आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालय
azadi ka amrit mahotsav

भारताने नऊ महिन्यांपेक्षा कमी कालावधीत 1 कोटी एचपीव्ही लसींचे डोस देण्याचा ऐतिहासिक टप्पा ओलांडला, गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोग प्रतिबंधात मोठी प्रगती साधली


पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी फेब्रुवारी 2026 मध्ये सुरू केलेल्या राष्ट्रीय एचपीव्ही लसीकरण मोहिमेने 14 वर्षीय मुलींच्या वार्षिक लक्ष्य गटाचे जवळपास 87% लसीकरण पूर्ण केले आहे

देशव्यापी एचपीव्ही लसीकरण मोहीम वाढता लोकविश्वास आणि केंद्र-राज्य समन्वय दाखवते

सहा राज्यांनी — गुजरात, उत्तर प्रदेश, आंध्र प्रदेश, मिझोराम, मध्य प्रदेश आणि बिहार — त्यांच्या निश्चित लक्ष्य गटाचे 100% लसीकरण पूर्ण केले आहे

29.33 लाखांहून अधिक मुलींचे लसीकरण होऊन उत्तर प्रदेश देशात आघाडीवर आहे, त्याखालोखाल 13.70 लाख मुलींसह बिहार आणि 7.75 लाख मुलींसह गुजरातचा क्रमांक लागतो

देशभरातील नियुक्त शासकीय आरोग्य केंद्रांमध्ये 14 वर्षीय मुलींना पालकांच्या संमतीने मोफत, सुरक्षित आणि ऐच्छिक एक-डोस एचपीव्ही लस दिली जात आहे

यू-विन डिजिटल प्लॅटफॉर्ममुळे रिअल-टाइम मॉनिटरिंग, लाभार्थी ट्रॅकिंग, लसीकरण स्लॉट बुकिंग आणि डिजिटल प्रमाणपत्रे मिळतात, ज्यामुळे पारदर्शकता आणि सुलभता वाढते

सर्व एचपीव्ही लसीकरण सत्रे प्रशिक्षित वैद्यकीय अधिकाऱ्यांच्या देखरेखीखाली घेतली जातात, तसेच लसीकरणानंतर होणाऱ्या दुर्मिळ प्रतिकूल घटनांच्या (एईएफआय) व्यवस्थापनासाठी 24×7 आरोग्य सेवेची व्यवस्था आहे

प्रत्येक पात्र मुलीपर्यंत पोहोचण्याची आणि टाळता येण्याजोग्या गर्भाशय ग्रीवा कर्करोगापासून मुक्त भविष्य घडवण्याची सरकारची वचनबद्धता पुन्हा एकदा अधोरेखित

Posted On: 21 NOV 2026 10:25AM by PIB Mumbai

नवी दिल्‍ली, 21 नोव्‍हेंबर 2026

 

राष्ट्रीय एचपीव्ही लसीकरण मोहिमेअंतर्गत ह्युमन पॅपिलोमाव्हायरस (एचपीव्ही) लसीचे 1 कोटींहून अधिक डोस देऊन, भारताने गर्भाशय ग्रीवा कर्करोग रोखण्याच्या प्रयत्नांमध्ये एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. मोहिमेच्या प्रारंभाच्या नऊ महिन्यांपेक्षा कमी कालावधीतच हे यश प्राप्त झाले आहे. हे यश किशोरवयीन मुलींना गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग होऊ शकणाऱ्या एचपीव्ही (एचपीव्ही) संसर्गापासून संरक्षण देण्याच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे आणि देशभरात प्रतिबंधात्मक आरोग्य सेवांची वाढती व्याप्ती दाखवत आहे.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी फेब्रुवारी 2026 मध्ये सुरू केलेली ही देशव्यापी मोहीम, सरकारी आरोग्य केंद्रांमध्ये 14 वर्षीय मुलींना पालकांच्या संमतीने मोफत, सुरक्षित आणि ऐच्छिक एक-डोस एचपीव्ही लस देते. हा उपक्रम भारताच्या प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवा दृष्टिकोनातील एक मोठी प्रगती दाखवत असून त्यामध्ये महिलांच्या भावी पिढ्यांचे आरोग्य आणि कल्याण जपण्यावर लक्ष केंद्रित केले आहे.

भारताच्या रजिस्ट्रार जनरलच्या 2021 च्या लोकसंख्या अंदाजानुसार, सुमारे 1.2 कोटी मुलींच्या वार्षिक लक्ष्य गटापैकी या मोहिमेने जवळपास 87% एकत्रित व्याप्ती गाठली आहे. नऊ महिन्यांत 1 कोटी डोसचा टप्पा गाठणे हे या उपक्रमाची व्याप्ती आणि गती अधोरेखित करते, ज्याला राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश, आरोग्यसेवा व्यावसायिक, आघाडीचे कार्यकर्ते, शिक्षक, पालक आणि स्थानिक समुदायांच्या समन्वित प्रयत्नांचे पाठबळ आहे.

सहा राज्यांनी 100% कव्हरेज मिळवले; देशभरात जोरदार प्रगती

राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांनी एचपीव्ही  लसीकरण कव्हरेज वाढवण्यात सातत्यपूर्ण प्रगती दाखवली आहे, अनेकांनी त्यांच्या संबंधित ओळखलेल्या लक्ष्यित लोकसंख्येच्या कव्हरेजची उच्च पातळी गाठली आहे.

गुजरात, उत्तर प्रदेश, आंध्र प्रदेश, मिझोराम, मध्य प्रदेश आणि बिहार या सहा राज्यांनी मोहिमेअंतर्गत त्यांच्या ओळखल्या गेलेल्या लोकसंख्येचे 100% कव्हरेज साध्य केले आहे.

इतर उच्च-कार्यक्षम राज्यांमध्ये, आसामने 95.63% कव्हरेज नोंदवले आहे, त्यानंतर तेलंगणा (95.28%), कर्नाटक (93.16%) आणि उत्तराखंड (90.17%) आहे.

छत्तीसगड (86.21%) आणि राजस्थान (85.23%) यांनी 80% कव्हरेजचा टप्पा ओलांडला आहे, तर केरळ (77.02%), तामिळनाडू (76.12%), ओडिशा (74.90%) आणि दादरा आणि नगर हवेली केंद्रशासित प्रदेश आणि दमण आणि दीव (72.9%) पेक्षा जास्त कव्हरेज (72.9%) गाठले आहे.

परिपूर्ण संख्येच्या बाबतीत, 29.33 लाख 14 वर्षांच्या मुलींचे लसीकरण करून उत्तर प्रदेश देशात आघाडीवर आहे, त्यानंतर बिहारमध्ये 13.70 लाखांपेक्षा जास्त आणि गुजरातमध्ये 7.75 लाखांपेक्षा जास्त मुलींचे लसीकरण झाले आहे.

विविध भौगोलिक, जनसांख्यिकीय आणि सामाजिक-आर्थिक परिस्थिती असलेल्या राज्यांमधील प्रगती मोहिमेची व्यापक पोहोच आणि स्थानिक पातळीवर रुपांतरित अंमलबजावणी धोरणांची प्रभावीता दर्शवते.

केंद्र आणि राज्यांमधील भक्कम समन्वयातून देशव्यापी लसीकरण मोहिमेला गती

हा टप्पा केंद्रीय आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालय आणि राज्य आणि केंद्रशासित प्रदेश सरकार यांच्यातील सातत्यपूर्ण समन्वय प्रतिबिंबित करतो, ज्याला जिल्हा प्रशासन, सार्वजनिक आरोग्य संस्था आणि फ्रंटलाइन हेल्थकेअर टीम्सचा पाठिंबा आहे.

राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांनी ग्रामीण, शहरी, दुर्गम आणि भौगोलिकदृष्ट्या आव्हानात्मक भागात लसीकरणाच्या प्रवेशाचा विस्तार करण्यासाठी अनुकूल पद्धतींचा अवलंब केला आहे. बिहार, तामिळनाडू आणि सिक्कीममधील राज्य-नेतृत्वातील पुढाकार देखील पोहोच आणि अंमलबजावणी मजबूत करण्यासाठी राष्ट्रीय मोहिमेशी एकत्रित केले गेले आहेत.

या मोहिमेमध्ये सामुदायिक सहभाग, पालक जागरूकता आणि एचपीव्ही लसीकरणाविषयी विश्वासार्ह, विज्ञान-आधारित माहितीचा प्रसार यावर विशेष भर देण्यात आला आहे.

बालरोगतज्ञ, स्त्रीरोगतज्ञ आणि एम्स सारख्या प्रमुख वैद्यकीय संस्थांमधील तज्ञांसह आरोग्यसेवा व्यावसायिकांनी जागरूकता निर्माण करण्यात आणि लसीच्या सुरक्षितता आणि परिणामकारकतेबद्दलच्या चिंता दूर करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

शाळेतील शिक्षक, मान्यताप्राप्त सामाजिक आरोग्य कार्यकर्ते (ASHAs), सहाय्यक परिचारिका मिडवाइव्हज  आणि इतर आघाडीच्या आरोग्य सेवा कर्मचाऱ्यांनी देखील माहितीपूर्ण सहभागास प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि चुकीच्या माहितीचा प्रतिकार करण्यासाठी पालक आणि समुदायांसोबत जवळून काम केले आहे.

या सामूहिक प्रयत्नांमुळे लोकांचा आत्मविश्वास मजबूत झाला आहे आणि समाजाच्या विविध वर्गांमध्ये एचपीव्ही लसीकरण स्वीकारण्यास मदत झाली आहे.

यु-वीन डिजिटल मॉनिटरिंग आणि लसीकरणासाठी प्रवेश मजबूत करते

यु-वीन प्लॅटफॉर्म रीअल-टाइम मॉनिटरिंग, लाभार्थी ट्रॅकिंग आणि डिजिटल लसीकरण नोंदींना समर्थन देत डिजिटल आरोग्य पायाभूत सुविधा देशव्यापी मोहिमेसाठी एक महत्त्वपूर्ण सक्षमकर्ता आहे.

कार्यक्रम व्यवस्थापक जिल्हा स्तरावर लसीकरणाच्या प्रगतीवर लक्ष ठेवण्यासाठी, कव्हरेजमधील अंतर ओळखण्यासाठी आणि लसीकरण केलेल्या पात्र मुलींना ओळखण्यासाठी आणि अधिक प्रभावी नियोजन आणि संसाधन वाटपासाठी समर्थन करण्यासाठी व्यासपीठ वापरत आहेत.

प्लॅटफॉर्म पालकांना त्यांच्या मुलींसाठी एचपीव्ही लसीकरण स्लॉट बुक करण्यास आणि डिजिटल लसीकरण प्रमाणपत्र डाउनलोड करण्यास सक्षम करते, ज्यामुळे लसीकरण प्रक्रिया अधिक सुलभ, सोयीस्कर आणि पारदर्शक बनते.

क्षेत्र-स्तरीय अंमलबजावणीसह डिजिटल मॉनिटरिंगचे एकत्रीकरण राज्य आणि केंद्रशासित प्रदेशांना कार्यक्रम व्यवस्थापन मजबूत करण्यास आणि पात्र लाभार्थ्यांपर्यंत अधिक प्रभावीपणे पोहोचण्यास मदत करत आहे.

एचपीव्ही लसीकरण: गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगाविरूद्ध एक सक्षम पुढाकार

गर्भाशयाच्या ग्रीवेचा कर्करोग हा एक महत्त्वाचा सार्वजनिक आरोग्य चिंतेचा आणि कर्करोगाशी संबंधित आजार आणि स्त्रियांमधील मृत्यूचे एक महत्त्वाचे कारण आहे. ह्युमन पॅपिलोमाव्हायरसच्या काही उच्च-जोखमीच्या प्रकारांचा सतत संसर्ग गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगाच्या बहुतेक प्रकरणांसाठी जबाबदार असतो.

एचपीव्ही लसीकरण हे एचपीव्ही संसर्गाचा धोका कमी करण्यासाठी उपलब्ध सर्वात प्रभावी प्रतिबंधात्मक हस्तक्षेपांपैकी एक आहे ज्यामुळे गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग होऊ शकतो.

राष्ट्रीय एचपीव्ही लसीकरण मोहिमेला एचपीव्ही लसींच्या सुरक्षितता आणि परिणामकारकतेवर व्यापक जागतिक वैज्ञानिक पुराव्यांद्वारे समर्थन दिले जाते. जगभरात 800 दशलक्षाहून अधिक एचपीव्ही लसीचे डोस प्रशासित केले गेले आहेत, तर सुमारे दोन दशकांच्या वैज्ञानिक संशोधन आणि वास्तविक जगाच्या अनुभवाने लस-लक्ष्यित एचपीव्ही संसर्ग आणि संबंधित पूर्व-पूर्व परिस्थितींविरूद्ध मजबूत संरक्षण प्रदर्शित केले आहे.

14 वर्षे वयाच्या मुलींना लसीकरण करून, मोहिमेमध्ये एचपीव्हीच्या संभाव्य संपर्कापूर्वी संरक्षण प्रदान करण्याचा प्रयत्न केला जातो, ज्यामुळे गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगाच्या दीर्घकालीन प्रतिबंधात योगदान होते.

लाभार्थी सुरक्षा ही केंद्रीय प्राथमिकता राहते

प्रत्येक लाभार्थीची सुरक्षा आणि कल्याण सुनिश्चित करणे ही मोहिमेची मूलभूत प्राथमिकता आहे.

सर्व लसीकरण सत्रे प्रशिक्षित वैद्यकीय अधिकाऱ्यांच्या थेट देखरेखीखाली नियुक्त सरकारी आरोग्य सुविधांमध्ये आयोजित केली जातात.

सीकरणानंतर होणाऱ्या कोणत्याही दुर्मिळ प्रतिकूल घटनांचे  त्वरित मूल्यांकन, देखरेख आणि व्यवस्थापन सुलभ करण्यासाठी ही केंद्रे 24×7 आरोग्य केंद्रांशी जोडलेली आहेत.

ही मोहीम प्रशिक्षित आरोग्य कर्मचारी आणि योग्य वैद्यकीय व्यवस्थेच्या साहाय्याने, स्थापित लसीकरण सुरक्षा नियमावलीचे पालन करते.

लसीकरण कार्यक्रमावरील विश्वास टिकवून ठेवण्यासाठी मंत्रालय पारदर्शक संवाद, वैज्ञानिक पुरावे आणि पालकांच्या माहितीपूर्ण संमतीवर सातत्याने भर देत आहे.

पात्र मुलींच्या सार्वत्रिक लसीकरणाच्या दिशेने गती कायम ठेवणे

1 कोटी डोसचा टप्पा गाठल्यानंतर, आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालय उर्वरित पात्र मुलींपर्यंत पोहोचण्यावर आणि सर्व राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये लसीकरण व्याप्ती आणखी मजबूत करण्यावर लक्ष केंद्रित करत आहे.

व्याप्तीमधील तफावत दूर करण्यासाठी, जागरूकता वाढवण्यासाठी आणि एचपीव्ही लसीकरणाची समान उपलब्धता सुनिश्चित करण्यासाठी मंत्रालय राज्य सरकारे, जिल्हा प्रशासने, वैद्यकीय व्यावसायिक, आघाडीचे आरोग्य कर्मचारी, शैक्षणिक संस्था आणि समुदायांसोबत मिळून काम करत राहील.

पात्र 14 वर्षीय मुलींच्या पालकांना आणि पालकांना माहिती मिळवण्यासाठी आणि लसीकरणासाठी स्लॉट बुक करण्यासाठी त्यांच्या जवळच्या नियुक्त सरकारी आरोग्य सुविधेला भेट देण्यास किंवा यू-विन  प्लॅटफॉर्मवर जाण्यास प्रोत्साहित केले जात आहे.

नऊ महिन्यांपेक्षा कमी कालावधीत 1 कोटींहून अधिक एचपीव्ही लसीचे डोस देण्याची कामगिरी हा केवळ एक आकड्यांचा टप्पा नाही. हे भारतातील किशोरवयीन मुलींच्या आरोग्यासाठी आणि एका संभाव्य जीवघेण्या आजाराच्या प्रतिबंधासाठी केलेली एक महत्त्वपूर्ण गुंतवणूक आहे.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू करण्यात आलेली राष्ट्रीय एचपीव्ही लसीकरण मोहीम, प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवेवर भारताचा वाढता भर आणि महिलांना टाळता येण्याजोग्या आजारांपासून वाचवण्याची भारताची वचनबद्धता दर्शवते.

आज देण्यात आलेला एचपीव्ही लसीचा प्रत्येक डोस हा भारतातील मुलींच्या निरोगी भविष्याकडे आणि अशा भविष्याकडे टाकलेले एक पाऊल आहे, ज्यात कमी महिलांना गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगाचा त्रास होईल.

हा टप्पा प्रत्येक पात्र मुलीला प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवा उपलब्ध करून देण्याच्या आणि गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगाचा भार कमी करण्याच्या राष्ट्रीय उद्दिष्टाला पुढे नेण्याच्या भारत सरकारच्या वचनबद्धतेला अधिक दृढ करतो.

 

* * *

नेहा कुलकर्णी/राजेश शिरभाते/दर्शना राणे

सोशल मिडियावर आम्हाला फॉलो करा:@PIBMumbai   Image result for facebook icon /PIBMumbai    /pibmumbai  pibmumbai[at]gmail[dot]com  /PIBMumbai    /pibmumbai


(Release ID: 2339472) अभ्यागत कक्ष : 18