કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રી શ્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ આજે ​​કમ્પ્રેસ્ડ બાયોગેસ (CBG) ક્ષેત્રના વિકાસ માટેની કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના 'ગોબરધન' (GOBARdhan) લોન્ચ કરી હતી.

6 ઓગસ્ટ 2026 ના રોજ ₹23,731 કરોડના ખર્ચ સાથે કેન્દ્રીય કેબિનેટ દ્વારા મંજૂર કરાયેલી આ યોજના, ભારતમાં CBG વિકાસને ઝડપી બનાવવા માટે નાણાકીય વર્ષ 2026-27 થી નાણાકીય વર્ષ 2035-36 સુધી દસ વર્ષનું માળખું પૂરું પાડે છે. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય રોકાણકારો અને ધીરનાર (લેન્ડર્સ) ને વધુ ચોક્કસતા આપતા લાંબા ગાળાના માળખા સાથે સ્થાનિક CBG ઉત્પાદનમાં લગભગ 10 ગણો (લગભગ 5 MMSCMD સુધી) વધારો કરવાનો છે.

આ લોન્ચિંગમાં કેન્દ્રીય મંત્રાલયો, રાજ્ય સરકારો, CBG ડેવલપર્સ, ઓઇલ અને ગેસ કંપનીઓ, સિટી ગેસ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન સંસ્થાઓ, નાણાકીય સંસ્થાઓ, સહકારી મંડળીઓ, ટેકનોલોજી પ્રોવાઇડર્સ અને અન્ય હિતધારકોના પ્રતિનિધિઓ સહિત CBG ઇકોસિસ્ટમના હિતધારકો એકઠા થયા હતા.

આ લોન્ચિંગ દરમિયાન ગોબરધન હેન્ડબુકનું અનાવરણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે હિતધારકો, પ્રોજેક્ટ ડેવલપર્સ, રાજ્ય સરકારો અને નાણાકીય સંસ્થાઓને યોજનાને સમજવામાં અને તેના CBG હસ્તક્ષેપોને નેવિગેટ કરવામાં સહાય કરવા માટેની એક વ્યાપક સંદર્ભ માર્ગદર્શિકા છે, તેની સાથે યુનિફાઇડ ગોબરધન પોર્ટલ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું, જે અરજીઓને સુવ્યવસ્થિત કરવા, બહુ-ચેનલ પ્રક્રિયાઓને દૂર કરવા અને પ્રક્રિયા તથા અમલીકરણ દરમિયાન પારદર્શિતા વધારવા માટે રચાયેલ એક કેન્દ્રીયકૃત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે.

આ પ્રસંગે બોલતા શ્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ જણાવ્યું હતું કે દેશમાં ઉપલબ્ધ ઊર્જા સંસાધનોના વધુ વિકાસ સાથે ભારતની વધતી જતી ઊર્જા જરૂરિયાતોને ઉપલબ્ધતા, પરવડે તેવી ક્ષમતા અને ટકાઉપણાના સંયુક્ત ઉદ્દેશ્યો દ્વારા સંબોધિત કરવી આવશ્યક છે.

તેમણે કહ્યું કે CBG ભારત માટે વિશેષ સુસંગતતા ધરાવે છે કારણ કે તે પાકના અવશેષો, પશુઓનું છાણ અને અન્ય ઓર્ગેનિક સંસાધનોને સ્વચ્છ સ્થાનિક ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરી શકે છે, જ્યારે જૈવિક ખાતર ઉત્પન્ન કરી શકે છે અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં નવી આર્થિક તકો ઊભી કરી શકે છે. ખેડૂતો, સહકારી મંડળીઓ, ગૌશાળાઓ અને સ્થાનિક સાહસો ફીડસ્ટોક એકત્રીકરણ, સંચય, પરિવહન અને પ્રક્રિયામાં ભાગ લઈ શકે છે, જે કૃષિ અને ઊર્જા વચ્ચેના સર્ક્યુલર લિંકને મજબૂત બનાવે છે.

તેમણે ઉદ્યોગો, નાણાકીય સંસ્થાઓ, રાજ્યો, સહકારી મંડળીઓ, ટેકનોલોજી પ્રોવાઇડર્સ અને અન્ય હિતધારકોને આ માળખાને કાર્યરત પ્લાન્ટ્સ અને સતત CBG ઉત્પાદનમાં પરિવર્તિત કરવા માટે આહ્વાન કર્યું, જેથી ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા, ગ્રામીણ સમૃદ્ધિ અને પ્રધાનમંત્રીના 'વેસ્ટ ટુ વેલ્થ' (કચરામાંથી કંચન) અને 'અન્નદાતા ટુ ઊર્જાદાતા' ના દ્રષ્ટિકોણને આગળ ધપાવી શકાય.

સભાને સંબોધતા, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલયના સચિવ ડૉ. નીરજ મિત્તલે રેખાંકિત કર્યું કે ભારત હાલમાં તેની કુદરતી ગેસની જરૂરિયાતના લગભગ અડધા ભાગની આયાત દ્વારા પૂરી કરે છે અને CBG એ સ્થાનિક ઓર્ગેનિક કચરાને સ્થાનિક ગેસ સંસાધનમાં ફેરવવાની તક પૂરી પાડે છે.

તેમણે કહ્યું કે આ ક્ષેત્રના અનુભવે અસ્થિર આવક, ખંડિત સપોર્ટ, મર્યાદિત લાંબા ગાળાની નીતિગત દ્રશ્યતા, ફીડસ્ટોક ખાતરી, જૈવિક ખાતરની ખરીદી (ઓફટેક) અને નાણાકીય પહોંચને લગતા અવરોધોને પણ ઉજાગર કર્યા છે. ગોબરધન સિંગલ નોડલ મંત્રાલય તરીકે પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલય, અનુમાનિત કિંમત, ગેસ ઓફટેકની વધુ ચોક્કસતા, ઉન્નત મૂડી સહાય, એકીકૃત પ્રક્રિયાઓ અને ડિજિટલ મોનિટરિંગના વધુ ઉપયોગ દ્વારા આ મુદ્દાઓને સંબોધિત કરે છે.

સચિવે રાજ્ય સરકારોની રાષ્ટ્રીય માળખાને ગ્રાઉન્ડ લેવલના પ્રોજેક્ટ્સમાં પરિવર્તિત કરવાની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જેમાં રાજ્યની CBG નીતિઓને સક્ષમ કરવા, ફીડસ્ટોક મૂલ્યાંકન, યોગ્ય લેન્ડ બેંકો, ઝડપી મંજૂરીઓ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સપોર્ટનો સમાવેશ થાય છે.

CBG ક્ષેત્ર માટે એકીકૃત માળખું ગોબરધન પરના એક પ્રેઝન્ટેશનમાં યોજનાની આર્કિટેક્ચર અને બહુવિધ સ્વતંત્ર હસ્તક્ષેપોથી ક્ષેત્ર માટેના એકીકૃત માળખા તરફના સંક્રમણની રૂપરેખા આપવામાં આવી હતી. ગોબરધન છ મુખ્ય હસ્તક્ષેપો ધરાવે છે: CBG ઓફટેક ખાતરી, CBG કિંમત નિર્ધારણ માળખું, CBG પ્રોજેક્ટ્સ માટે મૂડી સહાય, પાઇપલાઇન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિકાસ, ક્રેડિટ ગેરંટી સપોર્ટ અને CBG ઇકોસિસ્ટમ ચેલેન્જ ફંડ.

ઓફટેક માળખા હેઠળ, CBG પ્લાન્ટ્સને ઓળખાયેલા સિટી ગેસ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન ભૌગોલિક વિસ્તારો અથવા CBG ક્લસ્ટરો સાથે મેપ કરવામાં આવશે, જે બજાર માટે એક વિશ્વસનીય માર્ગ સક્ષમ બનાવશે. CBG ઓબ્લિગેશન (CBO) હેઠળ, CBG મેળવવાની જવાબદારી સિટી ગેસ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન (CGD) સંસ્થાઓની રહેશે. સીએનજી (ટ્રાન્સપોર્ટ) અને પીએનજી (ડોમેસ્ટિક) ક્ષેત્ર માટે ખરીદીની જવાબદારી નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માં 3%, નાણાકીય વર્ષ 2027-28 માં 4% અને નાણાકીય વર્ષ 2028-29 થી આગળ 5% નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે.

આ યોજના MMBtu દીઠ ₹2,110 ની વહીવટી CBG કિંમત રજૂ કરે છે, જે ઉત્પાદકોને વધુ આવક દ્રશ્યતા પૂરી પાડે છે. પાત્ર ગ્રીનફિલ્ડ પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપિત CBG ક્ષમતાના TPD દીઠ ₹2 કરોડ સુધીની મૂડી સહાય મેળવી શકે છે, જેમાં પ્લાન્ટ મશીનરી, ફીડસ્ટોક એકત્રીકરણ અને FOM/LFOM પ્રોસેસિંગ તથા ખાતર મૂલ્ય-વર્ધન સાધનો માટેના સપોર્ટનો સમાવેશ થાય છે.

ગેસ ઇવેક્યુએશન (ગેસ બહાર કાઢવાના) અવરોધોને સંબોધવા માટે, CBG ક્લસ્ટરોને ટ્રંક પાઇપલાઇન નેટવર્ક્સ સાથે જોડતી પાઇપલાઇન માટે પાત્ર મૂડી ખર્ચના 80% સુધી અને CGD નેટવર્ક્સ સાથે જોડાતા સ્ટેન્ડઅલોન પ્લાન્ટ્સ માટે 50% સુધીનો સપોર્ટ ઉપલબ્ધ છે.

પાત્ર MSME-આધારિત CBG પ્રોજેક્ટ્સ માટે સમર્પિત ક્રેડિટ ગેરંટી મિકેનિઝમ નિર્ધારિત પ્રોજેક્ટ મર્યાદાને આધીન, ડિફોલ્ટ પર બાકી રકમના 85% સુધી આવરી લેશે. સામાન્ય MSME પ્રોજેક્ટ્સ માટે ગેરંટી કેપ પ્રોજેક્ટ દીઠ ₹20 કરોડ અને મહિલા સંચાલિત MSME પ્રોજેક્ટ્સ માટે પ્રોજેક્ટ દીઠ ₹25 કરોડ છે, જે CBG ક્ષેત્રમાં મહિલા સાહસિકોને ઉન્નત સપોર્ટ પૂરો પાડે છે.

CBG ઇકોસિસ્ટમ ચેલેન્જ ફંડ ટેકનોલોજી વિકાસ, ક્ષમતા નિર્માણ, ફીડસ્ટોક મૂલ્યાંકન અને એકત્રીકરણ, જિલ્લા સ્તરીય ઇકોસિસ્ટમ વિકાસ અને જૈવિક ખાતરમાં મૂલ્યવર્ધનને ટેકો આપશે.

ભારતની CBG ઇકોસિસ્ટમે ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં કમિશન કરાયેલા 217+ પ્લાન્ટ્સ સાથે વધુ વિકાસ માટેનો પાયો પહેલાથી જ સ્થાપિત કરી લીધો છે, જેની સ્થાપિત ક્ષમતા 1,700 TPD થી વધુ છે. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય તેના દસ વર્ષના અમલીકરણ સમયગાળા દરમિયાન સ્થાનિક CBG ઉત્પાદનમાં લગભગ દસ ગણો વધારો કરવાનો છે.

આ યોજનાથી વિદેશી હૂંડિયામણમાં ₹40,000 કરોડથી વધુની બચત, જીડીપીમાં ₹75,000 કરોડથી વધુનો ઉમેરો અને 1.5 લાખથી વધુ નોકરીઓ સહિત નોંધપાત્ર આર્થિક અને પર્યાવરણીય લાભો થવાની અપેક્ષા છે. તે 10 મિલિયન ટન અશ્મિભૂત બળતણને સ્વચ્છ ગેસ સાથે બદલવાની, 40 મિલિયન ટનથી વધુ CO₂ ઉત્સર્જન ઘટાડવાની અને 250 મિલિયન ટન જૈવિક ખાતરના ઉત્પાદનને ટેકો આપવાની પણ અપેક્ષા રાખે છે.

SM/IJ/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2317978) મુલાકાતી સંખ્યા : 14