ભારત સરકારના મત્સ્યોદ્યોગ, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રાલય (MoFAH&D) ના મત્સ્યોદ્યોગ વિભાગના સચિવ ડૉ. અભિલક્ષ લીખીએ મન્નાઈકાડુ, મંડપમ કેમ્પ, તમિલનાડુ ખાતે સીવીડ (સામુદ્રિક શેવાળ) ખેતી સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને સ્વસહાય જૂથો (SHGs) સાથે જોડાયેલા સીવીડ ખેડૂતો સાથે વાર્તાલાપ કર્યો હતો. આ મુલાકાત સીવીડની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા, દરિયાકાંઠાની આજીવિકાને મજબૂત કરવા અને દેશમાં સીવીડ વેલ્યુ ચેઈનના વિકાસને ઝડપી બનાવવાના વિભાગના પ્રયાસોના ભાગરૂપે લેવામાં આવી હતી.

એક દિવસ અગાઉ, ડૉ. લીખીએ સીવીડ ખેતીની પહેલોની પ્રગતિની સમીક્ષા કરવા અને આ ક્ષેત્રમાં ઉત્પાદન, મૂલ્યવર્ધન અને માર્કેટ લિંકેજ વધારવાના ઉપાયો પર ચર્ચા કરવા માટે ICAR-CMFRI પ્રાદેશિક કેન્દ્ર, મંડપમ, તમિલનાડુ ખાતે સીવીડ ખેતી પરની એક બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી.

વાર્તાલાપ દરમિયાન, ખેડૂતોએ તમિલનાડુમાં અપનાવવામાં આવતી વિવિધ ખેતી પદ્ધતિઓ સમજાવી હતી, જેમાં મોનોલાઈન અને રાફ્ટ-આધારિત પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે, અને વિવિધ ખેતી, જાળવણી અને લણણીની કામગીરીનું પ્રદર્શન કર્યું હતું. સચિવે સીવીડ ખેતી દ્વારા ટકાઉ આજીવિકાની તકો ઊભી કરવામાં મહિલા સંચાલિત સ્વસહાય જૂથોના યોગદાનની પ્રશંસા કરી હતી અને સભ્યોને ઉત્પાદન વધારવા, વધુ ખેડૂતોને સંગઠિત ખેતીમાં લાવવા અને પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY) તથા પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય કિસાન સમૃદ્ધિ સહ-યોજના (PM-MKSSY) સહિતની સરકારી યોજનાઓ હેઠળ લાભ મેળવવા પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા.

અગાઉ, કેન્દ્રીય સચિવે ICAR-CMFRI પ્રાદેશિક કેન્દ્ર, મંડપમ ખાતે દરિયાકાંઠાના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના પ્રતિનિધિઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ, તકનીકી એજન્સીઓ અને દેશભરના સીવીડ હિસ્સેદારો સાથે સીવીડ ખેતી પરની બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી. તેમણે ભારતમાં સીવીડની ખેતીની નોંધપાત્ર ક્ષમતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો અને નોંધ્યું હતું કે દેશની 11,099 કિમીની દરિયાકાંઠાની રેખા આ ક્ષેત્રના મોટા પાયે વિસ્તરણ માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ પૂરી પાડે છે. સંશોધન સંસ્થાઓએ દરિયાકાંઠાના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સીવીડ ખેતી માટે 24,707 હેક્ટરને આવરી લેતા 384 યોગ્ય સ્થળોની ઓળખ કરી છે.

સચિવે માહિતી આપી હતી કે પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY) હેઠળ, સીવીડ ખેતીને રોજગાર સર્જનને પ્રોત્સાહન આપવા અને માછીમારો તથા દરિયાકાંઠાના સમુદાયોની આવકમાં વધારો કરવા માટે પ્રાથમિકતા પ્રવૃત્તિ તરીકે ઓળખવામાં આવી છે. 2020-27ના સમયગાળા દરમિયાન, તમિલનાડુમાં સીવીડ પાર્કની સ્થાપના સહિત સીવીડ વિકાસ માટે ₹181.11 કરોડના પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. 37,255 સીવીડ કલ્ચર રાફ્ટ્સ અને 44,080 સીવીડ કલ્ચર મોનોલાઈન યુનિટ્સની સ્થાપના માટે નાણાકીય સહાય લંબાવવામાં આવી છે, સાથે સીડ બેંકો, જાગરૂકતા, તાલીમ અને ક્ષમતા નિર્માણ પહેલો માટે સપોર્ટ આપવામાં આવ્યો છે.

આ બેઠકમાં ડૉ. સુરભિ રાય, સંયુક્ત સચિવ (મરીન મત્સ્યોદ્યોગ); શ્રીમતી ગુંજન કૃષ્ણા, સંયુક્ત સચિવ (ઇનલેન્ડ મત્સ્યોદ્યોગ), મત્સ્યોદ્યોગ વિભાગ, ભારત સરકાર; ડૉ. જે. કે. જેના, નાયબ મહાનિદેશક (મત્સ્યોદ્યોગ વિજ્ઞાન), ICAR; ડૉ. વિજય કુમાર બેહેરા, મુખ્ય કારોબારી અધિકારી, નેશનલ મત્સ્યોદ્યોગ વિકાસ બોર્ડ (NFDB); અને હાઇબ્રિડ મોડ દ્વારા ભારત સરકારના મત્સ્યોદ્યોગ વિભાગ અને રાજ્ય મત્સ્યોદ્યોગ વિભાગોના અધિકારીઓએ હાજરી આપી હતી.

ઓળખવામાં આવેલા સીવીડ વિકાસ એક્શન પોઇન્ટ્સના અમલીકરણ, આંતર-એજન્સી સંકલનને મજબૂત કરવા, વિકેન્દ્રીકૃત સીડ બેંકોની સ્થાપના કરવા, પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY) હેઠળ સમર્થિત પ્રોજેક્ટ્સમાં અમલીકરણના પડકારોને ઉકેલવા, સાહસિકતા અને માર્કેટ લિંકેજને પ્રોત્સાહન આપવા, ઓફશોર સીવીડ ખેતીની સુવિધા આપવા, ખેડૂતો સુધી પહોંચ અને ક્ષમતા નિર્માણ વધારવા, અને તમિલનાડુ સીવીડ પાર્કના સંચાલનને ઝડપી બનાવવા સહિત સીવીડ ક્ષેત્રના વિકાસને ઝડપી બનાવવા માટેના મુખ્ય પ્રાથમિકતાઓ પર વિચાર-વિમર્શ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. ચર્ચાઓમાં ખોરાક, પશુ આહાર, ખાતરો અને અન્ય મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદનોમાં સીવીડના ઉપયોગોનો વિસ્તાર કરવાની તકો તેમજ આ ક્ષેત્રના ટકાઉ અને સર્વગ્રાહી વિકાસ માટે લાંબા ગાળાના રોડમેપના ઘડતરને પણ આવરી લેવામાં આવ્યું હતું.

પૃષ્ઠભૂમિ

આજીવિકા સર્જન, દરિયાકાંઠાના સમુદાય વિકાસ અને દરિયાઈ આધારિત બાયો-ઈકોનોમી પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવાની ક્ષમતાને કારણે ભારતની બ્લૂ ઈકોનોમી પહેલો હેઠળ સીવીડ ખેતી એક પ્રાથમિકતા ક્ષેત્ર તરીકે ઉભરી આવી છે. ભારતમાં સીવીડ ઉત્પાદન 2015માં 18,890 ટનથી વધીને 2024માં 74,083 ટન અને 2025માં 82,728 ટન થયું છે.

મત્સ્યોદ્યોગ વિભાગે ક્લસ્ટર-આધારિત અભિગમ અપનાવ્યો છે અને વેલ્યુ ચેઈનને મજબૂત કરવા, સ્પર્ધાત્મકતા સુધારવા અને નિકાસ ક્ષમતા વધારવા માટે દેશભરમાં 34 મત્સ્યોદ્યોગ ઉત્પાદન અને પ્રોસેસિંગ ક્લસ્ટરોને અધીસૂચિત કર્યા છે. આ પહેલો હેઠળ, લક્ષદ્વીપને સીવીડ ક્લસ્ટર તરીકે અધીસૂચિત કરવામાં આવ્યું છે અને ICAR-CMFRI પ્રાદેશિક કેન્દ્ર, મંડપમ ને સીવીડ વિકાસ અને સંશોધન માટે સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યું છે. સંકલિત ક્ષેત્રીય વિકાસની સુવિધા માટે સીવીડ વિકાસ પર એક આંતર-મંત્રાલય સમિતિ (IMC) અને તકનીકી સલાહકાર સમિતિ (TAC) ના રૂપમાં સંસ્થાકીય પ્રણાલીઓ પણ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે.

SM/BS/JD