સ્ટેશન પુનઃવિકાસ

લાંબા ગાળાના અભિગમ સાથે સ્ટેશનોના પુનઃવિકાસ માટે, રેલવે મંત્રાલયે અમૃત ભારત સ્ટેશન યોજના શરૂ કરી છે. આ યોજનામાં સ્ટેશનોને સુધારવા માટે માસ્ટર પ્લાન તૈયાર કરવા અને તબક્કાવાર તેમનો અમલ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. માસ્ટર પ્લાનિંગમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• સ્ટેશન અને સરક્યુલેટિંગ એરિયાના પ્રવેશમાં સુધારો
• શહેરની બંને બાજુઓ સાથે સ્ટેશનનું એકીકરણ
• સ્ટેશન બિલ્ડિંગમાં સુધારો
• વેઇટિંગ હોલ, શૌચાલય, બેસવાની વ્યવસ્થા, વોટર બૂથમાં સુધારો
• પેસેન્જર ટ્રાફિકને અનુરૂપ વિશાળ ફૂટ ઓવર બ્રિજ/એર કોનકોર્સની જોગવાઈ
• લિફ્ટ/એસ્કેલેટર/રેમ્પની જોગવાઈ
• પ્લેટફોર્મની સપાટીમાં સુધારો/જોગવાઈ અને પ્લેટફોર્મ પર કવર
• ‘વન સ્ટેશન વન પ્રોડક્ટ’ જેવી યોજનાઓ દ્વારા સ્થાનિક ઉત્પાદનો માટે કિઓસ્ક (Kiosks) ની જોગવાઈ
• પાર્કિંગ એરિયા, મલ્ટિમોડલ ઇન્ટિગ્રેશન
• દિવ્યાંગજનો માટે સુવિધાઓ
• ઉત્તમ પેસેન્જર ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ્સ
• દરેક સ્ટેશન પર આવશ્યકતાને ધ્યાનમાં રાખીને એક્ઝિક્યુટિવ લાઉન્જ, બિઝનેસ મીટિંગ્સ માટે નિયુક્ત જગ્યાઓ, લેન્ડસ્કેપિંગ વગેરેની જોગવાઈ

આ યોજનામાં જરૂરિયાત, તબક્કાવાર અને સંભવિતતા મુજબ ટકાઉ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ ઉકેલો, બેલાસ્ટલેસ ટ્રેકની જોગવાઈ વગેરે અને લાંબા ગાળે સ્ટેશન પર સિટી સેન્ટર બનાવવાની પરિકલ્પના કરવામાં આવી છે. અત્યાર સુધીમાં, આ યોજના હેઠળ વિકાસ માટે 1337 સ્ટેશનોની ઓળખ કરવામાં આવી છે. અત્યાર સુધીમાં 172 સ્ટેશનોના કામો પૂર્ણ થઈ ગયા છે.

પુલોની સુરક્ષા (સેફ્ટી ઓફ બ્રિજિસ)

ભારતીય રેલવે (IR) દ્વારા દેશભરના પુલોની સુરક્ષાને ઉચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે. પુલો માટે વધુ સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે, IR માં રેલવે પુલોના નિરીક્ષણની સુસ્થાપિત સિસ્ટમ છે. નિયુક્ત અધિકારીઓ દ્વારા વર્ષમાં બે વાર તમામ પુલોનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે, એક ચોમાસાની શરૂઆત પહેલા અને ચોમાસા પછી વિગતવાર નિરીક્ષણ. વધુમાં, ચીફ બ્રિજ એન્જિનિયર (CBE) દ્વારા નક્કી કર્યા મુજબ તેમની સ્થિતિના આધારે અમુક પુલોનું વધુ વારંવાર નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. મહત્વના અને મુખ્ય પુલોનું વ્યાપક ટેકનિકલ નિરીક્ષણ એવી રીતે કરવામાં આવે છે કે આવા 20% પુલોનું વાર્ષિક નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે.

પુલોનું સમારકામ/મજબૂતીકરણ/પુનઃસ્થાપન/પુનઃનિર્માણ એ સતત અને ચાલતી પ્રક્રિયા છે અને તે પુલોના નિરીક્ષણના આધારે હાથ ધરવામાં આવે છે. 2022-2025 દરમિયાન (ડિસેમ્બર 2025 સુધી), ભારતીય રેલવેમાં 8,626 રેલવે પુલોનું સમારકામ / પુનઃસ્થાપન / મજબૂતીકરણ / પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે.

વધુમાં, અમુક રેલવે પુલોનું તેમની સ્થિતિના આધારે વધુ વારંવાર નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. રેલવે પુલોનું સમારકામ/મજબૂતીકરણ/પુનઃસ્થાપન/પુનઃનિર્માણ એ એક સતત પ્રક્રિયા છે અને જ્યારે પણ આ નિરીક્ષણો દરમિયાન તેમની ભૌતિક સ્થિતિ દ્વારા ખાતરી કરવામાં આવે ત્યારે તે હાથ ધરવામાં આવે છે. સ્પેશિયલ ટેકનિકલ ઓડિટ પણ હાથ ધરવામાં આવે છે અને ફોલો-અપ કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે. સબવે/RUBs નું નિરીક્ષણ ચોમાસાની શરૂઆત પહેલા અને પછી કરવામાં આવે છે. રોડ અન્ડર બ્રિજ (RUBs) અને સબવેમાં વોટર-લોગિંગ (પાણી ભરાવા) ઘટાડવા માટેના પગલાં લેવામાં આવ્યા છે, જેમ કે નવી ડિઝાઇનમાં સુધારેલ ડ્રેનેજ, કુદરતી નાળાઓમાં પાણી વાળવું, હમ્પ અને ક્રોસ-ડ્રેઇન્સ પૂરા પાડવા, જોઈન્ટ્સ સીલ કરવા અને સંવેદનશીલ સ્થળોએ ઉચ્ચ ક્ષમતા ધરાવતા પંપ સ્થાપિત કરવા.

બ્રિજ પુનઃસ્થાપન કાર્યોની પદ્ધતિઓ ઇન્ડિયન રેલવે બ્રિજ મેન્યુઅલ (IRBM) માં પૂરી પાડવામાં આવી છે. ક્વોલિટી એશ્યોરન્સ પ્લાન (QAP), ઇન્સ્પેક્શન એન્ડ ટેસ્ટિંગ પ્લાન (ITP) નું પાલન કોન્ટ્રાક્ટ મેનેજમેન્ટ અને કોન્ટ્રાક્ટની સામાન્ય અને વિશેષ શરતો દ્વારા સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે.

ડિફેક્ટ લાયબિલિટી પીરિયડ સુધી સિક્યોરિટી ડિપોઝિટ જાળવી રાખવી, કોન્ટ્રાક્ટ સમાપ્ત કરવા જેવી શિક્ષાત્મક જોગવાઈઓ એક્ઝિક્યુટિંગ એજન્સીની જવાબદારી માટે સામેલ કરવામાં આવી છે. બ્રિજની કામગીરી પૂર્ણ થવી એ સ્થાન, પ્રકાર, યોજનાઓની મંજૂરી, એપ્રોચ રોડની ઉપલબ્ધતા, આબોહવાની પરિસ્થિતિઓને કારણે વર્ષમાં કામની સીઝનનો સમયગાળો, બ્લોક્સની ઉપલબ્ધતા, ઝડપ પ્રતિબંધો લાદવા વગેરે જેવા વિવિધ પરિબળો પર આધાર રાખે છે.

કોચ મેન્યુફેક્ચરિંગ

હાલમાં, દેશમાં રેલવે મંત્રાલય હેઠળ ત્રણ કોચ ઉત્પાદન એકમો કાર્યરત છે. કોચ ઉત્પાદન એકમોના વિકાસનો ખર્ચ સ્થાન, જે પ્રકારના કોચ બનાવવાની દરખાસ્ત છે, આયોજિત ઉત્પાદન ક્ષમતા અને સ્થાપિત કરવાના મશીનરી અને પ્લાન્ટ જેવા પરિબળો પર આધારિત છે. કોચ ઉત્પાદન એકમોના વિકાસ પરનો ખર્ચ વિસ્તૃત સમયગાળા દરમિયાન અને યુનિટ્સના પ્રારંભિક સેટિંગ તેમજ સમયાંતરે સુવિધાઓના અપગ્રેડેશન અને વૃદ્ધિને આવરી લેતા અનેક તબક્કામાં થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, નવીનતમ કાર્યરત કોચ ઉત્પાદન એકમ - મોડર્ન કોચ ફેક્ટરી, રાયબરેલીની સ્થાપના પર કરવામાં આવેલો ખર્ચ ₹3,042.83 કરોડ છે.

વધુમાં, ત્રણ કાર્યરત કોચ ઉત્પાદન એકમો એટલે કે ઇન્ટિગ્રલ કોચ ફેક્ટરી, ચેન્નાઈ, રેલ કોચ ફેક્ટરી, કપૂરથલા અને મોડર્ન કોચ ફેક્ટરી, રાયબરેલીના અપગ્રેડેશન સંબંધિત વિવિધ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ₹2443 કરોડ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.

LHB કોચ

LHB કોચના પ્રસાર અંગે, એવો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે ICF કોચને સુરક્ષિત અને વધુ આધુનિક LHB કોચથી બદલવાનું કામ તબક્કાવાર રીતે હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. ટેકનોલોજીની દ્રષ્ટિએ શ્રેષ્ઠ LHB કોચમાં સારી સવારી, સુધારેલ સૌંદર્ય શાસ્ત્ર અને હળવા ડિઝાઇન, એન્ટિ ક્લાઇમ્બિંગ સુવિધાઓ, નિષ્ફળતા સંકેત સિસ્ટમ સાથે એર સસ્પેન્શન (સેકન્ડરી), સ્ટેનલેસ સ્ટીલ શેલ અને ડિસ્ક બ્રેક સિસ્ટમ વગેરે જેવી સુવિધાઓ છે.

2004-14 ની સરખામણીમાં 2014-25 દરમિયાન LHB કોચનું ઉત્પાદન નીચે મુજબ છે:

રેલવે સ્ટેશનો પર સ્ટોલ

મુસાફરી કરતા મુસાફરો માટે પૂરતી સુવિધાઓની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે, રેલવે સ્ટેશનો પર સ્ટોલની ફાળવણી સમયાંતરે પ્રચલિત નીતિ અનુસાર ઈ-ઓક્શન/ઈ-ટેન્ડર દ્વારા કરવામાં આવે છે.

હાલમાં, રેલવે સ્ટેશનો પર 11650 સ્ટોલ/યુનિટ્સ છે, જે SC/ST સમુદાયો સહિત પાત્ર અરજદારોને ફાળવવામાં આવ્યા છે. રેલવે સ્ટેશનો પર ફ્રી સ્ટોલની ફાળવણી માટે પ્રવર્તમાન નીતિમાં કોઈ જોગવાઈ નથી.

સ્વચ્છતા

સ્વચ્છતા એ એક સતત પ્રક્રિયા છે અને ભારતીય રેલવે (IR) કોચને યોગ્ય રીતે જાળવણી અને સ્વચ્છ સ્થિતિમાં રાખવા માટેના તમામ પ્રયાસો કરે છે. વોશરૂમ સહિત કોચમાં સ્વચ્છતા અને હાઈજીનનું નિરીક્ષણ અને ખાતરી કરવા માટે રેલવેએ નીચે મુજબના અનેક પગલાં લીધાં છે:

• ઇન્ટિરિયર, એક્સટિરિયર અને શૌચાલય સહિત કોચની સારી સફાઈ માટે પ્રાથમિક જાળવણી દરમિયાન મિકેનાઇઝ્ડ કોચ ક્લીનિંગ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે.
• ચાલુ ટ્રેનમાં સ્વચ્છતા સુનિશ્ચિત કરવા અને મુસાફરોની કોઈ પણ ફરિયાદના નિરાકરણ માટે ઓન-બોર્ડ હાઉસકીપિંગ સ્ટાફ સર્વિસ પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે.
• ઓળખવામાં આવેલી ટ્રેનોમાં તેમના નિર્ધારિત સ્ટોપેજ દરમિયાન વોશરૂમ સહિત યાંત્રિક સફાઈ માટે ક્લીન ટ્રેન સ્ટેશન સેવા શરૂ કરવામાં આવી છે. હાઈ પ્રેશર જેટ મશીનો અને સફાઈ સાધનોથી સજ્જ કર્મચારીઓની સમર્પિત ટીમ સફાઈ કરે છે અને ત્યારબાદ કોચના શૌચાલયોને સૂકવવાની કામગીરી કરે છે.
• તમામ પેસેન્જર કોચમાં બાયો-ટોયલેટ લગાવવામાં આવ્યા છે જેથી કોચમાંથી ટ્રેક પર કોઈ માનવ કચરો ન નીકળે જેના પરિણામે સ્વચ્છતાના સ્તરમાં સુધારો થયો છે. બાયો ટોયલેટની જોગવાઈની વિગતો નીચે મુજબ છે:

• નિરીક્ષણો અને રેલ મદદ (Rail Madad)/રેલવન (RailOne) એપ અને અન્ય પેસેન્જર ઇન્ટરફેસ દ્વારા પ્રાપ્ત પ્રતિસાદ દ્વારા નિયમિત દેખરેખ રાખવામાં આવે છે.

IR પાસે સ્ટેશનો અને ટ્રેનોમાં સ્વચ્છતા અને હાઈજીન જાળવવા માટે સમર્પિત બજેટ જોગવાઈઓ છે. સ્વચ્છતા પૂરી પાડવા બદલ પેસેન્જર ભાડાનો કોઈ હિસ્સો લેવામાં આવતો નથી.

ખોરાક અને કેટરિંગ

ભારતીય રેલવે દર વર્ષે સરેરાશ લગભગ 58 કરોડ ભોજન પીરસે છે. સરેરાશ માત્ર 0.0008% ફરિયાદો મળે છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં આ ફરિયાદોની તપાસના આધારે ₹2.6 કરોડનો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો છે.

મુસાફરોનો પ્રતિસાદ લેવા માટે, ભારતીય રેલવે પર ફરિયાદ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીને રેલ મદદ પોર્ટલની શરૂઆત દ્વારા છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મજબૂત, સરળ અને વધુ સુલભ બનાવવામાં આવી છે. રેલ મદદ પોર્ટલના લોન્ચિંગ સાથે, ભારતીય રેલવેએ મુસાફરોને ફરિયાદો અને સૂચનો નોંધવા માટે સિંગલ વિન્ડો સિસ્ટમ પૂરી પાડી છે.

IRCTC અને રેલવે અધિકારીઓ ટ્રેનોમાં કેટરિંગના ધોરણોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે આકસ્મિક અને સમયાંતરે તપાસ કરે છે. IRCTC એ ઓનબોર્ડ સેવાઓના સતત નિરીક્ષણ અને મુસાફરોની ફરિયાદોના રીઅલ-ટાઇમ નિરાકરણ માટે સુપરવાઇઝર અને કેટરિંગ આસિસ્ટન્ટ્સ તૈનાત કર્યા છે. નિરીક્ષણના વ્યાપને વધારવા માટે, IRCTC એ મેઇલ એક્સપ્રેસ ટ્રેનોમાં કેટરિંગ સેવાઓની વિભાગીય દેખરેખ માટે વધારાના હોસ્પિટાલિટી મોનિટર રોક્યા છે.

ભારતીય રેલવે મુસાફરોને નિયત દરો મુજબ ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓ ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે સતત પ્રયત્નશીલ રહે છે. તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે ભારતીય રેલવે દ્વારા સમયાંતરે જરૂરી પગલાં લેવામાં આવે છે. ટ્રેનોમાં વધુ પડતા ચાર્જિંગ (ઓવરચાર્જિંગ) ને રોકવા માટે રેલવે દ્વારા નીચે મુજબના પગલાં લેવામાં આવ્યા છે:

• દરથી વાકેફ કરવા માટે મુસાફરોને મેનૂ અને ટેરિફની લિંક સાથે SMS મોકલવામાં આવે છે.
• બિલિંગ અને કેશલેસ પેમેન્ટ માટે પોઈન્ટ ઓફ સેલ (POS) મશીનોની સ્થાપના.
• બિલિંગને પ્રોત્સાહન આપવા અને ઓવરચાર્જિંગને રોકવા માટે જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવું.
• પેકેજ્ડ ડ્રિંકિંગ વોટર (PDW) બકેટ અને ચા/કોફીના વાસણો પર રેટ સ્ટીકરો.
• મુસાફરોને ઓનલાઇન મોડ્યુલ દ્વારા ભોજન બુક કરવાની સુવિધા માટે મેઇલ/એક્સપ્રેસ ટ્રેનોમાં ઇ-પેન્ટ્રી સેવાની શરૂઆત.
• ઓનબોર્ડ કેટરિંગ સ્ટાફને QR કોડ સક્ષમ ઓળખ કાર્ડનો અમલ.
• કેટરિંગ આઇટમ્સ અને પેકેજ્ડ ડ્રિંકિંગ વોટર બોટલના દર અંગે જાગૃતિ લાવવા પેમ્ફલેટનું વિતરણ.
• ઓવરચાર્જિંગ અને બિલિંગ સમસ્યાઓ તપાસવા માટે વિશેષ નિરીક્ષણ ડ્રાઈવ.
• ઓવરચાર્જિંગના કિસ્સામાં યોગ્ય દંડ લાદવો, જો કોઈ હોય તો.

આ માહિતી કેન્દ્રીય રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ તથા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે બુધવારે લોકસભામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નોના લેખિત જવાબમાં આપી હતી.

SM/BS/GP/JD