ) દ્વારા સમર્થિત વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દરિયાઈ સંસાધન આધાર ધરાવે છે. વર્તમાનમાં, મોટાભાગની ભારતીય માછીમારી પ્રવૃત્તિ દરિયાકાંઠાથી 40–50 નોટિકલ માઇલ સુધી મર્યાદિત છે, જ્યારે 12 થી 200 નોટિકલ માઇલ સુધી વિસ્તરેલ વિશાળ EEZ, વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકનો ઉચ્ચ મૂલ્યના સમુદ્રી સંસાધનો, ખાસ કરીને ટુના એન્ડ ટુના જેવી પ્રજાતિઓ માટે નોંધપાત્ર સંભવિતતા દર્શાવતા હોવા છતાં, નોંધપાત્ર રીતે ઓછો ઉપયોગમાં લેવાયેલ છે.

આ તકને ઓળખીને, ભારત સરકારે કેન્દ્રીય બજેટ 2025–26 માં EEZ અને ઉચ્ચ સમુદ્રમાં મત્સ્ય સંસાધનોના ટકાઉ ઉપયોગ માટે એક સક્ષમ માળખાની જાહેરાત કરી હતી, જેમાં અંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ અને લક્ષદ્વીપ પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો, જે સંયુક્ત રીતે ભારતના EEZ ના 49% હિસ્સો ધરાવે છે અને અંદાજિત 2.48 લાખ ટન દરિયાઈ મત્સ્યઉદ્યોગની ક્ષમતા ધરાવે છે.

બજેટની જાહેરાતના અનુસંધાને અને EEZ માં મત્સ્યઉદ્યોગ માટે મજબૂત કાયદાકીય અને સંસ્થાગત માળખું પૂરું પાડવા માટે, ભારત સરકારે 4th નવેમ્બર 2025 ના રોજ ટેરિટોરિયલ વોટર્સ, કોન્ટિનેન્ટલ શેલ્ફ, એક્સક્લુઝિવ ઇકોનોમિક ઝોન એન્ડ અધર મેરીટાઇમ ઝોન્સ એક્ટ, 1976 (80 of 1976) હેઠળ 'સસ્ટેનેબલ હાર્નેસિંગ ઓફ ફિશરીઝ ઇન ધ એક્સક્લુઝિવ ઇકોનોમિક ઝોન રૂલ્સ, 2025' સૂચિત કર્યા હતા. આ નિયમો EEZ માં દરિયાઈ મત્સ્ય સંસાધનોના જવાબદાર અને ટકાઉ ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટેના એક સીમાચિહ્નરૂપ નીતિગત પહેલ છે, જ્યારે દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમનું સંરક્ષણ, આંતરરાષ્ટ્રીય જવાબદારીઓનું પાલન અને માછીમારોની આજીવિકામાં વધારો સુનિશ્ચિત કરે છે.

EEZ નિયમો હેઠળ એક્સેસ પાસ

એક્સેસ પાસ એ EEZ નિયમો હેઠળ ભારતીય માછીમારોને ઉચ્ચ મૂલ્યના સમુદ્રી સંસાધનોની ટકાઉ લણણી કરવા માટે સશક્ત બનાવવાનું એક મુખ્ય સાધન છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય છે:

• નજીકના કિનારાથી ઊંડા સમુદ્રમાં માછીમારી તરફના સંક્રમણને ટેકો આપવો,
• સહકારી મંડળીઓ અને FFPOs માં માછીમારોના સંગઠનને પ્રોત્સાહન આપવું,
• ઉચ્ચ પકડ (catch), વધુ સારા ભાવ અને નિકાસ-સુસંગત પ્રથાઓ જેમ કે ટ્રેસેબિલિટી અને સર્ટિફિકેશન દ્વારા આવકમાં વધારો કરવો.

મરીન સેક્ટરને વધુ પ્રોત્સાહન આપવા અને EEZ નો ટકાઉ ઉપયોગ કરવા માટે, માનનીય કેન્દ્રીય મત્સ્યઉદ્યોગ, પશુપાલન અને ડેરી અને પંચાયતી રાજ મંત્રી શ્રી રાજીવ રંજન સિંહે 20th ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ કેસીસી ગ્રાઉન્ડ, વેરાવળ, ગુજરાત ખાતેથી તમામ 13 દરિયાકાંઠાના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે ભારતના EEZ માં માછીમારી માટેના એક્સેસ પાસનો પ્રારંભ કર્યો હતો. લોન્ચિંગ દરમિયાન, માનનીય કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી સિંહે ભારતના તમામ દરિયાકાંઠાના રાજ્યો/UTs ની 24 ફિશરીઝ કોઓપરેટિવ સોસાયટીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા 37 માછીમારોને એક્સેસ પાસ સોંપ્યા હતા.

ગઈકાલે વેરાવળમાં યોજાયેલ એક્સેસ પાસ પહેલના રાષ્ટ્રીય લોન્ચિંગ દરમિયાન, માનનીય કેન્દ્રીય મંત્રીએ 13 દરિયાકાંઠાના રાજ્યો/UTs માંથી પસંદ કરાયેલા માછીમારોને પાસ સોંપ્યા હતા. લાભાર્થીઓમાં ઓડિશાના ચંદ્રશેખર મોહંતી અને ઓમપ્રકાશ સ્વાઈન, જેઓ ઉત્કલ મરીન પ્રાઈમરી ફિશ પ્રોડક્શન એન્ડ માર્કેટિંગ કો-ઓપરેટિવ સોસાયટી લિ. સાથે જોડાયેલા છે; આંધ્રપ્રદેશના બોમ્મિડી રામકૃષ્ણ અને માયલાપલ્લી લક્ષ્મણ રાવ, જેઓ દરગા સેન્ટર ફિશરીઝ કોઓપરેટિવ સોસાયટી અને AP મિકેનાઈઝ્ડ ફિશિંગ બોટ ઓપરેટર્સ એસોસિએશન, વિશાખાપટ્ટનમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે; મહારાષ્ટ્રના એગ્નેલ સાવરોક માંકર અને સ્પૃહા પુષ્કર ભૂતે, જેઓ વસઈ મચ્છીમાર સર્વોદય સંસ્થા અને રત્નાગીરી તાલુકા પર્સ સીન એસોસિએશન સાથે સંકળાયેલા છે; કર્ણાટકના સદાનંદ શીના માબેન અને દેવરાજ કરકેરા, બંને આલા સમુદ્ર મીનુગારા પ્રથમિક સેવા સહકારી સંઘ, માલપેથી; પુડુચેરીના કિલિંજલમેડુ સી ફિશરમેન કોઓપરેટિવ સોસાયટીના જયમતી અને ગુણાબાલન; તમિલનાડુના તરુવૈકુલમ ફિશરમેન કોઓપરેટિવ સોસાયટીનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા એન્ટોની જયબાલન અને એન. પુગલ સેલ્વા મણી; કેરળના બોટ ઓનર્સ એસોસિએશન, કોલ્લમ સાથે જોડાયેલા સંજીબ બાબુ; ગોવાની માંડવી ફિશરમેન માર્કેટિંગ કોઓપરેટિવ સોસાયટી લિમિટેડના સિદ્ધાર્થ ડીસોઝા અને ઈવોર ડોમનિક ડીસોઝા; દમણ અને દીવના જગદીશ નાથુ ચરાણિયા અને સેજલ વરજંગ, જેઓ શ્રી મહાસાગર ફિશરીઝ કો-ઓપ સોસાયટી, વણાકબારા અને શ્રી મહાકાલેશ્વર ફિશરીઝ કો-ઓપ સોસાયટી, સૌદવાડી સાથે સંકળાયેલા છે; પશ્ચિમ બંગાળના સુબોધ કંદર અને રાધાકૃષ્ણ મન્ના; લક્ષદ્વીપના ઉમ્મર ફારૂક E.P; અંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓના દુરાઈ સેલ્વમ અને ટી. દેવરાજુ, જેઓ અંદામાન મિકેનાઈઝ્ડ વેસલ્સ વેલ્ફેર એસોસિએશન અને શ્રી સાંઈ જ્યોતિ ફિશરીઝ કોઓપરેટિવ યુથ સોસાયટી લિમિટેડનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે; અને ગુજરાતના મુકેશ પ્રેમજી પંજરી તેમજ પોરબંદર મચ્છીમાર બોટ એસોસિએશન, શ્રી રામેશ્વર મત્સ્યોદ્યોગ સહકારી મંડળી લિમિટેડ અને શ્રી વેરાવળ સમસ્ત ખારવા સમાજના અન્ય માછીમારોનો સમાવેશ થાય છે. મંત્રીએ હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે આ પહેલ સમગ્ર ભારતમાં સુરક્ષિત, વધુ પારદર્શક અને બહેતર નિયંત્રિત દરિયાઈ માછીમારી કામગીરી તરફ એક મુખ્ય પગલું છે.

EEZ નિયમો હેઠળ, મિકેનાઈઝ્ડ અને મોટા કદના મોટરાઈઝ્ડ જહાજો માટે એક્સેસ પાસ જરૂરી છે, જે ઓનલાઇન રજીસ્ટ્રેશન એન્ડ લાઇસન્સિંગ ઓફ ફિશિંગ ક્રાફ્ટ (ReALCRaft) પોર્ટલ દ્વારા વિનામૂલ્યે મેળવી શકાય છે. NIC અને મત્સ્યઉદ્યોગ વિભાગ દ્વારા રાષ્ટ્રીય ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ તરીકે વિકસિત ReALCRaft પોર્ટલ, દરિયાઈ માછીમારો અને દરિયાકાંઠાના રાજ્યો/UTs ને માછીમારીના જહાજોની નોંધણી અને લાઇસન્સિંગ, માલિકીની ફેરબદલ અને સંબંધિત પ્રક્રિયાઓ માટે વેબ-આધારિત, નાગરિક-કેન્દ્રીત સેવાઓ પ્રદાન કરે છે, જેનાથી વ્યવસાય કરવાની સરળતા (ease of doing business) ને પ્રોત્સાહન મળે છે. ReALCRaft એ મરીન પ્રોડક્ટ્સ એક્સપોર્ટ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (MPEDA) અને એક્સપોર્ટ ઇન્સ્પેક્શન કાઉન્સિલ (EIC) સાથે ફિશ કેચ અને હેલ્થ સર્ટિફિકેટ જારી કરવા માટે પણ સંકલિત છે, જે પ્રીમિયમ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં સીફૂડ નિકાસ કરવા માટેની મુખ્ય જરૂરિયાતો છે. આ સંકલિત ડિજિટલ સિસ્ટમ એન્ડ-ટુ-એન્ડ ટ્રેસેબિલિટી, સેનિટરી પાલન અને ઇકો-લેબલિંગ સુનિશ્ચિત કરે છે, જેનાથી ભારતીય દરિયાઈ ઉત્પાદનોની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધે છે.

વધુમાં, મત્સ્યઉદ્યોગ વિભાગ માછીમારોને ઊંડા સમુદ્રમાં માછીમારીના કૌશલ્યો, સુરક્ષા જાગૃતિ અને નિકાસ-ગ્રેડ હેન્ડલિંગ પ્રથાઓથી સજ્જ કરવા માટે CIFNET, FSI દ્વારા અને દરિયાકાંઠાના રાજ્યો/UTs સાથે ભાગીદારીમાં સંરચિત તાલીમ અને ક્ષમતા નિર્માણ કાર્યક્રમો શરૂ કરવાની યોજના ધરાવે છે.

નાના પાયાના માછીમારોની ભાગીદારીને સક્રિયપણે પ્રોત્સાહન આપવા અને ઊંડા સમુદ્રમાં માછીમારી, લણણી પછીના વ્યવસ્થાપન, પ્રોસેસિંગ અને નિકાસ મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં મત્સ્યઉદ્યોગ સહકારી મંડળીઓને મજબૂત કરવા માટે સહકાર મંત્રાલય સાથે મત્સ્યઉદ્યોગ વિભાગનું એક જોઈન્ટ વર્કિંગ ગ્રુપ પણ બનાવવામાં આવ્યું છે.

એક્સેસ પાસની મુખ્ય વિશેષતાઓ

1. નાના અને કારીગર માછીમારો માટે રક્ષણ પરંપરાગત બિન-મોટરાઈઝ્ડ ફિશિંગ ક્રાફ્ટ્સને એક્સેસ પાસની જરૂરિયાતમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. માત્ર મિકેનાઈઝ્ડ ફિશિંગ વેસલ્સ (આશરે 64,000) અને 24 મીટરથી ઉપરના મોટા મોટરાઈઝ્ડ જહાજોએ પાસ મેળવવો જરૂરી છે. આ સુનિશ્ચિત કરે છે કે નાના અને કારીગર માછીમારો સુરક્ષિત રહે અને તેમની આજીવિકા જળવાઈ રહે.

2. અપગ્રેડેડ ReALCRaft ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ સીમલેસ અને વપરાશકર્તા-અનુકૂળ એક્સેસ પાસ પ્રક્રિયાને ટેકો આપવા માટે ReALCRaft પ્લેટફોર્મને અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યું છે. ReALCRaft નો ઉપયોગ રાજ્યો/UTs અને માછીમારો દ્વારા જહાજની નોંધણી અને લાઇસન્સિંગ માટે પહેલેથી જ વ્યાપકપણે કરવામાં આવે છે.

3. શૂન્ય-ફી, સંપૂર્ણપણે ઓનલાઇન એક્સેસ પાસ એક્સેસ પાસ સમયબદ્ધ અને પારદર્શક રીતે સંપૂર્ણપણે ReALCRaft પોર્ટલ દ્વારા વિનામૂલ્યે જારી કરવામાં આવે છે. એકવાર મંજૂર થયા પછી, પાસ માછીમારના નોંધાયેલા મોબાઈલ નંબર અથવા ઈમેલ પર ડિજિટલી વિતરિત કરવામાં આવે છે, જે પારદર્શિતા અને પ્રવેશની સરળતા સુનિશ્ચિત કરે છે.

4. વૈશ્વિક નિકાસ માટે સિંગલ-વિન્ડો સિસ્ટમ ReALCRaft પોર્ટલ કેચ સર્ટિફિકેટ માટે MPEDA પોર્ટલ સાથે અને હેલ્થ સર્ટિફિકેટ માટે EIC સાથે સંકલિત છે, જે એકીકૃત સિંગલ-વિન્ડો ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ બનાવે છે. આ એકીકરણ ટ્રેસેબિલિટીમાં વધારો કરે છે, પ્રક્રિયામાં થતા વિલંબને ઘટાડે છે અને પ્રીમિયમ આંતરરાષ્ટ્રીય સીફૂડ બજારોમાં પ્રવેશની સુવિધા આપે છે.

પૃષ્ઠભૂમિ: માછીમારો માટે કલ્યાણ અને સુરક્ષાના પગલાં

મત્સ્યઉદ્યોગ વિભાગ માછીમારી સમુદાયોની સમૃદ્ધિ અને સુરક્ષા સુધારવા માટે ઘણી પહેલો અમલમાં મૂકી રહ્યો છે. દરિયાઈ સુરક્ષા વધારવા માટે, ભારત સરકાર દેશભરમાં માછીમારીના જહાજો પર એક લાખ ટ્રાન્સપોન્ડર્સ મફત ઇન્સ્ટોલ કરી રહી છે. અત્યાર સુધીમાં 50,000 થી વધુ ટ્રાન્સપોન્ડર્સ ઇન્સ્ટોલ કરવામાં આવ્યા છે, જે મોબાઈલ નેટવર્ક કવરેજની બહાર પણ રીઅલ-ટાઇમ વેસલ ટ્રેકિંગ, ટુ-વે કોમ્યુનિકેશન, ડિસ્ટ્રેસ એલર્ટ અને હવામાન ચેતવણીઓ સક્ષમ કરે છે. ભારતીય કોસ્ટ ગાર્ડ જેવી એજન્સીઓ સાથે જહાજોને જોડીને, આ પહેલ પ્રતિકૂળ હવામાન અને કટોકટી દરમિયાન માછીમારોની સુરક્ષામાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે. વધારામાં, માછીમારી પરના પ્રતિબંધ અને લીન સીઝન (નબળી મોસમ) દરમિયાન આશરે 6 લાખ માછીમાર પરિવારો વાર્ષિક આજીવિકા સહાય મેળવે છે, અને અકસ્માત વીમા કવરેજ વધારીને ₹5 લાખ કરવામાં આવ્યું છે, જેનો દેશભરમાં 33 લાખથી વધુ માછીમારોને લાભ મળી રહ્યો છે.

SM/GP/JD