સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSMEs) ભારતના ઔદ્યોગિક અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ બનાવે છે, તેમ કેન્દ્રીય નાણા અને કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રી શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણ દ્વારા આજે સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલા આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 માં જણાવવામાં આવ્યું છે. સર્વે ઉલ્લેખ કરે છે કે તે દેશમાં ઉત્પાદન (manufacturing) ના આશરે 35.4 ટકા, નિકાસના લગભગ 48.58 ટકા અને જીડીપી (GDP) ના 31.1 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. 7.47 કરોડથી વધુ સાહસો અને 32.82 કરોડથી વધુ વ્યક્તિઓને રોજગારી આપતું આ ક્ષેત્ર કૃષિ પછી બીજા ક્રમના સૌથી મોટા એમ્પ્લોયર (રોજગાર આપનાર) તરીકે પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખે છે. વૈશ્વિક સ્તરે, MSMEs વ્યવસાયોમાં લગભગ 90 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે અને કુલ વૈશ્વિક રોજગારના 50 ટકાથી વધુ માટે જવાબદાર છે. ભારતનું મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર વધુ વૈશ્વિક એકીકરણ માટે તૈયાર હોવાથી, અસરકારક સપ્લાય-ચેઇન સહભાગીતાને સક્ષમ કરવામાં, સ્થાનિક મૂલ્યવર્ધનને પ્રોત્સાહન આપવામાં અને સર્વસમાવેશક પ્રાદેશિક વૃદ્ધિને ટેકો આપવામાં MSME ક્ષેત્રની ભૂમિકા નિર્ણાયક છે, તેમ સર્વે જણાવે છે.

સર્વે પ્રાસંગિક રીતે ઉમેરે છે કે MSME ધિરાણે તાજેતરના સમયમાં સકારાત્મક ગતિ જાળવી રાખી છે, જે આ ક્ષેત્રમાં ધિરાણ પ્રવાહ વધારવાના ઉદ્દેશ્યથી અનેક સરકારી હસ્તક્ષેપો દ્વારા મજબૂત બની છે.

સર્વે ઉલ્લેખ કરે છે કે, H1FY26 દરમિયાન MSME ધિરાણ ઔદ્યોગિક ધિરાણ વૃદ્ધિનું પ્રાથમિક ચાલકબળ રહ્યું હતું. સમગ્ર MSME ધિરાણ વૃદ્ધિ જે વર્ષ-દર-વર્ષ (Y-o-Y) છે, તે મોટા ઉદ્યોગોના ધિરાણમાં જોવા મળેલી Y-o-Y વૃદ્ધિ કરતા નોંધપાત્ર રીતે આગળ નીકળી ગઈ છે.

SME પબ્લિક માર્કેટ્સે પણ છેલ્લા બે વર્ષમાં નાટકીય વિસ્તરણ જોયું છે, જે બજારની તેજીની સ્થિતિ અને ડિજિટલ રિટેલ સહભાગીતા દ્વારા સંચાલિત છે.

MSMEs માં ઇક્વિટી ફંડિંગ તરીકે ₹50,000 કરોડ આપવા માટે શરૂ કરાયેલ સેલ્ફ-રિલાયન્ટ ઇન્ડિયા (SRI) ફંડે 30 નવેમ્બર 2025 સુધીમાં ₹15,442 કરોડના રોકાણ દ્વારા 682 MSMEs ને સહાય કરી છે. ઇનોવેશનને 'MSME-ઈનોવેટિવ' ઘટક દ્વારા સંસ્થાકીય પણ કરવામાં આવી રહ્યું છે, જે ઇન્ક્યુબેશન, ડિઝાઇન હસ્તક્ષેપ અને IPR ના રક્ષણની સુવિધા આપે છે.

ભારત 2024 માં વૈશ્વિક મેન્યુફેક્ચરિંગ GVA ના અંદાજિત 2.9 ટકા અને વૈશ્વિક વેપારી નિકાસના 1.8 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, જે તેના વૈશ્વિક ઉત્પાદન પદચિહ્નને વિસ્તૃત કરવાની નોંધપાત્ર સંભાવના સૂચવે છે.

ભારત માટે, વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન્સમાં સહભાગીતાનું સંતુલિત ઊંડાણ — ખાસ કરીને શ્રમપ્રધાવ અને એસેમ્બલી-લિંક્ડ ક્ષેત્રોમાં — વ્યાપક વિકસિત ભારત@2047 વૃદ્ધિના માર્ગમાં રોજગારલક્ષી ઔદ્યોગિકીકરણને આગળ વધારવા માટેના સંભવિત માર્ગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

એડવાન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ વ્યૂહરચનાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં, જેમાં ભારતની R&D સઘન, નવીન ટેકનોલોજી સ્પર્ધાત્મકતા સુધારવા અને વધારવામાં મદદ કરશે, તેમ સર્વે નોંધે છે. તે વૃદ્ધિના ચાલકો અને વ્યાપક ઇકોસિસ્ટમની અતિઆવશ્યક ભૂમિકા તરફ આશાપૂર્વક નિર્દેશ કરે છે; જેનાથી ગતિશીલ વિતરણ ધોરણો સાથે પાતળા માર્જિન અને અસંમતિભર્યા ગુણવત્તાના ધોરણોની સાથે વૈશ્વિક સ્પર્ધા માટે સંપૂર્ણ એક્સપોઝર તરફ દોરી જશે. અન્ય વૃદ્ધિના પરિબળો—જેમ કે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, મૂડી બજારો, ડિજિટલ ગવર્નન્સ અને સેવાઓની નિકાસ—આવકમાં વધારો કરી શકે છે, તેમ આર્થિક સર્વેક્ષણ ભારપૂર્વક જણાવે છે. આ સંદર્ભમાં, આર્થિક સર્વેક્ષણ સતત સ્કેલ પર ક્ષમતા અને કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે ભારતની રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન મિશન (National Manufacturing Mission) વ્યૂહરચના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા પર ભાર મૂકે છે.

SM/IJ/GP/DK/JD

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com