કેબિનેટે દુષ્કર્મ અને POCSO (પ્રોટેક્શન ઓફ ચિલ્ડ્રન ફ્રોમ સેક્સ્યુઅલ ઓફન્સિસ) એક્ટના કેસોની ઝડપી સુનાવણી માટે ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ્સ (FTSCs) માટેની કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજનાને વધુ પાંચ વર્ષના સમયગાળા (નાણાકીય વર્ષ 2026-27 થી નાણાકીય વર્ષ 2030-31) માટે ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપી

પ્રધાનમંત્રીની અધ્યક્ષતામાં કેન્દ્રીય કેબિનેટે એક્સક્લુસિવ POCSO કોર્ટ્સ સહિત ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ્સ (FTSCs) માટેની કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના (CSS) ને વધુ પાંચ વર્ષના સમયગાળા માટે એટલે કે 01.04.2026 થી 31.03.2031 સુધી ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપી છે. આ યોજના રૂ. 3,788.04 કરોડનો કુલ નાણાકીય જોગવાઈ (કેન્દ્રીય હિસ્સો રૂ. 2,353.15 કરોડ અને રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો હિસ્સો રૂ. 1,434.89 કરોડ) ધરાવે છે. કેન્દ્રીય હિસ્સાનું ભંડોળ નિર્ભયા ફંડમાંથી પૂરું પાડવામાં આવશે.

મંજૂર કરાયેલી યોજનાની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:

1. પાંચ વર્ષના સમયગાળા માટે એટલે કે 01.04.2026 થી 31.03.2031 સુધી યોજનાનું ચાલુ રાખવી.
2. આ યોજનામાં ભાગ લેનારા વિવિધ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં એક્સક્લુસિવ POCSO કોર્ટ્સ સહિત 850 ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ્સ (FTSCs) કાર્યાન્વિત કરવાની જોગવાઈ છે.
3. બળાત્કાર અને પ્રોટેક્શન ઓફ ચિલ્ડ્રન ફ્રોમ સેક્સ્યુઅલ ઓફન્સિસ (POCSO) એક્ટ, 2012 હેઠળના ગુનાઓને લગતા પેન્ડિંગ કેસોનો ઝડપી નિકાલ કરવા માટે સમર્પિત જ્યુડિશિયલ ઓફિસર, સ્પેશિયલ પબ્લિક પ્રોસિક્યુટર અને 6 સપોર્ટ સ્ટાફની જોગવાઈ.
4. CSS ફંડિંગ પેટર્ન અનુસાર, FTSCs ના ઓપરેશનલ ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે ભાગ લેનારા રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને નાણાકીય સહાયની જોગવાઈ.

મુખ્ય અસરો:

યોજના ચાલુ રાખવાથી નીચે મુજબની મુખ્ય અસરો થવાની અપેક્ષા છે:

• ઝડપી ન્યાય આપવો: સેક્સ્યુઅલ ઓફન્સિસ (જાતીય ગુનાઓ)ના પીડિતો માટે ઝડપી સુનાવણી અને સમયસર ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવો.
• પેન્ડિંગ કેસો ઘટાડવા: દુષ્કર્મ અને POCSO એક્ટના પેન્ડિંગ કેસોની સંખ્યામાં ઘટાડો કરવો.
• બાળ-અનુકૂળ અને પીડિત-કેન્દ્રી વાતાવરણ: આ યોજના વધુ મુશ્કેલી ઊભી કર્યા વિના પીડિતોની સાક્ષી સુવિધાયુક્ત કરવા માટે વલ્નરેબલ વિટનેસ ડિપોઝિશન સેન્ટર્સ (VWDCs) અને બાળ-અનુકૂળ કોર્ટ જગ્યાઓની સ્થાપનાને પ્રોત્સાહિત કરે છે.
• અસમાનતામાં ઘટાડો: સંવેદનશીલ જૂથો (મહિલાઓ અને બાળકો) ને લગતા કેસોને પ્રાથમિકતા આપીને, આ યોજના ન્યાય મેળવવામાં અસમાનતા ઘટાડવાનો ઇરાદો ધરાવે છે.

અમલીકરણ વ્યૂહરચના અને લક્ષ્યાંકો:

આ યોજના ન્યાય વિભાગ દ્વારા સંબંધિત રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વહીવટીતંત્રોના સમન્વયથી અમલમાં મુકાશે. મુખ્ય અમલીકરણ વ્યૂહરચના અને લક્ષ્યાંકો નીચે મુજબ છે:

1. ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ્સ (FTSCs) નો વિસ્તાર: FTSCs ને વર્તમાન 779 થી વધારીને 850 કરવાનો પ્રસ્તાવ છે જેથી કરીને વધારાના જિલ્લાઓમાં કવરેજ લંબાવી શકાય. આ વિસ્તાર તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના કેસ પેન્ડન્સી ડેટાના આધારે કરવામાં આવશે.
2. સમર્પિત કાનૂની સમર્થન: ઝડપી સુનાવણી સુનિશ્ચિત કરવા માટે દરેક FTSC ને એક્સક્લુસિવલી ફાળવવામાં આવેલા વિશિષ્ટ સ્પેશિયલ પબ્લિક પ્રોસિક્યુટરનો પરિચય.
3. ઓપ્ટિમાઇઝ્ડ કોર્ટ સ્ટાફિંગ: વહીવટી કાર્યભારને સુવ્યવસ્થિત કરવા અને જૂના કેસોનો ઝડપી નિકાલ કરવા માટે FTSC દીઠ એક જ્યુડિશિયલ ઓફિસર અને છ સપોર્ટ સ્ટાફની ફાળવણી.
4. નાણાકીય સહાય: મંજૂર કરાયેલી ફંડિંગ પેટર્ન અને નિર્ધારિત માર્ગદર્શિકા અનુસાર ભાગ લેનારા રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને કેન્દ્રીય સહાય પૂરી પાડવામાં આવશે.
5. મોનિટરિંગ અને મૂલ્યાંકન: ન્યાય વિભાગ FTSC ડેશબોર્ડ, સમયાંતરે પ્રગતિ અહેવાલો, રાજ્યના ખર્ચ પત્રકો દ્વારા FTSCs ના પ્રદર્શનનું મોનિટરિંગ કરશે. વિભાગ હાઇકોર્ટ્સ અને રાજ્ય સરકારો સાથે પરામર્શ પણ કરશે અને યોજનાના અસરકારક અમલીકરણ માટે તેમના પ્રતિસાદ લેશે.
6. પ્રદર્શન લક્ષ્યાંકો: આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય બળાત્કાર અને POCSO એક્ટના પેન્ડિંગ કેસોના નિકાલના દરમાં સુધારો કરવાનો, કેસ પેન્ડન્સી ઘટાડવાનો અને સમયબદ્ધ સુનાવણી સુવિધાયુક્ત કરવાનો છે.

આ યોજનાના પ્રાથમિક લાભાર્થીઓ મહિલાઓ અને બાળકો છે જેઓ દુષ્કર્મ અને POCSO એક્ટ, 2012 હેઠળના ગુનાઓના પીડિત છે.

આ યોજનાને 850 FTSCs સુધી આવરી લેવા માટે વિસ્તારવાનો પ્રસ્તાવ છે. આ વિસ્તારનો હેતુ વધારાના જિલ્લાઓને સામેલ કરવાનો છે, જે દુષ્કર્મ અને POCSO એક્ટના કેસોની પેન્ડન્સીના આધારે ઓળખવામાં આવશે.

પૃષ્ઠભૂમિ:

આ યોજના 02.10.2019 થી કાર્યરત છે. દુષ્કર્મ અને POCSO એક્ટના કેસોના ઝડપી નિકાલ માટે સમર્પિત ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ્સની નિરંતરતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે તેને ક્રમિક વિસ્તરણ મળ્યા છે. યોજનાની સ્થિતિ નીચે મુજબ છે:

આ યોજનાએ દુષ્કર્મ અને POCSO એક્ટના કેસોના નિકાલ માટે સમર્પિત કોર્ટ્સ પૂરી પાડીને જાતીય ગુનાઓ સામે ન્યાયિક પ્રતિભાવને મજબૂત કરવામાં યોગદાન આપ્યું છે. ન્યાય વિભાગ FTSC ડેશબોર્ડ, હાઇકોર્ટ્સમાંથી સમયાંતરે ડેટા એકત્રીકરણ અને સંબંધિત હિતધારકો સાથે સમીક્ષા બેઠકો દ્વારા FTSCs ના કામગીરીનું નિયમિતપણે મોનિટરિંગ કરે છે. આ યોજનાને વધુ પાંચ વર્ષ માટે ચાલુ રાખવાથી ન્યાયતંત્રની સંસ્થાકીય ક્ષમતા વધુ મજબૂત થશે, જાતીય ગુનાઓના કેસોની પેન્ડન્સી ઘટશે અને પીડિતોને, ખાસ કરીને મહિલાઓ અને બાળકોને સમયસર ન્યાય સુનિશ્ચિત થશે.

ક્રિમિનલ લો (એમેન્ડમેન્ટ) એક્ટ, 2018 ના અનુસંધાનમાં અને સુઓ મોટુ રિટ (ક્રિમિનલ) નં. 1/2019 માં માહિતગાર ભારતના માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટના તારીખ 25.07.2019 ના નિર્દેશોના પાલનમાં ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ્સ માટેની કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના 02.10.2019 ના રોજ શરૂ કરવામાં આવી હતી. માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટે POCSO એક્ટ, 2012 હેઠળ 100 થી વધુ પેન્ડિંગ કેસો ધરાવતા જિલ્લાઓમાં એક્સક્લુસિવ સ્પેશિયલ કોર્ટ્સની સ્થાપના માટે નિર્દેશ આપ્યો હતો.

તે અનુસાર, કેન્દ્ર સરકારે એક્સક્લુસિવ POCSO કોર્ટ્સ સહિત સમર્પિત FTSCs સ્થાપવા માટેની યોજના શરૂ કરી હતી. દુષ્કર્મ અને POCSO એક્ટ, 2012 હેઠળના ગુનાઓને લગતા પેન્ડિંગ કેસોના સમયબદ્ધ નિકાલ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

આ યોજના શરૂઆતમાં એક વર્ષના સમયગાળા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી અને ત્યારબાદ તેને 31.03.2026 સુધી લંબાવવામાં આવી હતી. વર્તમાન મંજૂરી આ યોજનાને વધુ પાંચ વર્ષના સમયગાળા માટે એટલે કે 31.03.2031 સુધી ચાલુ રાખવાની સુનિશ્ચિતતા કરે છે.

IJ/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com