પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આજે પરીક્ષા પે ચર્ચા (PPC) ની 9મી આવૃત્તિ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ સાથે વાર્તાલાપ કર્યો હતો. પ્રધાનમંત્રીએ દિલ્હીમાં તેમના નિવાસસ્થાને એક્ઝામ વોરિયર્સ સાથે અનૌપચારિક વાતચીત કરી હતી.

તમારી શૈલી, તમારી ગતિ

ગુજરાતના એક વિદ્યાર્થીએ પૂછ્યું કે જ્યારે માતા-પિતા તેમની ચિંતા કરે છે અને શિક્ષકો તેમને ટેકો આપે છે, ત્યારે સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે શિક્ષકો એક અભ્યાસ પદ્ધતિ સૂચવે છે, માતા-પિતા બીજી પદ્ધતિ પર આગ્રહ રાખે છે, અને વિદ્યાર્થીઓ અલગ જ ટ્રેન્ડને અનુસરે છે, જેનાથી તેઓ કઈ પદ્ધતિ સાચી છે તે અંગે મૂંઝવણમાં મુકાઈ જાય છે. પ્રધાનમંત્રીએ ટિપ્પણી કરી કે આ આખું જીવન ચાલતું રહે છે, અને નોંધ્યું કે પ્રધાનમંત્રી તરીકે પણ લોકો તેમને અલગ-અલગ સલાહ આપે છે. તેમણે હાઇલાઇટ કર્યું કે જે રીતે ઘરમાં ભાઈ-બહેનોની ખાવાની રીત અલગ-અલગ હોય છે—કોઈ શાકભાજીથી શરૂઆત કરે છે, કોઈ દાળથી, કોઈ બધું ભેગું કરીને ખાય છે—દરેકની પોતાની રીત હોય છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આનંદ પોતાની પદ્ધતિને અનુસરવામાં આવે છે. શ્રી મોદીએ સમજાવ્યું કે કેટલાક રાત્રે અભ્યાસ કરવાનું પસંદ કરે છે, અન્ય વહેલી સવારે, અને દરેકની પોતાની લય હોય છે. તેમણે અપ્રમાણિકતા સામે ચેતવણી આપી હતી, જેમાં કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ તેમની માતાને કહે છે કે તેઓ સવારે અભ્યાસ કરશે પરંતુ પછી તે ટાળે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની પદ્ધતિ પર વિશ્વાસ રાખવો જોઈએ, સૂચનો ધ્યાનથી સાંભળવા જોઈએ અને માત્ર કોઈ કહે છે એટલા માટે નહીં, પણ વ્યક્તિગત અનુભવ દ્વારા જ સુધારા ઉમેરવા જોઈએ. તેમણે હાઇલાઇટ કર્યું કે જ્યારે તેમણે પરીક્ષા પે ચર્ચાની શરૂઆત કરી ત્યારે એક પદ્ધતિ હતી, પરંતુ સમય જતાં તેમણે તેમાં સુધારો કર્યો, અલગ-અલગ રાજ્યોમાં પણ સત્રો યોજ્યા, મૂળ તત્વો જાળવી રાખીને ફોર્મેટમાં ફેરફાર કર્યો. વિદ્યાર્થીઓએ નોંધ્યું કે પ્રધાનમંત્રીનો સ્વભાવ ખૂબ જ મૈત્રીપૂર્ણ હતો અને તેઓ તેમની સાથે સરળતાથી ભળી ગયા હતા, અને સમજાવ્યું હતું કે દરેકે અલગ-અલગ પદ્ધતિઓ સાંભળવી જોઈએ, દરેકમાંથી સારા ગુણો લેવા જોઈએ, પોતાની પદ્ધતિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ અને ધીમે ધીમે તેને મજબૂત બનાવવી જોઈએ.

પ્રધાનમંત્રી સાથે વાતચીત કરતા, અન્ય એક વિદ્યાર્થીએ પૂછ્યું કે ઘણીવાર વિદ્યાર્થીઓ શાળા કે શિક્ષકોની ગતિ સાથે મેળ ખાઈ શકતા નથી, અને જે છૂટી ગયું છે તેને કવર કરવાના પ્રયાસમાં, તેઓ આગળના પ્રકરણોનો ટ્રેક ગુમાવે છે અને પાછળ રહી જાય છે. શ્રી મોદીએ હાઇલાઇટ કર્યું કે શિક્ષકોએ તેમની ગતિ વિદ્યાર્થીઓ કરતા માત્ર એક ડગલું આગળ રાખવી જોઈએ, બહુ વધારે નહીં, જેનો ઉદ્દેશ્ય લક્ષ્ય પહોંચમાં હોય પરંતુ સરળતાથી પ્રાપ્ત ન કરી શકાય તેવો હોય. જ્યારે વિદ્યાર્થીએ એક્ઝામ વોરિયર મંત્ર 26 યાદ કર્યો, “લક્ષ્ય પહોંચમાં હોવા જોઈએ પરંતુ સરળતાથી પ્રાપ્ત કરી શકાય તેવા નહીં,” ત્યારે પ્રધાનમંત્રીએ તેની યાદશક્તિના વખાણ કર્યા. તેમણે સમજાવ્યું કે જો શિક્ષકો પચાસ ડગલાં આગળ જશે, તો વિદ્યાર્થીઓ હાર માની લેશે, પરંતુ જેમ ખેડૂત ખેતર ખેડે છે, તેમ શિક્ષકોએ વિદ્યાર્થીઓના મનને ખેડવું જોઈએ. તેમણે સૂચવ્યું કે શિક્ષકોએ દરેક અઠવાડિયે ભણાવવાના પ્રકરણો અગાઉથી જાહેર કરવા જોઈએ, જેથી વિદ્યાર્થીઓ પાઠ શરૂ થાય તે પહેલાં વાંચવાનું, પૂછવાનું અથવા ઓનલાઇન શોધવાનું શરૂ કરી શકે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જ્યારે વાસ્તવિક શિક્ષણ થશે, ત્યારે જિજ્ઞાસા જાગશે, સમજ ઊંડી થશે અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં સુધારો થશે. તેમણે નોંધ્યું કે જો પ્રકરણ ખૂબ જ રસપ્રદ હોય, તો વિદ્યાર્થીઓ વધુ અન્વેષણ કરવા માંગશે, જેનાથી પુનરાવર્તન મજબૂત બનશે. પ્રધાનમંત્રીએ ટિપ્પણી કરી કે આ એક સરળ પદ્ધતિ છે, અને પૂછ્યું કે શું પછી શિક્ષકની ગતિની સમસ્યા રહેશે? જ્યારે વિદ્યાર્થીએ હા માં જવાબ આપ્યો, ત્યારે શ્રી મોદીએ સુધારો કરતા કહ્યું કે તે રહેશે નહીં, કારણ કે વિદ્યાર્થીઓ હવે પાછળ રહી ગયા હોય તેવું અનુભવશે નહીં કારણ કે તેઓ શિક્ષક કરતા એક ડગલું આગળ વધી ગયા હશે. તેમણે નિષ્કર્ષમાં કહ્યું, “મનને ખેડો, પછી મનને જોડો અને પછી અભ્યાસના વિષયો મૂકો. તમે હંમેશા વિદ્યાર્થીઓને સફળ જોશો.” વિદ્યાર્થીઓએ વ્યક્ત કર્યું કે દરેકને પ્રધાનમંત્રી સાથે સામસામે બેસવાની, પ્રશ્નો પૂછવાની અને વાતચીત કરવાની તક મળતી નથી, અને હાઇલાઇટ કર્યું કે તેમણે તેમને શિક્ષકોથી બે ડગલાં પાછળ રહેવાને બદલે બે ડગલાં આગળ રહેવાની સલાહ આપી હતી, જેથી તેઓ ક્યારેય પાછળ ન પડે.

એક સંગીતમય ક્ષણ

સિક્કિમની એક વિદ્યાર્થીનીએ શેર કર્યું કે તેણીએ ત્રણ ભાષાઓ—હિન્દી, નેપાળી અને બંગાળી—માં એક ગીતની રચના કરી હતી, જેનું શીર્ષક ‘હમારા ભારત ભૂમિ’ હતું, જે એક દેશભક્તિ ગીત છે. પ્રધાનમંત્રીએ આનંદ સાથે ટિપ્પણી કરી, પૂછ્યું કે શું તેને કવિતા લખવી ગમે છે, અને તેની પુષ્ટિ પર, તેને તે સંભળાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી. તેમણે તેણીની પ્રશંસા કરી અને નોંધ્યું કે તેણીએ રાષ્ટ્રની એકતા—એક ભારત, શ્રેષ્ઠ ભારત—વિશે કેવી રીતે વાત કરી. શ્રી મોદીએ પછી બીજી વિદ્યાર્થીની માનસીને ગાવા કહ્યું. માનસીએ તેની માતા દ્વારા લખાયેલું એક ગીત રજૂ કર્યું, જે વિદ્યાર્થીઓને સમર્પિત હતું. પ્રધાનમંત્રીએ તેની પ્રશંસા કરી અને તમારી માતાને અભિનંદન પાઠવવા કહ્યું. વિદ્યાર્થીનીએ શેર કર્યું કે તે યુટ્યુબ (YouTube) ચેનલ, ફેસબુક (Facebook) પેજ અને ઇન્સ્ટાગ્રામ (Instagram) એકાઉન્ટ ચલાવે છે, જેમાં ફેસબુક પર 1.5 લાખ ફોલોઅર્સ છે. પ્રધાનમંત્રીએ આશ્ચર્ય અને પ્રશંસા વ્યક્ત કરી અને ટિપ્પણી કરી કે આવા પ્રતિભાશાળી યુવાનોને મળવું એ ગૌરવની વાત છે.

શ્રી મોદીએ ત્યારબાદ તમામ વિદ્યાર્થીઓનું સ્વાગત કર્યું અને સમજાવ્યું કે તેમણે આસામના ગમોસાથી તેમનું અભિવાદન કર્યું છે, જેને તેમણે પોતાની સૌથી અમૂલ્ય સંપત્તિ ગણાવી હતી. તેમણે હાઇલાઇટ કર્યું કે ગમોસા એ આસામ અને ઉત્તર-પૂર્વમાં મહિલા સશક્તિકરણનું પ્રતીક છે, જે આ પ્રદેશની મહિલાઓ દ્વારા ઘરે બનાવવામાં આવે છે, જે તેમની શક્તિ અને યોગદાનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેમણે કહ્યું કે બાળકોને આદરના પ્રતીક તરીકે ગમોસા ભેટ આપવાની તેમની હૃદયપૂર્વકની ઈચ્છા હતી.

હેતુ સાથે તૈયારી

 વિદ્યાર્થી સાબવત વેંકટેશે પછી પ્રધાનમંત્રીને પૂછ્યું કે કૌશલ્ય કે માર્ક્સ વધુ મહત્વનું છે, વિદ્યાર્થીઓમાં મૂંઝવણ અને ડરની નોંધ લીધી. પ્રધાનમંત્રીએ ટિપ્પણી કરી કે જીવનમાં સંતુલન આવશ્યક છે, પછી તે ખાવા અને સૂવા વચ્ચે હોય, ભણવા અને રમવા વચ્ચે હોય કે કૌશલ્ય અને માર્ક્સ વચ્ચે હોય. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે એક તરફ વધુ પડતો ઝુકાવ અસંતુલન તરફ દોરી જાય છે, જ્યારે યોગ્ય સંતુલન સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરે છે. તેમણે સમજાવ્યું કે કૌશલ્ય બે પ્રકારના હોય છે—લાઇફ સ્કિલ્સ અને પ્રોફેશનલ સ્કિલ્સ—અને બંને સમાન રીતે મહત્વના છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે જ્ઞાન, નિરીક્ષણ અને અભ્યાસ વિના કોઈ પણ કૌશલ્ય વિકસી શકતું નથી અને કૌશલ્યની શરૂઆત જ્ઞાનથી થાય છે.

શ્રી મોદીએ ઉદાહરણો દ્વારા સમજાવ્યું: લાઇફ સ્કિલ્સ વિના, વ્યક્તિ રસોઈ બનાવવા અથવા રેલવે સ્ટેશન પર ટિકિટ ખરીદવા જેવા દૈનિક કાર્યોમાં પણ સંઘર્ષ કરી શકે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે શિસ્ત, આત્મવિશ્વાસ અને અનુકૂલનક્ષમતા સહિતની લાઇફ સ્કિલ્સ સંપૂર્ણપણે પ્રાપ્ત કરવી જોઈએ. પ્રોફેશનલ સ્કિલ્સ પર, તેમણે સમજાવ્યું કે ડોકટરોએ સતત તેમના કૌશલ્યો અપડેટ કરવા જોઈએ, કારણ કે માત્ર પુસ્તકો જ કોઈને હાર્ટ સ્પેશિયાલિસ્ટ બનાવી શકતા નથી—સાચું કૌશલ્ય દર્દીઓ સાથે કામ કરવાથી આવે છે. તેવી જ રીતે, વકીલોએ બંધારણીય જોગવાઈઓ જાણવા ઉપરાંત કોર્ટરૂમના કૌશલ્યો વિકસાવવા માટે વરિષ્ઠો હેઠળ પ્રેક્ટિસ કરવી જોઈએ. તેમણે રેખાંકિત કર્યું કે પ્રોફેશનલ સ્કિલ્સ માટે 40 વર્ષની ઉંમરે પણ નવી ટેકનોલોજી સાથે સતત શીખવાની અને અનુકૂલન કરવાની જરૂર છે, કારણ કે દવા અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં પ્રગતિ સતત અપડેટ કરવાની માંગ કરે છે. તેમણે રેખાંકિત કર્યું કે શિક્ષણ અને કૌશલ્ય જોડિયા ભાઈ-બહેન છે, અવિભાજ્ય છે, અને જીવનમાં કૌશલ્ય અનિવાર્ય છે.

માર્ક્સથી પર અને શિક્ષણ એક માધ્યમ તરીકે

મણિપુરના ઇમ્ફાલની સૈનિક સ્કૂલના એક વિદ્યાર્થીએ પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી પ્રત્યે પ્રશંસા વ્યક્ત કરી અને નોંધ્યું કે તેમનો જન્મદિવસ પ્રધાનમંત્રીના જન્મદિવસ સાથે આવે છે. જવાબમાં, શ્રી મોદીએ ટિપ્પણી કરી કે તેઓ જે વર્ષો વીતી ગયા છે તેની ગણતરી કરતા નથી પરંતુ જે બાકી છે તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, વિદ્યાર્થીઓને વિનંતી કરે છે કે તેઓ ભૂતકાળને વાગોળવામાં સમય ન બગાડે પરંતુ જે આગળ છે તેને જીવવાનો વિચાર કરે.

જ્યારે પાછલા વર્ષોના પ્રશ્નોના આધારે પરીક્ષાની તૈયારીની વ્યૂહરચના વિશે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે પ્રધાનમંત્રીએ હાઇલાઇટ કર્યું કે વિદ્યાર્થીઓ ઘણીવાર પેપર અઘરા લાગે ત્યારે સંઘર્ષ કરે છે, એટલા માટે નહીં કે તે અભ્યાસક્રમની બહાર છે, પરંતુ કારણ કે ધ્યાન માત્ર પુનરાવર્તિત પેટર્ન પર મર્યાદિત હોય છે. તેમણે નોંધ્યું કે આ સમસ્યા તેમના પોતાના વિદ્યાર્થીકાળમાં પણ હતી અને કેટલીકવાર શિક્ષકો દ્વારા માત્ર માર્ક્સ મેળવવાના ઉદ્દેશ્યથી તેમને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. શ્રી મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સારા શિક્ષકો સંપૂર્ણ અભ્યાસક્રમ આવરી લઈને અને જીવન સાથે તેની સુસંગતતા સમજાવીને સર્વાંગી વિકાસ સુનિશ્ચિત કરે છે. ક્રિકેટમાં બોલરના ઉદાહરણનો ઉપયોગ કરીને, તેમણે સમજાવ્યું કે માત્ર ખભાના સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા પૂરતા નથી; વ્યક્તિએ કસરત કરવી જોઈએ, યોગ કરવા જોઈએ, આખા શરીર અને મનને મજબૂત બનાવવું જોઈએ, આહારમાં સુધારો કરવો જોઈએ અને યોગ્ય રીતે સૂવું જોઈએ. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે શિક્ષણ, તે જ રીતે, માત્ર પરીક્ષાઓ માટે નથી પરંતુ જીવન માટે છે, અને પરીક્ષાઓ પોતાની જાતને તપાસવા માટે હોય છે. માર્ક્સ એ અંતિમ લક્ષ્ય નથી; જીવનનો સંપૂર્ણ વિકાસ છે. તેમણે સલાહ આપી કે માત્ર દસ પ્રશ્નો અથવા પેટર્ન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું મર્યાદિત છે, અને જ્યારે તેઓ પ્રેક્ટિસ કરી શકાય છે, ત્યારે તેઓ તૈયારીનો માત્ર એક નાનો ભાગ હોવા જોઈએ, જેમાં મોટાભાગનો પ્રયાસ એકંદર શિક્ષણ તરફ નિર્દેશિત હોવો જોઈએ.

અભ્યાસના દબાણને સંતુલિત કરવાના પ્રશ્નના જવાબમાં, ખાસ કરીને પ્રી-બોર્ડ દરમિયાન, પ્રધાનમંત્રીએ ટિપ્પણી કરી કે આ એક સામાન્ય ચિંતા છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે શિક્ષણને મજબૂરી કે બોજ તરીકે જોવું જોઈએ નહીં પરંતુ તેમાં સંપૂર્ણ સંડોવણીની જરૂર છે. સંપૂર્ણ જોડાણ વિના, અપૂર્ણ શિક્ષણ સફળતા તરફ દોરી શકતું નથી. તેમણે માર્ક્સના વળગણ સામે ચેતવણી આપી હતી, અને પૂછ્યું હતું કે શું કોઈને ગયા વર્ષે બોર્ડમાં સૌથી વધુ માર્ક્સ મેળવનાર વિદ્યાર્થીનું નામ યાદ છે. જ્યારે વિદ્યાર્થીએ ના માં જવાબ આપ્યો, ત્યારે શ્રી મોદીએ રેખાંકિત કર્યું કે જો આવી સિદ્ધિઓની ટૂંક સમય માટે પ્રશંસા કરવામાં આવે તો પણ, તેઓ ટૂંક સમયમાં ભૂલાઈ જાય છે, જે દર્શાવે છે કે માર્ક્સનું કેટલું ઓછું મહત્વ છે. તેમણે વિદ્યાર્થીઓને સલાહ આપી કે તેઓ તેમના મનને માર્ક્સ સાથે ન બાંધે પરંતુ તેમનું જીવન ક્યાં જઈ રહ્યું છે તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે, માત્ર વર્ગખંડો કે પરીક્ષા હોલમાં જ નહીં પણ જીવનમાં જ પોતાની જાતનું સતત પરીક્ષણ કરતા રહે.

ઓછું દબાણ, વધુ શિક્ષણ

વાર્તાલાપ ચાલુ રાખતા, એક વિદ્યાર્થીએ પ્રધાનમંત્રી મોદીને પૂછ્યું કે અભ્યાસ કરતી વખતે શાંત અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કેવી રીતે રહેવું, કારણ કે ઘણા વિચલિત વિચારો આવે છે અને પાઠ ઝડપથી ભૂલાઈ જાય છે. પ્રધાનમંત્રીએ એક ઉદાહરણ આપીને જવાબ આપ્યો: "જેમ તમે આજે અહીં આવ્યા છો, 25 વર્ષ પછી પણ જો કોઈ તમને આ કાર્યક્રમ વિશે પૂછશે, તો તમે ભૂલી જશો કે યાદ રાખશો?" વિદ્યાર્થીએ જવાબ આપ્યો કે તે હંમેશા એક ખાસ ક્ષણ તરીકે યાદ રહેશે. શ્રી મોદીએ સમજાવ્યું કે આનું કારણ એ છે કે વિદ્યાર્થી સંપૂર્ણપણે સામેલ છે, વર્તમાન વિશે વિચારી રહ્યો છે, જે સ્થાયી સ્મૃતિ સુનિશ્ચિત કરે છે.

તેમણે હાઇલાઇટ કર્યું કે યાદો ત્યારે જ રહે છે જ્યારે વ્યક્તિ સંપૂર્ણપણે સામેલ હોય અને જ્યારે અનુભવો મિત્રો સાથે શેર કરવામાં આવે. તેમણે વિદ્યાર્થીઓને સલાહ આપી કે જેઓ ઓછા આત્મવિશ્વાસ ધરાવતા હોય તેમની સાથે મિત્રતા કરો અને તેમને શીખવો, જ્યારે પોતાની સમજણને ચકાસવા માટે તેજસ્વી સાથીદારો પાસેથી થોડી મિનિટો માટે માર્ગદર્શન મેળવો. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આ બેવડો લાભ નવા વિચારો લાવે છે, મન ખોલે છે અને ફોકસ મજબૂત કરે છે.

પંજાબના અન્ય એક વિદ્યાર્થીએ પ્રધાનમંત્રી મોદી સાથે વાતચીત કરી અને અભિવાદન કર્યું અને ધોરણ 12 ના વિદ્યાર્થીઓ કે જેઓ બોર્ડની પરીક્ષાઓ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની એકસાથે તૈયારી કરે છે, તેમની અલગ અલગ પેટર્ન અને ઓવરલેપિંગ શિડ્યુલને જોતાં, તેમના દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા પડકાર વિશે પૂછ્યું. પ્રધાનમંત્રીએ ચિંતાનો સ્વીકાર કર્યો, તેને એક જ સમયે ક્રિકેટ અને ફૂટબોલ રમવા સાથે સરખાવ્યું, અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ધોરણ 12 બોર્ડને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. તેમણે ટિપ્પણી કરી કે જો વિદ્યાર્થીઓ તેમના અભ્યાસક્રમને સંપૂર્ણપણે આત્મસાત કરશે, તો સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ અલગ પ્રયત્નોની જરૂર વગર બાય-પ્રોડક્ટ બની જશે. તેમણે વધુમાં વાલીઓને સલાહ આપી કે બાળકોને તેમની ક્ષમતા, શક્તિ અને રસ મુજબ ખીલવા દો.

માર્ક્સ, રમતો અને હાસ્યનું સંતુલન

એક વિદ્યાર્થીએ માત્ર અભ્યાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાના સામાજિક દબાણ હોવા છતાં ગેમિંગમાં ભવિષ્ય બનાવવા વિશે પ્રશ્ન કર્યો. પ્રધાનમંત્રીએ સમજાવ્યું કે વાલીઓ ઘણીવાર શરૂઆતમાં નિરુત્સાહ કરે છે, પરંતુ એકવાર સફળતા મળી જાય પછી તેઓ ગર્વ અનુભવે છે અને તેની ઉજવણી કરે છે. તેમણે વિદ્યાર્થીને પંચતંત્ર અથવા પૌરાણિક ઘટનાઓ જેવી ભારતની સમૃદ્ધ વાર્તાઓ પર આધારિત રમતો બનાવીને ગેમિંગમાં રસને ઉત્પાદક રીતે વાળવા અને ઓળખ મેળવવા માટે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર શેર કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા. તેમણે હાઇલાઇટ કર્યું કે ગેમિંગ એ ઝડપ અને સતર્કતા જરૂરી હોય તેવું કૌશલ્ય છે, જે સ્વ-વિકાસમાં ફાળો આપે છે, અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી રમતોમાં નિપુણતા મેળવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની સલાહ આપી. તેમણે ગેમિંગમાં જુગાર સામે ચેતવણી આપી હતી, નોંધ્યું હતું કે આવી પ્રથાઓને રોકવા માટે કાયદાઓ ઘડવામાં આવ્યા છે, અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ગેમિંગને રચનાત્મક કૌશલ્ય તરીકે અનુસરવું જોઈએ.

વિદ્યાર્થીઓએ પ્રધાનમંત્રીના નિવાસસ્થાનની મુલાકાત લેવા બદલ ઉત્તેજના વ્યક્ત કરી હતી, તેમની મૈત્રીપૂર્ણ રીતભાત, તેમના પ્રશ્નોમાં સાચો રસ અને તેમણે આપેલા વિચારશીલ જવાબોની નોંધ લીધી હતી.

ડરને શક્તિમાં ફેરવવો - તણાવ, સમય અને આત્મવિશ્વાસનું સંચાલન

વિદ્યાર્થીઓએ શેર કર્યું કે કેવી રીતે 'એક્ઝામ વોરિયર' વાંચવાથી પરીક્ષાઓ પ્રત્યેના તેમના અભિગમમાં પરિવર્તન આવ્યું છે. એક વિદ્યાર્થીએ ટિપ્પણી કરી કે અગાઉની પરીક્ષાઓ તણાવ અને ડર પેદા કરતી હતી, પરંતુ પુસ્તક વાંચ્યા પછી પરીક્ષાઓ મિત્ર બની ગઈ છે. બીજાએ હાઇલાઇટ કર્યું કે અગાઉ તેઓ પોતાની જાતને અન્ય લોકો સાથે સરખાવીને ચિંતિત અનુભવતા હતા, પરંતુ સમજાયું કે તેમની પોતાની ટેકનિક અનન્ય અને અસરકારક હતી. એક વિદ્યાર્થીએ નોંધ્યું કે સમયનું સંચાલન હંમેશા એક સંઘર્ષ રહ્યો હતો, પરંતુ 'એક્ઝામ વોરિયર' માંથી શીખ્યા પછી, તેઓએ વહેલા જાગવાનો અને કાર્યોને વધુ સારી રીતે સંચાલિત કરવાનો સંકલ્પ કર્યો.

પ્રધાનમંત્રી મોદીએ સમય વ્યવસ્થાપન માટે એક સરળ પદ્ધતિની સલાહ આપી: સૂતા પહેલા ડાયરીમાં કાર્યો લખવા, બીજા દિવસે તેની ગણતરી કરવી અને કેટલાક કાર્યો અધૂરા કેમ રહી ગયા તેનું વિશ્લેષણ કરવું. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે સમયનો ઉત્પાદક રીતે ઉપયોગ કરવાનું શીખવાથી દબાણ અને થાક દૂર થાય છે, અને શેર કર્યું કે સમયનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવાની તેમની પોતાની આદત તેમને અસંખ્ય જવાબદારીઓ હોવા છતાં તણાવમુક્ત રાખે છે.

વિદ્યાર્થીઓએ વ્યક્ત કર્યું કે કેવી રીતે ગણિત જેવા વિષયોનો તેમનો ડર રસમાં બદલાઈ ગયો છે, એકે નોંધ્યું કે ગણિત એક સમયે ભૂત હતું પરંતુ હવે તે જુસ્સો બની ગયું છે. પ્રધાનમંત્રીએ વૈદિક ગણિતને અન્વેષણ કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા, તેને આનંદપ્રદ અને જાદુઈ ગણાવ્યું અને રસ વધારવા માટે આવી પદ્ધતિઓ મિત્રો સાથે શેર કરવાનું સૂચન કર્યું.

અન્ય એક વિદ્યાર્થીએ શેર કર્યું કે પરીક્ષાની તારીખો એક સમયે ડર પેદા કરતી હતી, પરંતુ પુસ્તકનો પરીક્ષાઓને ઉત્સવ તરીકે ગણવાનો મંત્ર પ્રેરણા લાવ્યો. પ્રધાનમંત્રીએ સલાહ આપી હતી કે પરીક્ષા પે ચર્ચાના પાઠ પરિવારના સભ્યો સાથે પણ શેર કરવા જોઈએ, કારણ કે તેઓ સમાન રીતે લાભ મેળવી શકે છે.

વિદ્યાર્થીઓએ પ્રતિબિંબિત કર્યું કે કેવી રીતે તેઓએ ઓછા માર્ક્સના ડર પર વિજય મેળવ્યો, એ અનુભૂતિ સાથે કે માર્ક્સ બધું જ નથી અને નિષ્ફળતા છતાં ડૉ. એપીજે અબ્દુલ કલામના દ્રઢતાના ઉદાહરણને ટાંક્યું. પ્રધાનમંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ઓછો તણાવ ગાવા, ચિત્રકામ અથવા કવિતાઓ લખવા જેવી નવી કુશળતા શીખવા માટે મન ખોલે છે, અને જે વિદ્યાર્થીઓએ સર્જનાત્મક કાર્યો શરૂ કર્યા છે તેમની પ્રશંસા કરી.

પુસ્તકમાંથી પ્રાપ્ત થયેલા આત્મવિશ્વાસથી વિદ્યાર્થીઓને પ્રેઝન્ટેશનના ડરને દૂર કરવામાં પણ મદદ મળી. પ્રધાનમંત્રીએ સમજાવ્યું કે આત્મવિશ્વાસ સત્ય અને અનુભવમાંથી આવે છે, જેવી રીતે સામાન્ય લોકો જ્યારે તેઓએ જોયેલી ઘટનાઓનું વર્ણન કરે છે ત્યારે સ્પષ્ટ રીતે બોલી શકે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે વિદ્યાર્થીઓનો આત્મવિશ્વાસ તેમના પોતાના પ્રયત્નો અને સિદ્ધિઓના સત્યમાંથી ઉદ્ભવે છે.

એક વિદ્યાર્થીએ શેર કર્યું કે લાંબા સાહિત્યના પેપરો એક સમયે ગભરાટ પેદા કરતા હતા, પરંતુ હવે તેઓ ઝડપથી લખવાની અને હસ્તાક્ષર સુધારવાની પ્રેક્ટિસ કરે છે. પ્રધાનમંત્રીએ પેપર ઉકેલતા પહેલા 30 સેકન્ડ માટે થોભવું, ઊંડા શ્વાસ લેવા અને મનને રિસેટ કરવા જેવી તકનીકોની સલાહ આપી, અને નોંધ્યું કે ભૂલો જ્ઞાનના અભાવને કારણે નહીં પણ ઉતાવળને કારણે થાય છે. તેમણે નિષ્કર્ષ કાઢ્યો કે યોગ્ય તકનીકો અને આત્મવિશ્વાસ સાથે, વિદ્યાર્થીઓ પરીક્ષાના ડરને દૂર કરી શકે છે અને સફળ થઈ શકે છે.

ઘોંઘાટ વચ્ચે પણ ટકી રહેવું

એક વિદ્યાર્થીએ પૂછ્યું કે ઘરના ઘોંઘાટ અને વાલીઓના સમર્થનના અભાવ વચ્ચે અભ્યાસ કેવી રીતે કરવો. પ્રધાનમંત્રીએ સામાન ભરેલા બળદગાડાની ટોચ પર વાંચતા એક બાળકનો વીડિયો યાદ કર્યો અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે સફળતા માટે સુખ-સુવિધાઓ અનિવાર્ય નથી. તેમણે હાઇલાઇટ કર્યું કે બોર્ડની પરીક્ષામાં ઘણા ટોપ સ્કોરર્સ નાના ગામડાઓમાંથી આવે છે જ્યાં કોઈ વૈભવી સગવડ નથી, અને મુશ્કેલીઓ છતાં ક્રિકેટમાં જીતનાર અંધ છોકરીઓની પ્રેરણાદાયી વાર્તા શેર કરી. તેમણે ટિપ્પણી કરી કે જીવન કમ્ફર્ટ ઝોન દ્વારા નહીં પરંતુ વ્યક્તિ જે રીતે જીવે છે તેના દ્વારા આકાર લે છે.

તમિલનાડુના અન્ય એક વિદ્યાર્થીએ મહેમાનો દ્વારા પરીક્ષાની તૈયારીમાં ખલેલ પહોંચાડવાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો. પ્રધાનમંત્રીએ મહેમાનોને તેમના પોતાના બાળપણના અનુભવો વિશે પૂછીને પરિસ્થિતિને ફેરવી નાખવાની સલાહ આપી, જેનાથી ધ્યાન બદલાશે અને દબાણ હળવું થશે.

મોટા સપના, મોટી ક્રિયાઓ

લદ્દાખના એક વિદ્યાર્થીએ પૂછ્યું કે શું બાળકોએ મોટા સપના જોવા જોઈએ અને તે સપના પૂરા કરવાની શરૂઆત કેવી રીતે કરવી. પ્રધાનમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે સપના ન જોવા એ ગુનો છે, પરંતુ સપનાને ક્રિયા દ્વારા સમર્થન મળવું જોઈએ. તેમણે સમજાવ્યું કે અવકાશયાત્રી બનવા જેવી આકાંક્ષાઓ માટે અભ્યાસ, જીવનચરિત્ર અને કેન્દ્રિત રસની જરૂર હોય છે, જ્યારે મજાક ટાળવા માટે સપનાને સાર્વજનિક કરવા સામે ચેતવણી આપી હતી. તેમણે વિદ્યાર્થીઓને તેમના સપના લખવા અને ખાનગી રીતે તેને પોષવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા.

મોટા સપના હાંસલ કરવા માટેની દૈનિક આદતો પરના અન્ય પ્રશ્નના જવાબમાં, શ્રી મોદીએ મહાન હસ્તીઓના જીવનચરિત્ર વાંચવાનું સૂચન કર્યું. તેમણે સમજાવ્યું કે તેમના સંઘર્ષો અને શરૂઆતના પગલાઓને સમજવાથી વિદ્યાર્થીઓને સાંકળવામાં અને આત્મવિશ્વાસ મેળવવામાં મદદ મળે છે, જે તેમને બતાવે છે કે કેવી રીતે સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ આગળ વધવું.

ત્યારબાદ એક વિદ્યાર્થીએ પ્રધાનમંત્રીને સમર્પિત એક હૃદયસ્પર્શી કવિતા સંભળાવી, જેમાં તેમને ભારતના ગૌરવ, માનવતાના સેવક અને રાષ્ટ્રના સપનાઓને આગળ ધપાવનારા નેતા તરીકે વર્ણવ્યા હતા. પ્રધાનમંત્રીએ કવિતાની ઉષ્માભર્યા શબ્દોમાં પ્રશંસા કરી અને વિદ્યાર્થીના વખાણ કર્યા.

જ્યારે PM શિક્ષક બન્યા

 પ્રધાનમંત્રી મોદીએ ટિપ્પણી કરી કે તેઓ આઝાદીના શતાબ્દી વર્ષ 2047 સુધીમાં વિકસિત ભારતની કલ્પના કરે છે, અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે યુવાનો, જે ત્યારે 35 થી 45 વર્ષની વયના હશે, તેઓ આ વિઝનના લાભો મેળવવા માટે તેમના જીવનના સૌથી નિર્ણાયક તબક્કે હશે. તેમણે હાઇલાઇટ કર્યું કે મહાત્મા ગાંધી 1915 માં આફ્રિકાથી પાછા ફર્યા અને 1947 સુધી સ્વતંત્રતા સંગ્રામનું નેતૃત્વ કર્યું, અને ભગત સિંહ જેવા નેતાઓના બલિદાનોએ પેઢીઓને આઝાદી માટે લડવા માટે પ્રેરણા આપી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે જો આવી સ્મારક સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરી શકાય છે, તો સામૂહિક પ્રયત્નો દ્વારા વિકસિત ભારત ચોક્કસપણે સાકાર થઈ શકે છે.

પ્રધાનમંત્રીએ વિદ્યાર્થીઓને વિકસિત ભારત પ્રત્યેની તેમની વ્યક્તિગત પ્રતિબદ્ધતાઓ લખવા વિનંતી કરી અને તેમને પાંચ ક્રિયાઓ ઓળખવા માટે કહ્યું જે તેઓ લઈ શકે, જેમાં કૌશલ્ય વિકાસ, આત્મવિશ્વાસ અને સ્વદેશી ઉત્પાદનોના ઉપયોગ અંગેના તેમના જવાબોની નોંધ લીધી. તેમણે હાઇલાઇટ કર્યું કે સ્વદેશી અપનાવવાની શરૂઆત મન તૈયાર કરવાથી અને વસાહતી માનસિકતા છોડવાથી થાય છે, અને ધ્યાન દોર્યું કે કેવી રીતે વિદેશી માલ પ્રત્યેનું આકર્ષણ શાળાઓમાં પણ યથાવત છે. તેમણે વિદ્યાર્થીઓને તેઓ દરરોજ ઉપયોગમાં લેતા હોય તેવી તમામ વસ્તુઓની યાદી બનાવવા, વિદેશી બનાવટની પ્રોડક્ટ્સ ઓળખવા અને ધીમે ધીમે તેને ભારતીય વિકલ્પો સાથે બદલવા માટે નિર્દેશ આપ્યો, જેથી એક વર્ષમાં તેમના ઘરો ભારતીય માલસામાનથી ભરાઈ જાય. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે જો ભારતીયો પોતે જ પોતાના ઉત્પાદનો પર ગૌરવ નહીં લે, તો વિશ્વ નહીં લે. તેમણે વિલંબ માટે “ઇન્ડિયન ટાઇમ” ને દોષ આપવાની વૃત્તિની ટીકા કરી, એવી ટિપ્પણી કરી કે આવા વલણો રાષ્ટ્રને નીચું દેખાડે છે, અને સ્વચ્છતાથી શરૂ કરીને ફરજનું પાલન કરવાનું આહ્વાન કર્યું. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે વિકસિત રાષ્ટ્રો સફાઈ કામદારોને કારણે નહીં પરંતુ નાગરિકો ગંદકી ન કરતા હોવાને કારણે સ્વચ્છ દેખાય છે, અને વિનંતી કરી કે ભારતીયોએ ક્યારેય સ્વચ્છતા સાથે બાંધછોડ ન કરવાનો સંકલ્પ કરવો જોઈએ, જેઓ કચરો ફેંકે છે તેમને શરમ આવે તે માટે જાતે કચરો ઉપાડવો જોઈએ. તેમણે રેખાંકિત કર્યું કે આરોગ્ય જાળવવું એ પણ એક ફરજ છે, અને જો નાગરિકો આવી જવાબદારીઓ પૂરી કરે છે, તો કોઈ પણ શક્તિ ભારતને વિકસિત થતા રોકી શકશે નહીં, જ્યારે યુવાનો જ્યારે પરિપક્વતા પર પહોંચશે ત્યારે સૌથી વધુ લાભ મેળવશે. તેમણે પૂછ્યું કે શું એવું કામ કરવું જોઈએ જે તેમના માટે ફળ આપે, અને વિદ્યાર્થીઓએ હકારમાં જવાબ આપ્યો. ત્યારબાદ તેમણે વર્તમાન પેઢી માટે ઉપલબ્ધ વિશાળ તકો, ખાસ કરીને ટેકનોલોજીમાં, હાઇલાઇટ કરી અને ટિપ્પણી કરી કે જ્યારે તેમના યુગમાં આવી તકોનો અભાવ હતો, ત્યારે આજના યુવાનોએ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) નો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ કરવો જોઈએ. તેમણે સમજાવ્યું કે જીવનચરિત્રોનો સારાંશ આપવા માટે AI નો ઉપયોગ કરવાથી બહુ ઓછું મૂલ્ય ઉમેરાય છે, પરંતુ વય અને રુચિઓના આધારે જીવનચરિત્રોની ભલામણ કરવા માટે AI ને પૂછવું અને પછી તે પુસ્તકો વાંચવા એ સાચા વિકાસ તરફ દોરી જાય છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે AI એ શક્તિ વધારવાનું સાધન હોવું જોઈએ, માત્ર મનોરંજન નહીં. વિદ્યાર્થીઓએ AI ના ઉપયોગ અંગેના તેમના માર્ગદર્શનની પ્રશંસા કરી, તેમના પોતાના ટેકનોલોજીકલ પ્રયાસો સાથે તેની સુસંગતતાની નોંધ લીધી.

પ્રધાનમંત્રીએ કર્ણાટિક શાસ્ત્રીય શૈલીમાં એક વિદ્યાર્થીનું વાંસળી વાદન સાંભળ્યું અને તેની પ્રશંસા કરી. તેમણે એક વિદ્યાર્થી દ્વારા પ્રસ્તુત હસ્તનિર્મિત કલગીની પ્રશંસા કરી, વસંત પંચમી દરમિયાન ઉત્તરાખંડના પરંપરાગત મહત્વની નોંધ લીધી, ત્રિપુરાની પરંપરાઓના સંદર્ભો સ્વીકાર્યા, અને વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા ભેટમાં આપેલી ઓર્ગેનિક ચા અને આસામી ગમોસાની પ્રશંસા કરી, અને તેમને કવિતા લખવાનું ચાલુ રાખવા પ્રોત્સાહિત કર્યા. તેમણે સૌનો હાર્દિક આભાર માન્યો અને શુભેચ્છાઓ પાઠવી.

પરીક્ષા પે ચર્ચાના આગામી એપિસોડની ઝલક શેર કરતા, PM એ ટિપ્પણી કરી કે ઘણા વિદ્યાર્થીઓએ દેશના વિવિધ ભાગોમાં “પરીક્ષા પે ચર્ચા” યોજવાનું સૂચન કર્યું હતું, જે આ વિશેષ એપિસોડમાં પ્રતિબિંબિત થયું હતું. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પરિવારોની અંદર, વ્યક્તિએ ભાઈ-બહેનોના સારા ગુણોમાંથી શીખવું જોઈએ, અને મહાન બનવાની આકાંક્ષા રાખવી ખોટી નથી પરંતુ તેને સરખામણી સાથે બાંધવી જોઈએ નહીં. તેમણે વ્યક્તિગત અને સામાજિક જીવનમાં શિક્ષણના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, સાથે સાથે રમતગમત જીવનનો આવશ્યક ભાગ હોવો જોઈએ તેના પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે વિદ્યાર્થીઓને તેમના વિચારો અને અનુભવો ખુલ્લેઆમ શેર કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું.

આગામી એપિસોડ 9 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ સવારે 10 વાગ્યે પ્રસારિત થશે.

SM/BS/GP/JD