Factsheet Details:Factsheet Details

Farmer's Welfare

ভাৰতীয় কৃষি আৰু সহযোগী খণ্ডৰ নতুন যুগ

प्रविष्टि तिथि: 12 AUG 2026 17:53 PM

“বৃদ্ধি, স্থিতিস্থাপকতা আৰু খাদ্য সুৰক্ষা আগুৱাই নিয়া”

কৃষিৰ ৰূপান্তৰ আগুৱাই নিয়া

ভাৰতৰ কৃষি আৰু সহযোগী খণ্ডসমূহে এক উল্লেখযোগ্য ৰূপান্তৰৰ সাক্ষী হৈ উঠিছে, যাৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে বৃদ্ধি পোৱা উৎপাদনশীলতা, শক্তিশালী কৃষক সহায়তা ব্যৱস্থা আৰু অধিক স্থিতিস্থাপকতা। কৃষি ভাৰতৰ অৰ্থনীতিৰ মেৰুদণ্ড হৈ আছে আৰু ই কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৪৬.১ শতাংশ লোকক জীৱিকাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। পশুপালন আৰু মীনপালন খণ্ডই ৫-৬ শতাংশৰ স্থিৰ বৃদ্ধি বজাই ৰাখিছে, যিয়ে গ্ৰাম্য আয় শক্তিশালী কৰাৰ লগতে কৃষিৰ বৈচিত্ৰ্যকৰণত সহায় কৰিছে। যোৱা এটা দশকত নিৰন্তৰ নীতি-হস্তক্ষেপে ঋণ, বীমা আৰু বজাৰৰ সুবিধা উন্নত কৰাৰ লগতে ডিজিটেল প্ৰযুক্তিৰ গ্ৰহণ ত্বৰান্বিত কৰিছে। খাদ্য সংসাধন, সমবায়, পশুপালন, দুগ্ধ আৰু মীনপালনত বৃদ্ধি পোৱা বিনিয়োগে কৃষি মূল্য শৃংখলাজুৰি অধিক মূল্য সংযোজন, আয়ৰ বৈচিত্ৰ্যকৰণ আৰু নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰিছে।

কৃষি অৰ্থনীতি শক্তিশালী কৰা

কৃষি আৰু সহযোগী খণ্ডৰ মুঠ সংযোজিত মূল্য (Gross Value Added - GVA) ২০১৪-১৫ বৰ্ষত ২০.৯৪ লাখ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৫-২৬ বৰ্ষত আনুমানিক ৫২.০৮ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে।
কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ বিভাগৰ বাজেট আবণ্টন ২০১৩-১৪ বৰ্ষত ২৭,৬৬৩ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৬-২৭ বৰ্ষত ১,৪০,৫২৮.৭৮ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে।

অধিক উৎপাদন লাভ কৰা

মুঠ খাদ্যশস্য উৎপাদন ২০১৩-১৪ বৰ্ষত ২৬৫.০৫ নিযুত টনৰ পৰা ২০২৫-২৬ বৰ্ষত ৩৭৬.৫৬ নিযুত টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে (তৃতীয় আগতীয়া অনুমান)।
উদ্যানশস্য উৎপাদন ২০১৩-১৪ বৰ্ষত ২৮০.৭০ নিযুত টনৰ পৰা ২০২৫-২৬ বৰ্ষত প্ৰায় ৩৭৭.৭৮ নিযুত টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে (দ্বিতীয় আগতীয়া অনুমান)।
তৈলবীজ উৎপাদন ২০১৪-১৫ বৰ্ষত ২৭.৫১ নিযুত টনৰ পৰা ২০২৫-২৬ বৰ্ষত ৪৩.০৬ নিযুত টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে (তৃতীয় আগতীয়া অনুমান)।

কৃষকৰ জীৱিকা সুৰক্ষিত কৰা

প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ সন্মান নিধি (Pradhan Mantri Kisan Samman Nidhi - PM-KISAN)

এই আঁচনিৰ অধীনত ২৩টা কিস্তিৰ জৰিয়তে ৪.৪৭ লাখ কোটি টকাৰো অধিক ধন কৃষকৰ বেংক একাউণ্টলৈ পোনপটীয়াকৈ হস্তান্তৰ কৰা হৈছে।
২৩সংখ্যক কিস্তিৰ অধীনত ৯.৪৯ কোটিৰো অধিক কৃষক উপকৃত হৈছে আৰু ১৮,৯৮৪ কোটি টকাৰো অধিক ধন মুকলি কৰা হৈছে।

প্ৰধানমন্ত্ৰী ফচল বীমা যোজনা (Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana - PMFBY)

২০১৬-১৭ বৰ্ষত আৰম্ভ হোৱাৰ পৰা ৯২.৪৬ কোটিৰো অধিক কৃষকৰ আবেদন বীমাৰ অধীনত সামৰি লোৱা হৈছে।
২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰলৈকে ১.৯৬ লাখ কোটি টকাৰ দাবী নিষ্পত্তি কৰা হৈছে, যাৰ ফলত প্ৰায় ২৪.৩১ কোটি কৃষক উপকৃত হৈছে।

নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য (Minimum Support Prices - MSP)

২০০৪-২০১৪ সময়ছোৱাত মুঠ ক্ৰয় ৬৯৮.৭ মিলিয়ন টনৰ পৰা ২০১৪-২০২৬ সময়ছোৱাত ১,২২৯.২ মিলিয়ন টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে।
মুঠ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য ২০০৪-২০১৪ সময়ছোৱাত ৭.৪১ লাখ কোটি টকাৰ পৰা ২০১৪-২০২৬ সময়ছোৱাত ২৬.৩২ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে (২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীলৈকে)।
গ্ৰেড-এ ধানৰ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য ২০১৪-১৫ বৰ্ষত প্ৰতি কুইণ্টলত ১,৪০০ টকাৰ পৰা ২০২৬-২৭ বৰ্ষত ২,৪৬১ টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে।
ঘেঁহুৰ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য ২০১৪-১৫ বৰ্ষত প্ৰতি কুইণ্টলত ১,৪০০ টকাৰ পৰা ২০২৬-২৭ বৰ্ষত ২,৫৮৫ টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে।

কিষাণ ক্ৰেডিট কাৰ্ড (Kisan Credit Card - KCC) আঁচনি

২০২৬ চনৰ ৩ আগষ্টৰ হিচাপত,

২০২৫-২৬ বৰ্ষত সমগ্ৰ দেশত ৭.২৮ কোটি কিষাণ ক্ৰেডিট কাৰ্ড (Kisan Credit Card - KCC) একাউণ্ট সক্ৰিয় হৈ আছিল।
কিষাণ ক্ৰেডিট কাৰ্ড (Kisan Credit Card - KCC) আঁচনিৰ অধীনত বকেয়া ধনৰ পৰিমাণ ১০.০৮ লাখ কোটি টকা আছিল।

প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ মানধন যোজনা (Pradhan Mantri Kisan Maandhan Yojana - PMKMY)

২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীলৈকে প্ৰায় ২৪.৯৬ লাখ কৃষক এই আঁচনিৰ অধীনত নামভৰ্তি কৰিছে।

বহনক্ষম কৃষিৰ দিশে

মাটি স্বাস্থ্য কাৰ্ড (Soil Health Card - SHC) আঁচনি

২০২৬ চনৰ জুলাইলৈকে ২৬.০৯ কোটি মাটি স্বাস্থ্য কাৰ্ড জাৰি কৰা হৈছে।
ইয়াৰ উপৰি, ৭০,০০২ৰো অধিক কৃষি সখীক প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা হৈছে, যাতে তেওঁলোকে মাটি স্বাস্থ্য সম্পৰ্কীয় পৰামৰ্শ আৰু জ্ঞাত কৃষি পদ্ধতি গ্ৰহণত সহায় আগবঢ়াব পাৰে।

পৰম্পৰাগত কৃষি বিকাশ যোজনা (Paramparagat Krishi Vikas Yojana - PKVY)

আৰম্ভণিৰ পৰা (২০২৬ চনৰ জুনলৈকে) ১৮.৯৩ লাখ হেক্টৰ ভূমি সামৰি লোৱা হৈছে, যাৰ ফলত ৩৩.৬৩ লাখ কৃষক উপকৃত হৈছে।
উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বাবে জৈৱিক মূল্য শৃংখলা উন্নয়ন অভিযান (Mission Organic Value Chain Development for North Eastern Region - MOVCDNER)
আৰম্ভণিৰ পৰা (৩০ জুন ২০২৬লৈকে) ২.৩৬ লাখ হেক্টৰ ভূমি জৈৱিক কৃষিৰ অধীনলৈ অনা হৈছে, যাৰ ফলত ২.৭৪ লাখ কৃষক উপকৃত হৈছে।

ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰাকৃতিক কৃষি অভিযান (National Mission on Natural Farming - NMNF)

২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত এই অভিযানৰ অধীনত ১৮,৮৯৩টা গোট গঠন কৰা হৈছে, যিয়ে ১০.৩২ লাখ হেক্টৰ ভূমি সামৰি ২০.৯৩ লাখ কৃষকক জড়িত কৰিছে।
৩৩.৮৯ লাখ কৃষকক প্ৰাকৃতিক কৃষিৰ বিষয়ে সজাগ কৰা হৈছে।
২২.৪৭ লাখৰো অধিক কৃষকক প্ৰাকৃতিক কৃষি প্ৰমাণীকৰণ ব্যৱস্থা (Natural Farming Certification System - NFCS)ৰ অধীনত পঞ্জীয়ন কৰা হৈছে, যাৰ ভিতৰত ১৪.৪৩ লাখৰো অধিক কৃষকক প্ৰমাণিত কৰা হৈছে।

প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ উৰ্জা সুৰক্ষা আৰু উৎথান মহাভিযান (Pradhan Mantri Kisan Urja Suraksha Evam Utthan Mahabhiyan - PM KUSUM)

২০২৬ চনৰ ২ আগষ্টৰ হিচাপত,

কৃষিকাৰ্যৰ বাবে প্ৰায় ১১.৪৯ লাখ অফ-গ্ৰিড সৌৰ পাম্প স্থাপন কৰা হৈছে।
১৫.৮৯ লাখৰো অধিক কৃষি পাম্প ফিডাৰ-স্তৰৰ সৌৰীকৰণৰ অধীনত সামৰি লোৱা হৈছে।
কৃষকৰ ভূমিত প্ৰায় ১,৭২৬ মেগাৱাট বিকেন্দ্ৰীকৃত সৌৰ শক্তি ক্ষমতা স্থাপন কৰা হৈছে।
সমগ্ৰ দেশত ২১.৭৭ লাখৰো অধিক কৃষক উপকৃত হৈছে।

সকলোৰে বাবে খাদ্য নিশ্চিত কৰা

২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীলৈকে ৰাষ্ট্ৰীয় খাদ্য সুৰক্ষা আইন (National Food Security Act - NFSA)-ৰ অধীনত ৮১.৩৫ কোটি লোকক সামৰি লোৱাৰ লক্ষ্যৰ বিপৰীতে ৰাজ্য/কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহে ৰাজসাহায্যযুক্ত খাদ্যশস্য প্ৰদানৰ বাবে ৮০.৫৬ কোটি লোকক চিনাক্ত কৰিছে।
২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰলৈকে দেশজুৰি প্ৰায় ৭৯.৮ কোটি হিতাধিকাৰীক ৰাষ্ট্ৰীয় খাদ্য সুৰক্ষা আইন (National Food Security Act - NFSA)-ৰ অধীনত সামৰি লোৱা হৈছে।
ৰেচন পৰিবহন আৰু পৰিচালনা-আয়ৰ সৈতে ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থাৰ স্বয়ংক্ৰিয়কৰণৰ বাবে সহায় আঁচনি (Scheme for Assistance in Ration Transport and Handling-Income with Automation in PDS - SARTHAK PDS)-ৰ অধীনত কেন্দ্ৰই অহা ৫ বছৰত ২৫,৫৩০ কোটি টকা ব্যয় কৰিব।
এই আঁচনিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় খাদ্য সুৰক্ষা আইন (National Food Security Act - NFSA)-ৰ অধীনত সামৰি লোৱা ৮১.৩৫ কোটি লোকৰ প্ৰতি ভাৰতৰ প্ৰতিশ্ৰুতি পূৰণৰ দিশত কাম কৰিব।

সমবায় আৰু কৃষক উৎপাদক সংগঠন (FPOs)ৰ জৰিয়তে শক্তিশালী গ্ৰাম্য প্ৰতিষ্ঠান নিৰ্মাণ

২০২৬ চনৰ জুলাইলৈকে সমগ্ৰ দেশত ১০,০০০টা কৃষক উৎপাদক সংগঠন (Farmer Producer Organizations - FPOs) পঞ্জীয়ন কৰা হৈছে।
৩১খন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত ৭৯,৬৩০টা প্ৰাথমিক কৃষি ঋণ সমিতি (Primary Agricultural Credit Societies - PACS) কম্পিউটাৰীকৰণৰ বাবে অনুমোদিত হৈছে।
২০২৬ চনৰ ৫ আগষ্টলৈকে ৬৩,৭০৭টা প্ৰাথমিক কৃষি ঋণ সমিতি (Primary Agricultural Credit Societies - PACS) উদ্যোগ সম্পদ পৰিকল্পনা-ভিত্তিক ৰাষ্ট্ৰীয় ছফ্টৱেৰ (Enterprise Resource Planning - ERP)ত সংযুক্ত কৰা হৈছে।

কৃষিপথাৰক বজাৰৰ সৈতে সংযোগ কৰা

ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি বজাৰ (National Agriculture Market - e-NAM)

২০২৬ চনৰ জুনলৈকে ১,৬৫৬খন কৃষি বজাৰ সংযুক্ত কৰা হৈছে।
১.৮৯ কোটি কৃষক আৰু ২.৭৮ লাখ ব্যৱসায়ী ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি বজাৰ (National Agriculture Market - e-NAM)ত পঞ্জীয়ন কৰিছে।

কৃষি বিপণন আন্তঃগাঁথনি (Agricultural Marketing Infrastructure - AMI)

২০২৬ চনৰ জুলাইলৈকে যোৱা দহ বছৰত ১২,৩৫৩টা সংৰক্ষণ আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্প অনুমোদিত হৈছে, যাৰ সংৰক্ষণ ক্ষমতা ৩৬৯.১৮ লাখ মেট্ৰিক টন।

কৃষি আন্তঃগাঁথনি পুঁজি (Agriculture Infrastructure Fund - AIF)

১৮,৮৯৩টা গুদাম, ৩,১১০টা শীতল ভঁৰাল/শীতল শৃংখলা প্ৰকল্প আৰু ২,১০৫টা সমন্বিত প্ৰাথমিক আৰু গৌণ সংসাধন এককৰ বাবে সুত ৰেহাই সহায় আগবঢ়োৱা হৈছে।

খাদ্য সংসাধন সংস্কাৰ

খাদ্য সংসাধনৰ বাবে উন্নত বিত্তীয় সহায়

খাদ্য সংসাধন উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়ৰ বাজেট আবণ্টন ২০১৪-১৫ বৰ্ষত ৭৮৫.৮৬ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৬-২৭ বৰ্ষত ৪,০৬৪ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে।

খাদ্য সংসাধন উদ্যোগৰ বাবে উৎপাদন-সংযুক্ত প্ৰোৎসাহন আঁচনি (Production Linked Incentive Scheme for Food Processing Industry - PLISFPI)

২০২৬ চনৰ জুনলৈকে ৩,২৭১.৪৪ কোটি টকাৰ প্ৰোৎসাহন বিতৰণ কৰা হৈছে।
এই আঁচনিৰ অধীনত কৰা বিনিয়োগৰ ফলত প্ৰতি বছৰে ৩৪ লাখ মেট্ৰিক টন খাদ্য সংসাধন ক্ষমতা সৃষ্টি হৈছে।
প্ৰোৎসাহন-সংযুক্ত আঁচনিৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত সামগ্ৰীৰ বিক্ৰী ২০১৯-২০ বিত্তীয় বৰ্ষত ৫৮,৭৫৮ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৫-২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত ১,০৮,৮৫৪ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে।

প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ সম্পদা যোজনা (Pradhan Mantri Kisan Sampada Yojna - PMKSY)

২০২৬ চনৰ জুনলৈকে ১,২৫৬টা প্ৰকল্প (চপোৱাৰ পিছৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু সংসাধন সুবিধা) সম্পূৰ্ণ বা কাৰ্যক্ষম কৰা হৈছে, যাৰ ফলত প্ৰায় ৩৭.৭৬ লাখ কৃষক উপকৃত হৈছে।
প্ৰতি বছৰে ২৯৪.২১ লাখ মেট্ৰিক টন সংসাধন আৰু সংৰক্ষণ ক্ষমতা সৃষ্টি কৰা হৈছে, যাৰ ফলত সমগ্ৰ দেশত ৯.১৬ লাখ নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি হৈছে।

ভাৰতীয় কৃষিক বিশ্বজনীন কৰি তোলা

কৃষি ৰপ্তানিৰ মূল্য ২০১৪-১৫ বৰ্ষত ৩২.০৮ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰৰ পৰা ২০২৫-২৬ বৰ্ষত ৫৪.৭০ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে প্ৰায় ৭০.৫ শতাংশ বৃদ্ধি নথিভুক্ত কৰিছে।
সংসাধিত খাদ্য ৰপ্তানিৰ অংশ ২০১৪-১৫ বৰ্ষত ১৩.৭ শতাংশৰ পৰা ২০২৪-২৫ বৰ্ষত ২০.৪ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে প্ৰায় ৪৯ শতাংশ বৃদ্ধি সূচায়।

কৃষিপথাৰত প্ৰযুক্তি

ডিজিটেল কৃষি অভিযানৰ অধীনত (Digital Agriculture Mission)

২০২৬ চনৰ ৩ আগষ্টৰ হিচাপত,

সমগ্ৰ দেশত ১০.৩১ কোটিৰো অধিক কৃষক পৰিচয়পত্ৰ (Farmer IDs) সৃষ্টি কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, ৰবি ২০২৫-২৬ৰ সময়ছোৱাত ৬৪৮খন জিলাত ৩১.৩ কোটিৰো অধিক প্লট সামৰি ডিজিটেল শস্য জৰীপ (Digital Crop Survey - DCS) সম্পন্ন কৰা হৈছিল।

কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা-সক্ষম উদ্যোগ:

ৰাষ্ট্ৰীয় কীট-পতংগ নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থা (National Pest Surveillance System - NPSS) — ২০২৬ চনৰ জুলাইলৈকে ১০,০০০ৰো অধিক সম্প্ৰসাৰণ কৰ্মীয়ে এই সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰি ৪৩৬টা কীট-পতংগৰ সৈতে ৭৩টা শস্যক সহায় আগবঢ়াই আছে।
ভাৰতবিস্তাৰ (BharatVistaar) — ২০২৬ চনৰ জুলাইলৈকে এই মঞ্চই ৩ লাখৰো অধিক কৃষকক সেৱা আগবঢ়াইছে আৰু ৭২ লাখৰো অধিক কৃষকৰ প্ৰশ্নৰ সমাধান কৰিছে।

জ্ঞানৰ জৰিয়তে কৃষকক সবলীকৰণ

কৃষি বিজ্ঞান কেন্দ্ৰ (Krishi Vigyan Kendras - KVKs)

২০২৬ চনৰ জুনলৈকে,
ভাৰতীয় কৃষি গৱেষণা পৰিষদে (Indian Council of Agricultural Research - ICAR) সমগ্ৰ দেশত ৭৩১টা কৃষি বিজ্ঞান কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছে।
২০২১-২২ৰ পৰা ২০২৩-২৪লৈ প্ৰায় ৫৮.০২ লাখ কৃষকক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল।
২০২৪-২৫ বৰ্ষৰ প্ৰথম দহ মাহত অতিৰিক্ত ১৮.৫৬ লাখ কৃষকক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল।

কৃষিৰ বৈচিত্ৰ্যকৰণ আৰু সহযোগী খণ্ডৰ বৃদ্ধি

গ্ৰাম্য অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ চালিকা শক্তি হিচাপে পশুপালন আৰু দুগ্ধ

২০১৪-১৫ৰ পৰা পশুপালন খণ্ডই ১২.৭৭ শতাংশৰ যৌগিক বাৰ্ষিক বৃদ্ধিৰ হাৰ (Compound Annual Growth Rate - CAGR) নথিভুক্ত কৰিছে। কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৬-২৭ত পশুপালন আৰু দুগ্ধ বিভাগৰ বাবে ৬,১৫৩.৪৬ কোটি টকা আবণ্টন কৰা হৈছে।
দেশীয় আৰু অ-বৰ্ণিত গৰুৰ উৎপাদনশীলতা ২০১৪-১৫ বৰ্ষত প্ৰতি পশুত বছৰি ৯২৭ কিলোগ্ৰামৰ পৰা ২০২৪-২৫ বৰ্ষত ১,৩৪৩.২ কিলোগ্ৰামলৈ বৃদ্ধি পাইছে।
ম’হৰ উৎপাদনশীলতা ২০১৪-১৫ বৰ্ষত প্ৰতি পশুত বছৰি ১,৮৮০ কিলোগ্ৰামৰ পৰা ২০২৪-২৫ বৰ্ষত ২,৩৬৫.২ কিলোগ্ৰামলৈ বৃদ্ধি পাইছে।
গড় গৰুজাতীয় পশুৰ গাখীৰ উৎপাদনশীলতা ২০১৪-১৫ বৰ্ষত প্ৰতি পশুত বছৰি ১,৬৪৮ কিলোগ্ৰামৰ পৰা ২০২৪-২৫ বৰ্ষত ২,২৫১ কিলোগ্ৰামলৈ বৃদ্ধি পাইছে।

ভাৰতে বিশ্বব্যাপী গাখীৰ উৎপাদনত অগ্ৰণী স্থান দখল কৰি আছে আৰু বিশ্বৰ মুঠ উৎপাদনৰ প্ৰায় ২৫ শতাংশ গাখীৰ উৎপাদন কৰে।
২০২৪-২৫ বৰ্ষত প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে গাখীৰৰ উপলব্ধতা প্ৰতিদিনে ৪৮৫ গ্ৰামলৈ বৃদ্ধি পাইছে, আনহাতে বিশ্বব্যাপী গড় ৩৯৪ গ্ৰাম।
গাখীৰ উৎপাদন ৭০ শতাংশ বৃদ্ধি পাই ২০১৪-১৫ বৰ্ষত ১৪৬.৩১ নিযুত টনৰ পৰা ২০২৪-২৫ বৰ্ষত ২৪৮ নিযুত টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে।
পশুপালন আৰু মাংস উৎপাদনো বৃদ্ধি পাইছে, আৰু ভাৰতে বিশ্বব্যাপী কণী উৎপাদনত দ্বিতীয় আৰু মাংস উৎপাদনত চতুৰ্থ স্থান লাভ কৰিছে।
কণী উৎপাদন ৯০ শতাংশ বৃদ্ধি পাই ২০১৪-১৫ বৰ্ষত ৭৮.৪৮ বিলিয়ন কণীৰ পৰা ২০২৪-২৫ বৰ্ষত ১৪৯.১১ বিলিয়ন কণীলৈ বৃদ্ধি পাইছে।
প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাবে কণীৰ উপলব্ধতা ২০১৪-১৫ বৰ্ষত বছৰি ৬২টা কণীৰ পৰা ২০২৪-২৫ বৰ্ষত বছৰি ১০৬টা কণীলৈ বৃদ্ধি পাইছে।
মাংস উৎপাদন ২০১৪-১৫ বৰ্ষত ৬.৬৯ নিযুত টনৰ পৰা ২০২৪-২৫ বৰ্ষত ১০.৫০ নিযুত টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে।

মীনপালনৰ আন্তঃগাঁথনি, বজাৰ সংযোগ আৰু ঋণ সহায় শক্তিশালী কৰা

কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৬-২৭ত নীলা বিপ্লৱ (Blue Revolution)ৰ উদ্যোগসমূহৰ অধীনত মীনপালনৰ বাবে অভিলেখ পৰিমাণৰ ২,৭৬১.৮০ কোটি টকা আবণ্টন কৰা হৈছে।

২০২৪-২৫ বৰ্ষত মাছ উৎপাদন ১৯৭.৭৫ লাখ টনত উপনীত হৈছে, যি ২০১৩-১৪ বিত্তীয় বৰ্ষত ৯৫.৭৯ লাখ টন আছিল।
সামুদ্ৰিক খাদ্য ৰপ্তানি ২০১৩-১৪ বৰ্ষত ৩.৬৪ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰৰ পৰা ২০২৫-২৬ বৰ্ষত প্ৰায় ৮.৪৬ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে।

মীনপালনৰ আন্তঃগাঁথনি আৰু বজাৰ সংযোগ

প্ৰধানমন্ত্ৰী মৎস্য সম্পদা যোজনা (Pradhan Mantri Matsya Sampada Yojana - PMMSY)

কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৬-২৭ৰ অধীনত ২,৫০০ কোটি টকা আবণ্টন কৰা হৈছে।

২০২৬ চনৰ এপ্ৰিললৈকে অনুমোদিত মুখ্য কাৰ্যকলাপসমূহ:

২৮,৪৮৯টা মাছ পৰিবহন আৰু পৰিচালনা একক
১,৩৯৪টা জীৱিত মাছ বিক্ৰী একক, ৬,০১৮টা মাছৰ কিয়স্ক আৰু ১১৭খন মাছ খুচুৰা বজাৰ
৭৭৫টা শীতল ভঁৰাল আৰু বৰফ কাৰখানা, আৰু ২৪খন পাইকাৰী মাছৰ বজাৰ

মীনপালনৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠানিক ঋণ সহায়

কিষাণ ক্ৰেডিট কাৰ্ড (Kisan Credit Card - KCC)ৰ অধীনত ৬.৮৩ লাখ আবেদন লাভ কৰা হৈছিল, ইয়াৰে ৬.৭৭ লাখ আবেদন গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ৪.৮২ লাখ আবেদন অনুমোদিত হৈছিল, যিয়ে ২০২৬ চনৰ আৰম্ভণিতে ঋণৰ সুবিধাৰ চাহিদাক ঋণ প্ৰাপ্তিলৈ ৰূপান্তৰৰ এক উল্লেখযোগ্য দিশ সূচায়।
কিষাণ ক্ৰেডিট কাৰ্ড (Kisan Credit Card - KCC)ৰ সুবিধা ৪.৩৯ লাখ মাছমৰীয়াই লাভ কৰিছে। ৩৩ লাখ হিতাধিকাৰীক বীমাৰ আৱৰণ প্ৰদান কৰা হৈছে। মাছ ধৰা নিষেধাজ্ঞাৰ সময়ছোৱাত গড়ে ৭.৪৪ লাখ মাছমৰীয়া পৰিয়ালে জীৱিকা সহায় লাভ কৰিছে।

আন্তঃগাঁথনি আৰু উদ্যোগিতাৰ জৰিয়তে পশুপালন শক্তিশালী কৰা

ৰাষ্ট্ৰীয় পশুধন অভিযান (National Livestock Mission)

২০২৬ চনৰ ৪ আগষ্টৰ হিচাপত,

কুকুৰা, ভেড়া, ছাগলী, গাহৰি, উট, ঘোঁৰা আৰু গাধৰ বাবে ৪,০৮৪টা প্ৰজনন বৃদ্ধিৰ পাম অনুমোদিত হৈছে।
১.৬১ লাখ মেট্ৰিক টন মানসম্পন্ন পশুখাদ্য বীজ উৎপাদন কৰা হৈছে।

ৰাষ্ট্ৰীয় পশুধন অভিযানৰ অধীনত উদ্যোগিতা উন্নয়ন কাৰ্যসূচী (Entrepreneurship Development Programme)

২০২৬ চনৰ ১১ আগষ্টৰ হিচাপত,

৪,৩২১টা প্ৰকল্প অনুমোদিত হৈছে, যাৰ মুঠ প্ৰকল্প ব্যয় ২,৯৪৮.৬৮ কোটি টকা আৰু অনুমোদিত ৰাজসাহায্য ১,৩৮৬.১৮ কোটি টকা।

পশুপালন আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন পুঁজি (Animal Husbandry Infrastructure Development Fund - AHIDF)

২০২৬ চনৰ ৪ আগষ্টৰ হিচাপত ৪১৮ লাখ লিটাৰ/দিন গাখীৰ সংসাধন ক্ষমতা আৰু মূল্য সংযোজন ক্ষমতাৰ প্ৰকল্প অনুমোদিত হৈছে।

ভাৰত পশুধন (Bharat Pashudhan)

২০২৬ চনৰ ৬ আগষ্টৰ হিচাপত,

পশুপালকৰ পঞ্জীয়ন: ৯.৮৪ কোটি
পশু আধাৰ জাৰি: ৩৮.৫৩ কোটিৰো অধিক
সকলো টিকাকৰণ: ১৬৮.৬৭ কোটি

ৰাষ্ট্ৰীয় দুগ্ধ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী (National Programme for Dairy Development - NPDD)

২০২৬ চনৰ জুনৰ হিচাপত,

৩৬,৬১১খন নতুন দুগ্ধ সমবায় সমিতি সংগঠিত কৰা হৈছে।
৩৪,৫৫৭খন গাঁও পৰ্যায়ৰ দুগ্ধ সমবায় সমিতি শক্তিশালী কৰা হৈছে।
১৬৮ লাখ লিটাৰ/দিন গাখীৰ শীতলীকৰণ ক্ষমতা সৃষ্টি কৰা হৈছে।
৭৬,৭৪৮টা গাখীৰৰ গুণগত মান পৰীক্ষা সঁজুলি বিতৰণ কৰা হৈছে।

পশুধনৰ প্ৰজনন, উৎপাদনশীলতা আৰু পশু স্বাস্থ্যৰ উন্নতি

গ্ৰামাঞ্চলৰ বাবে বহু-মুখী কৃত্ৰিম প্ৰজনন কাৰিকৰী কৰ্মী (Multi-Purpose Artificial Insemination Technicians in Rural India - MAITRIs) হিচাপে মুঠ ৪৭,৬৮৭জনক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছে, ২৪টা আইভিএফ পৰীক্ষাগাৰ স্থাপন কৰা হৈছে, ৪৮টা বীৰ্য কেন্দ্ৰ অনুমোদন কৰা হৈছে আৰু ২৮টা মাইকী পোৱালি পালন কেন্দ্ৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গোকুল অভিযান (Rashtriya Gokul Mission - RGM)ৰ অধীনত অনুমোদিত হৈছে, ২০২৬ চনৰ ৪ আগষ্টৰ হিচাপত।
যোৱা পাঁচ বছৰত দেশব্যাপী কৃত্ৰিম প্ৰজনন কাৰ্যসূচী (Nationwide Artificial Insemination Programme)ৰ অধীনত ১৭.২৭ কোটিৰো অধিক কৃত্ৰিম প্ৰজনন সম্পন্ন কৰা হৈছে, যাৰ ফলত প্ৰায় ৫.৯৮ কোটি কৃষক উপকৃত হৈছে।

দ্ৰুত বংশ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী (Accelerated Breed Improvement programme)

২০২৬ চনৰ ৪ আগষ্টৰ হিচাপত ৭,৯৫৯টা ভ্ৰূণ স্থানান্তৰ কৰা হৈছে, ১,৬৬৬টা গৰ্ভধাৰণ স্থাপন কৰা হৈছে আৰু ১,২২৩টা পোৱালি জন্ম হৈছে। ইয়াৰে ১,১৪২টা পোৱালি মাইকী।

পশু স্বাস্থ্য আৰু বিপদাশংকা প্ৰশমন শক্তিশালী কৰা

পশুধনৰ উৎপাদনশীলতা আৰু আয়ৰ স্থিৰতা ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত। ইয়াৰ অধীনত—

ৰাষ্ট্ৰীয় পশু ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণ কাৰ্যসূচী (National Animal Disease Control Programme - NADCP)

২০২৬ চনৰ মাৰ্চলৈকে ১৩২.৪৯ কোটি পাল খুৰা-মুখ ৰোগ (Foot and Mouth Disease - FMD)ৰ প্ৰতিষেধক প্ৰদান কৰা হৈছে।
ব্ৰুচেল’ছিছ নিয়ন্ত্ৰণ কাৰ্যসূচী (Brucellosis Control Programme): ২০২৬ চনৰ মাৰ্চলৈকে আঁচনি আৰম্ভ হোৱাৰ পৰা দেশত ৪-৮ মাহ বয়সৰ ৩.১৭ কোটি গৰুজাতীয় মাইকী পোৱালিক ব্ৰুচেল’ছিছৰ প্ৰতিষেধক প্ৰদান কৰা হৈছে। যোৱা পাঁচ বছৰত কেৱল যোগ্য মাইকী পোৱালিসমূহক ব্ৰুচেল’ছিছ প্ৰতিৰোধ আৰু পশুধনৰ স্বাস্থ্য শক্তিশালী কৰাৰ বাবে ২৯৬.৭৪ লাখ প্ৰতিষেধকৰ পালি প্ৰদান কৰা হৈছে।

মোবাইল পশু চিকিৎসা একক (Mobile Veterinary Units - MVUs)

২০২৬ চনৰ জুলাইলৈকে ২৯খন ৰাজ্য/কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত ৪,০১৯টা মোবাইল পশু চিকিৎসা একক কাৰ্যক্ষম হৈ আছে, যিয়ে ১৯৬২ টোল-ফ্ৰী নম্বৰৰ জৰিয়তে ঘৰে ঘৰে পশু চিকিৎসা সেৱা প্ৰদান কৰি আছে।
ইয়াৰ ফলত ১১৯.৭৭ লাখ কৃষক উপকৃত হৈছে আৰু ২৪৫.০৫ লাখ পশুৰ চিকিৎসা কৰা হৈছে, যিয়ে কৃষকৰ আস্থা যথেষ্ট বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে পশুপালন খণ্ডক এক কাৰ্যক্ষম উদ্যোগ হিচাপে শক্তিশালী কৰিছে।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

কেবিনেট

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292437&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265788

কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয়

https://agriwelfare.gov.in/Documents/DAFW_AnnualReport_2025_26_En.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237739&reg=48&lang=2

https://agriwelfare.gov.in/en/StatHortEst

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2260618&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2290633&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2289031&reg=48&lang=2

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU1656_xhexVu.pdf?source=pqals