આફ્રિકન સ્વાઈન ફીવર વાયરસ (ASFV)ના કારણે થતો આફ્રિકન સ્વાઈન ફીવર (ASF) એ વિશ્વભરમાં ઘરેલુ અને જંગલી ડુક્કરોને અસરો પહોંચાડતો સૌથી વિનાશક ટ્રાન્સ-બાઉન્ડ્રી પશુ રોગ છે. ઉચ્ચ તાવ, હેમરેજિસ (રક્તસ્રાવ) અને 100 ટકા સુધી પહોંચી શકે તેવા મૃત્યુદર દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ, આ રોગે વૈશ્વિક ડુક્કર પાલન ક્ષેત્રને ગંભીર સામાજિક-આર્થિક નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. 2020માં ભારતમાં તેની પ્રથમ શોધ થઈ ત્યારથી, ASF ઘણા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ફેલાયો છે, જેના પરિણામે મોટા પ્રમાણમાં ડુક્કરોનો મૃત્યુદર, ડુક્કર ઉત્પાદનમાં અવરોધ, પશુઓની હિલચાલ અને વેપાર પર નિયંત્રણો, અને ખાસ કરીને ઉત્તર-પૂર્વીય પ્રદેશમાં નાના ડુક્કર પાલકોની આજીવિકાનું નોંધપાત્ર નુકસાન થયું છે. ભારતમાં અસરકારક સારવાર અથવા વ્યાપારી રીતે માન્ય રસીના અભાવે, રોગ નિયંત્રણ મોટાભાગે ઝડપી નિદાન, ચેપગ્રસ્ત પ્રાણીઓને મારવા અને કડક જૈવ સુરક્ષા પગલાં પર આધાર રાખે છે.

ભારતમાં ASFના ફાટી નીકળવાની આર્થિક અસર નોંધપાત્ર રહી છે. 2020 અને 2021માં આસામમાં પ્રારંભિક રોગચાળા દરમિયાન, ડુક્કરોના મૃત્યુદર અને કલિંગના પરિણામે અંદાજે ₹276 કરોડનું નુકસાન થયું હતું. મિઝોરમમાં, ASFના ફાટી નીકળવાથી 2025 સુધીમાં 11,382થી વધુ પરિવારો પ્રભાવિત થયા હોવાના અહેવાલ છે, જેના પરિણામે અંદાજે ₹982 કરોડનું નાણાકીય નુકસાન થયું છે. આ રોગચાળાએ રોગની સજ્જતાને મજબૂત કરવા, ખેડૂતોની આજીવિકાનું રક્ષણ કરવા અને દેશના ડુક્કર પાલન ક્ષેત્રમાં સ્થિતિસ્થાપકતા લાવવા માટે એક અસરકારક સ્વદેશી ઉકેલની તાકીદની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

આ મહત્વપૂર્ણ પડકારનો સામનો કરતા, ભોપાલ સ્થિત ICAR-નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હાઇ સિક્યુરિટી એનિમલ ડિસીઝ (ICAR-NIHSAD) ના વૈજ્ઞાનિકોએ ડુક્કર માટે ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી MA-104_Cell_Line-આધારિત લાઇવ એટેન્યુએટેડ આફ્રિકન સ્વાઇન ફીવર (ASF) રસી વિકસાવી છે. MA-104 સેલ લાઇનમાં વિશિષ્ટ જનીન વિલોપન (Gene Deletions) સાથે વિકસાવવામાં આવેલા નવા નબળા બનાવેલા ASFV જીનોટાઇપ II વાયરસનો ઉપયોગ કરીને તૈયાર કરાયેલી આ રસી પશુચિકિત્સા સંશોધનમાં એક મહત્વપૂર્ણ સફળતા છે અને મોટા પાયે ઉત્પાદન માટે યોગ્ય છે.

આ રસીનું વ્યાપક પ્રયોગશાળા મૂલ્યાંકન સફળતાપૂર્વક કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં વંધ્યત્વ, શુદ્ધતા, સલામતી, આનુવંશિક સ્થિરતા, રોગપ્રતિકારક શક્તિ, રક્ષણાત્મક અસરકારકતા અને વાઇરુલન્સ રિવર્ઝન અભ્યાસનો સમાવેશ થાય છે. ભારત સરકારના મત્સ્યઉદ્યોગ, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રાલયના પશુપાલન અને ડેરી વિભાગ (DAHD) સાથે સહયોગથી તેને ક્ષેત્રીય માન્યતા પણ આપવામાં આવી હતી, જેનાથી ક્ષેત્રની પરિસ્થિતિઓમાં તેની સલામતી અને અસરકારકતા વધુ સ્થાપિત થઈ હતી. આ રસી આઠ અઠવાડિયાથી વધુ ઉંમરના સ્વસ્થ ડુક્કર માટે ભલામણ કરવામાં આવે છે અને 1 મિલી ઇન્ટ્રામસ્ક્યુલર ઇન્જેક્શન તરીકે આપવામાં આવે છે, ત્યારબાદ પ્રાથમિક રસીકરણના 14 દિવસ પછી બૂસ્ટર ડોઝ આપવામાં આવે છે.

સ્વદેશી રસીથી ડુક્કરોના મૃત્યુદરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાની, આર્થિક નુકસાન ઓછું થવાની અને દેશભરના ડુક્કર પાલકોની આજીવિકામાં સુધારો થવાની અપેક્ષા છે. વિશ્વના સૌથી વિનાશક પશુધન રોગોમાંથી એક સામે અસરકારક નિવારક સાધન પૂરું પાડીને, તે ભારતની પશુ આરોગ્ય સુરક્ષાને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત કરશે અને ડુક્કર પાલન ક્ષેત્રના ટકાઉ વિકાસને સમર્થન આપશે.

DAREના સચિવ અને ICARના મહાનિર્દેશક ડૉ. એમ. એલ. જાટે જણાવ્યું હતું કે આ સફળતા પશુચિકિત્સા વિજ્ઞાનમાં એક નવા યુગની શરૂઆત દર્શાવે છે. તે વિશ્વસ્તરીય પશુ આરોગ્ય ઉકેલો વિકસાવવા માટે ભારતની વધતી જતી વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે અને સ્વદેશી રીતે વિકસિત રસીઓ અને નવીન ટેકનોલોજીની નવી પેઢી માટે માર્ગ મોકળો કરે છે જે પશુધનના સ્વાસ્થ્યને મજબૂત કરશે, રોગની સજ્જતામાં વધારો કરશે અને દેશના ખાદ્ય અને જૈવસુરક્ષાને ટેકો આપશે.

હાલમાં, વિયેતનામમાં માત્ર કેટલીક વ્યાવસાયિક રીતે લાઇસન્સ પ્રાપ્ત ASF રસીઓ ઉપલબ્ધ છે. આ રસીઓ પેટન્ટેડ પ્રોપ્રાઇટરી સેલ લાઇન્સનો ઉપયોગ કરીને ઉત્પાદિત કરવામાં આવે છે. આનાથી વિપરીત, ICAR-NIHSAD દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ સ્વદેશી રસી વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ MA-104 સેલ લાઇનનો ઉપયોગ કરે છે, જે તેને એક મોટી તકનીકી સફળતા બનાવે છે. આ પ્રોપ્રાઇટરી ઉત્પાદન પ્લેટફોર્મ પરની નિર્ભરતાને દૂર કરે છે, મોટા પાયે રસીનું ઉત્પાદન સક્ષમ બનાવે છે અને ઉત્પાદન ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે.

SM/BS/JD