ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં નાગરિક સુરક્ષા માટે એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ રૂપે, દૂરસંચાર વિભાગ (DoT) એ તેના ફાઇનાન્શિયલ ફ્રોડ રિસ્ક ઇન્ડિકેટર (FRI) દ્વારા 22 મે 2025 ના રોજ તેની શરૂઆત થયાના પંદર મહિનાની અંદર ₹5,000 કરોડથી વધુના શંકાસ્પદ સાયબર ફ્રોડના નુકસાનને અટકાવવામાં મદદ કરી છે. આ નાણાં ક્યારેય ટ્રેસ કરવા, ફ્રીઝ કરવા કે પાછા મેળવવા પડ્યા નથી. તે નાગરિકના ખાતામાંથી ક્યારેય બહાર ગયા જ ન હતા.

આ માઇલસ્ટોન એવી પહેલના નિર્ણાયક વિસ્તરણને દર્શાવે છે કે જેણે કામગીરીના પ્રથમ છ મહિનામાં ₹660 કરોડનું નુકસાન અટકાવ્યું હતું. તે નાગરિકોને ડિજિટલ નાણાકીય ફ્રોડથી બચાવવામાં ટેલિકોમ ઇન્ટેલિજન્સની વધતી જતી ભૂમિકા અને ટેલિકોમ, બેંકિંગ, ફિનટેક, સિક્યોરિટીઝ, ઇન્સ્યોરન્સ અને કાયદા અમલીકરણ ઇકોસિસ્ટમ્સ વચ્ચેના સંકલિત કાર્યોની મજબૂતી દર્શાવે છે.

નાગરિકોના ખિસ્સામાં સુરક્ષિત રહેલા નાણાં

₹5,000 કરોડના આ આંકડા પાછળ સુરક્ષાની લાખો વ્યક્તિગત ક્ષણો રહેલી છે: એક પેન્શનર કે જેમણે નકલી કેવાયસી કોલના કારણે પોતાની આજીવન બચત ગુમાવી નથી; એક નાનો વેપારી કે જેની "ફ્રોડ-સપ્લાયર" ને કરવામાં આવેલી ચુકવણી નીકળે તે પહેલાં જ સેકન્ડોમાં રોકી દેવામાં આવી હતી; એક નવો ડિજિટલ યુઝર જેણે સ્ક્રીન પર ચેતવણી જોઈ અને અટકી ગયો. દરેક કિસ્સામાં પછીથી થનારી તપાસની ઝંઝટને બદલે નુકસાન થાય તે પહેલાં જ નાગરિકનું રક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું.

સુરક્ષાની ગતિમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. FRI ના ઉપયોગથી થયેલી સંચિત બચત ઓગસ્ટ 2025 માં ₹139.16 કરોડથી વધીને ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં ₹5,043.73 કરોડ થઈ ગઈ છે, જેમાં માત્ર એપ્રિલ 2026 થી ચાર મહિનામાં જ ₹2,000 કરોડથી વધુનું નુકસાન અટકાવવામાં આવ્યું છે, કારણ કે બેંકો અને પેમેન્ટ પ્લેટફોર્મ્સમાં તેનો સ્વીકાર વધ્યો છે.

ઓગસ્ટ 2025 થી ઓગસ્ટ 2026 દરમિયાન FRI દ્વારા અટકાવવામાં આવેલ સંચિત શંકાસ્પદ ફ્રોડ નુકસાન (₹ કરોડમાં)

FRI - પોતાની જાતનું પ્રથમ ટેલિકોમ ઇન્ટેલિજન્સ ફ્રેમવર્ક FRI એ DoT દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલું એક નવીન રિસ્ક-એસેસમેન્ટ ફ્રેમવર્ક છે જે નાણાકીય સંસ્થાઓને રીયલ ટાઇમમાં મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે કે કોઈ મોબીલ નંબર સાયબર-ક્રાઇમ અથવા નાણાકીય ફ્રોડ સાથે સંકળાયેલો હોવાની કેટલી શક્યતા છે.

FRI એ DoT ના ડિજિટલ ઇન્ટેલિજન્સ પ્લેટફોર્મ (DIP) હેઠળ વિકસાવવામાં આવ્યું છે, જે નાણાકીય ફ્રોડમાં સામેલ થવાની તેમની શક્યતાના આધારે મોબીલ નંબરોને 3 શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરે છે: મીડિયમ, હાઇ, અથવા વેરી હાઇ રિસ્ક. આ વર્ગીકરણ સંચાર સાથી પ્લેટફોર્મ પર નાગરિકોના રિપોર્ટ, ઇન્ડિયન સાયબરક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટરના નેશનલ સાયબરક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ (NCRP), અને ટેલિકોમ ઓપરેટરો, બેંકો અને નાણાકીય સંસ્થાઓ દ્વારા શેર કરવામાં આવેલી માહિતી તથા અન્ય ટેલિકોમ સંબંધિત પરિમાણો સહિત બહુવિધ સ્ત્રોતોમાંથી મળેલી માહિતી પર આધારિત છે.

આ ઇન્ટેલિજન્સ DoT ના DIP દ્વારા બેંકો, પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ, ઇન્સ્યોરર્સ, સિક્યોરિટીઝ મધ્યસ્થીઓ અને પેન્શન સેક્ટરની સંસ્થાઓ સાથે સુરક્ષિત રીતે શેર કરવામાં આવે છે. ગ્રાહકોના ઓનબોર્ડિંગ, ટ્રાન્ઝેક્શન મોનિટરિંગ અને ફ્રોડ ડિટેક્શન સિસ્ટમ્સમાં ટેલિકોમ-રિસ્ક ઇન્ટેલિજન્સનો સમાવેશ કરીને, સંસ્થાઓ નુકસાન થાય તે પહેલાં જ ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા વ્યવહારોની ઓળખ કરવામાં સક્ષમ બને છે, જેનાથી ફ્રોડ મેનેજમેન્ટ પ્રતિક્રિયાત્મકમાંથી સક્રિય અને અટકાયતી મોડેલમાં બદલાય છે.

રિકવરી કરતાં અટકાવવું એ યોગ્ય

જ્યારે કોઈ સાયબર ફ્રોડ સફળ થાય છે, ત્યારે નાગરિકનું નુકસાન એ માત્ર શરૂઆત હોય છે. ફ્રોડની રકમ સામાન્ય રીતે થોડી જ મિનિટોમાં બહુવિધ બેંકોના મ્યુલ એકાઉન્ટ્સની સાંકળમાંથી પસાર થઈને બહાર કાઢી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ રિકવરી એ સમય સામેની દોડ બની જાય છે.

એક સફળ ફ્રોડ જાહેર અને સંસ્થાકીય પ્રયાસોની લાંબી અને ખર્ચાળ સાંકળ શરૂ કરે છે. તેનાથી વિપરીત, જ્યારે પેમેન્ટ શરૂ કરવામાં આવે છે ત્યારે FRI ચેક સેકન્ડના નાના ભાગમાં પૂર્ણ થઈ જાય છે. તેમાં ફાઇલ કરવા માટે કોઈ ફરિયાદ નથી, તપાસ કરવા માટે કોઈ કેસ નથી, ફ્રીઝ કરવા માટે કોઈ ખાતું નથી, માગવા માટે કોઈ રેકોર્ડ નથી અને ટ્રેસ કરવા માટે કોઈ નાણાં નથી. મશીન-ટુ-મશીનનો એક ચેક, જે બેકગ્રાઉન્ડમાં શાંતિથી ચાલે છે, તે બહુવિધ સંસ્થાઓમાં મેન્યુઅલ કાર્યોની સાંકળનું સ્થાન લે છે.

આ દ્રષ્ટિકોણથી જોતાં, ₹5,000 કરોડનો આંકડો દેશને થયેલા લાભને ઓછો દર્શાવે છે. તે માત્ર નાગરિકો પાસે રહેલા નાણાંની ગણતરી કરે છે. તે ક્યારેય નોંધાયેલી ન હોય તેવી ફરિયાદો, ક્યારેય દાખલ ન થયેલી એફઆઈઆર, ક્યારેય વિતાવેલા તપાસના કલાકો, ક્યારેય જારી ન કરાયેલી ફ્રીઝ નોટિસો, ક્યારેય મંગાવવામાં આવ્યા ન હોય તેવા ટેલિકોમ રેકોર્ડ્સ, ક્યારેય ન કરેલી બ્રાન્ચ મુલાકાતો અથવા ક્યારેય સહન ન કરવા પડેલા દુઃખની ગણતરી કરતું નથી. અટકાવવાથી તપાસની જરૂરિયાત જ પૂરી થઈ જાય છે.

સમગ્ર સરકારનું કવચ – આંતર-ક્ષેત્રીય સહયોગનું મહત્વ નાણાકીય ફ્રોડ ભાગ્યે જ એક ક્ષેત્ર પૂરતા મર્યાદિત રહે છે. ફ્રોડ ટેલિકોમ સંસાધનોના દુરુપયોગથી શરૂ થઈ શકે છે, ડિજિટલ પેમેન્ટ ચેનલ દ્વારા આગળ વધી શકે છે અને અંતે બેંકિંગ, સિક્યોરિટીઝ, ઇન્સ્યોરન્સ અથવા પેન્શન એકાઉન્ટ પર પ્રહાર કરી શકે છે. આવા ધમકીઓનો સામનો કરવા માટે સંકલિત, ઇન્ટેલિજન્સ-આધારિત "સમગ્ર સરકાર" ના અભિગમની જરૂર છે.

તદનુસાર, DoT એ નાણાકીય ક્ષેત્રના નિયામકો અને હિસ્સેદારો સાથે મળીને તેમના ફ્રોડ ડિટેક્શન અને પ્રિવેન્શન વર્કફ્લોમાં સીધા જ FRI સિગ્નલો શામેલ કરવા માટે નજીકથી કામ કર્યું છે. બેંકો અને યુપીઆઈ સેવા પ્રદાતાઓ ઉચ્ચ અને અતિ ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા મોબીલ નંબરો ધરાવતા વ્યવહારોને રીયલ ટાઇમમાં રોકવા અથવા ફ્લેગ કરવા માટે FRI ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI), નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI), સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા (SEBI) અને નાણાકીય ક્ષેત્રની અન્ય સંસ્થાઓ સાથે નજીકનો આંતર-એજન્સી સહયોગ આ પ્રયાસનું કેન્દ્ર બની રહ્યો છે.

બેંકિંગથી આગળ સુરક્ષાનો વિસ્તાર

આ ફ્રેમવર્કને ક્રમશઃ વિસ્તૃત કરવામાં આવી રહ્યું છે જેથી નાગરિકો જ્યાં પણ પોતાના નાણાં રાખે છે ત્યાં સ્રોત પર જ તેમનું રક્ષણ થાય: ટ્રેડિંગ અને ડિમેટ ખાતાઓ સાથે સંકળાયેલા ફ્રોડને રોકવા માટે સિક્યોરિટીઝ માર્કેટના મધ્યસ્થીઓ સુધી; પોલિસી ઇશ્યુ કરવા અને ક્લેમ પ્રોસેસિંગ સમયે વધુ મજબૂત ફ્રોડ ચેક્સ માટે ઇન્સ્યોરન્સ સંસ્થાઓ સુધી; અને પેન્શન એકાઉન્ટ્સ અને તેમાંથી કરવામાં આવતા વ્યવહારોની સુરક્ષા માટે પેન્શન ઇકોસિસ્ટમના હિસ્સેદારો સુધી.

નાણાકીય ક્ષેત્રમાં ક્ષમતા નિર્માણ

આ સ્તરે અટકાવવું એ સંસ્થાઓને મળતા સિગ્નલ પર કાર્ય કરવાની ક્ષમતા પર આધારિત છે. DoT એ FRI પદ્ધતિ, DIP એકીકરણ અને ફ્રોડ વર્કફ્લોમાં રિસ્ક સિગ્નલોના ઉપયોગ અંગે 1,500 બેંકો, નાણાકીય સંસ્થાઓ અને નિયામકોને આવરી લેતા 25 થી વધુ તાલીમ સત્રો યોજ્યા છે, આમ, કાઉન્ટર પર અને એપમાં ઝડપી ઓળખ અને ઝડપી નિર્ણયો માટે જરૂરી આત્મવિશ્વાસનું નિર્માણ કર્યું છે.

જન ભાગીદારી — નાગરિક સુરક્ષાની પ્રથમ હરોળ છે FRIની સફળતા જન ભાગીદારી, અથવા નાગરિકોની ભાગીદારી પર ટકેલી છે. સંચાર સાથી પોર્ટલ અથવા મોબીલ એપ્લિકેશન પર શંકાસ્પદ કોલ અથવા મેસેજની જાણ કરનાર દરેક નાગરિક તે ઇન્ટેલિજન્સમાં ઉમેરો કરે છે જે FRI ને શક્તિ આપે છે. એક જાગરૂક નાગરિકનો એક રિપોર્ટ ચેતવણીઓમાં પરિણમી શકે છે જે હજારો અન્ય લોકોને સાયબર-ફ્રોડનો ભોગ બનતા બચાવી શકે છે.

વિભાગ નાગરિકો અને "સાયબર વોરિયર્સ" ની સતર્કતાની પ્રશંસા નોંધે છે જેમના રિપોર્ટ્સ આ સિસ્ટમને ટકાવી રાખે છે.

નાગરિકોને શું કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે ચુકવણીની ચેતવણીઓને ગંભીરતાથી લો. જો કોઈ બેંકિંગ અથવા યુપીઆઈ એપ્લિકેશન તમે જે નંબર પર ચુકવણી કરી રહ્યા છો તે વિશે તમને સાવચેત કરે છે, તો આગળ વધતા પહેલા થોભો અને સ્વતંત્ર રીતે ચકાસણી કરો. ચક્ષુ (Chakshu) પર, સંચાર સાથી પોર્ટલ (www.sancharsaathi.gov.in) અથવા એન્ડ્રોઇડ અને આઇઓએસ પર ઉપલબ્ધ મોબાઈલ એપ્લિકેશન દ્વારા શંકાસ્પદ ફ્રોડ કોલ્સ, એસએમએસ અથવા વોટ્સએપ મેસેજની જાણ કરો. નાણાકીય સાયબર ફ્રોડના કિસ્સામાં, તરત જ 1930 પર કોલ કરો અથવા નેશનલ સાયબરક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ પર રિપોર્ટ કરો - પ્રથમ કલાક સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. સંચાર સાથી પર તમારા નામે ઇશ્યૂ થયેલા મોબીલ કનેક્શન તપાસો અને તમારા ન હોય તેવા કનેક્શનની રિપોર્ટ કરો. સંચાર સાથી પર ખોવાયેલા અથવા ચોરાયેલા હેન્ડસેટની રિપોર્ટ કરો જેથી તેમને બ્લોક અને ટ્રેસ કરી શકાય. મોબીલ હેન્ડસેટ ખરીદતા પહેલા તેની અસલિયત તપાસો.

વિભાગ સક્રિય ફ્રોડ ડિટેક્શન, ઇન્ટેલિજન્સ-આધારિત નીતિગત હસ્તક્ષેપ અને સતત આંતર-એજન્સી અને જાહેર-ખાનગી સહયોગ પર આધારિત સુરક્ષિત ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ ઇકોસિસ્ટમ માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

ફાઇનાન્શિયલ ફ્રોડ રિસ્ક ઇન્ડિકેટર (FRI) વિશે

FRI એ સાયબર ફ્રોડ અટકાવવા માટે નાણાકીય સંસ્થાઓને સક્રિય, રીયલ-ટાઇમ ઇન્ટેલિજન્સ પ્રદાન કરવા માટે તેના ડિજિટલ ઇન્ટેલિજન્સ પ્લેટફોર્મ (DIP) હેઠળ 22 મે 2025 ના રોજ DoT દ્વારા શરૂ કરાયેલ એક બહુ-પરિમાણીય વિશ્લેષણાત્મક ફ્રેમવર્ક છે. તે નાગરિક-સુરક્ષા પહેલોની DoT ની વ્યાપક શ્રેણીનો એક ભાગ છે, જેમાં ટેલિકોમ-સક્ષમ સાયબર ફ્રોડ સામે લડવાના ઉદ્દેશ્યથી સંચાર સાથી, ચક્ષુ, CEIR અને ASTR નો સમાવેશ થાય છે.

ડિજિટલ ઇન્ટેલિજન્સ પ્લેટફોર્મ (DIP) વિશે

ડિજિટલ ઇન્ટેલિજન્સ પ્લેટફોર્મ એ ટેલિકોમ-સક્ષમ સાયબર ફ્રોડ અને ટેલિકોમ સંસાધનોના દુરુપયોગનો સામનો કરવા માટે DoT દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલું એક સુરક્ષિત, દેશવ્યાપી ઇન્ટેલિજન્સ-શેરિંગ અને સંકલન પ્લેટફોર્મ છે. 2024 માં શરૂ થયેલ, DIP મોબીલ નંબર રિવોકેશન લિસ્ટ (MNRL), શંકાસ્પદ ફ્રોડ મોબીલ નંબરો (FRI) અને સંબંધિત ડિજિટલ ઓળખકર્તાઓ પર સક્રિય ઇન્ટેલિજન્સ શેર કરીને ટેલિકોમ સેવા પ્રદાતાઓ, બેંકો, નાણાકીય સંસ્થાઓ, કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ અને સરકારી વિભાગો સહિત 1,600 થી વધુ હિસ્સેદારો વચ્ચે રીયલ-ટાઇમ સહયોગ સક્ષમ કરે છે. MNRL દ્વારા, સાયબર ક્રાઇમમાં સામેલગીરી, નિષ્ફળ પુનઃચકાસણી, TSP આંતરિક વિશ્લેષણ અને નિર્ધારિત કનેક્શન મર્યાદાના ઉલ્લંઘન સહિતના કારણોસર ડિસ્કનેક્ટ થયેલા મોબીલ નંબરો તમામ હિસ્સેદારો સાથે શેર કરવામાં આવે છે. નજીકના રીયલ-ટાઇમમાં ડિસ્કનેક્ટ થયેલા નંબરો પ્રદાન કરીને, MNRL બેંકો અને અન્ય હિસ્સેદારોને તેમના ફ્રોડ કંટ્રોલને મજબૂત કરવા, નાગરિકો સાથે સેવા અને વ્યવહારિક સંચાર માટે સાચા નંબરો સીડ કરવા અને રદ કરાયેલા મોબીલ કનેક્શન્સના દુરુપયોગને રોકવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. આ હિસ્સેદારોને એક જ પ્લેટફોર્મ પર લાવીને, DIP એ ફ્રોડ અટકાવવા માટે સમગ્ર-ઇકોસિસ્ટમ અભિગમને સંસ્થાકીય બનાવ્યો છે.

નાગરિકોને પ્લેટફોર્મ પર ઉપલબ્ધ વિવિધ નાગરિક-કેન્દ્રીય સેવાઓનો લાભ લેવા માટે www.sancharsaathi.gov.in પર સંચાર સાથી પોર્ટલની મુલાકાત લેવા અથવા સંચાર સાથી મોબાઇલ એપ ડાઉનલોડ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે.

એન્ડ્રોઇડ માટે: https://play.google.com/store/apps/details?id=com.dot.app.sancharsaathi આઇઓએસ માટે: https://apps.apple.com/app/sancharsaathi/id6739700695

વધુ માહિતી માટે DoT હેન્ડલ્સને ફોલો કરો: - X - https://x.com/DoT_India Insta- https://www.instagram.com/department_of_telecom?igsh=MXUxbHFjd3llZTU0YQ== Fb - https://www.facebook.com/DoTIndia Youtube: https://youtube.com/@departmentoftelecom?si=DALnhYkt89U5jAaa

SM/BS/JD