কৌশলগত ৰাষ্ট্ৰীয় সম্পদ হিচাপে মাটি

মাটি হৈছে ভাৰতৰ কৃষি ব্যৱস্থাৰ অন্যতম মূল ভেটি, যিয়ে শস্য উৎপাদন, পৰিৱেশ তন্ত্ৰ বৰ্তাই ৰখা আৰু জীৱিকা সুৰক্ষিত কৰাত সহায় কৰে। কৰ্মবাহিনীৰ ৪৬শতাংশতকৈও অধিক কৃষি আৰু আনুষংগিক কাম-কাজত নিয়োজিত। ফলস্বৰূপে, মাটিৰ স্বাস্থ্যই গ্ৰাম্য আয়, খাদ্য ব্যৱস্থা আৰু সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক সুস্থিৰতাৰ ওপৰত প্ৰত্যক্ষ প্ৰভাৱ পেলায়।

মাটি ব্যৱহাৰৰ পৰিসংখ্যা ২০২২-২৩ অনুসৰি, ভাৰতৰ মুঠ নথিভুক্ত এলেকা হৈছে ৩০৬.৬৫ মিলিয়ন হেক্টৰ, যাৰ প্ৰায় ৫৯ শতাংশ কৃষিৰ অধীনত আছে। ই উৎপাদনশীলতা বৰ্তাই ৰখাত আৰু বৰ্ধিত জনসংখ্যাৰ পুষ্টিৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰাত মাটিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে। সুস্থ মাটিয়ে অধিক উৎপাদন কৰে আৰু বাহ্যিক কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰে। এই সন্দৰ্ভত বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য (এছডিজি) ২০৩০ ত উপনীত হোৱাৰ বাবে মাটিৰ সুৰক্ষা আৰু বহনক্ষমতা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। শূন্য ক্ষুধা (এছডিজি ২) আৰু জলবায়ু কাৰ্যব্যৱস্থা (এছডিজি ১৩) ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সকলৰ বাবে ই বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।

এই কৌশলগত গুৰুত্বক স্বীকৃতি দি ভাৰতে বহনক্ষম মাটি আৰু ব্যৱস্থাপনাৰ ওপৰত গুৰুত্ব বৃদ্ধি কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰচেষ্টাত জলবায়ু বহনক্ষম, প্ৰাকৃতিক কৃষি, মাটিৰ মেপিং, আৰু ডিজিটেল কৃষি অন্তৰ্ভুক্ত। নেচনেল মিছন ফৰ ছাষ্টেইনেবল এগ্রিকালচাৰ (এন এম এছ এ) আৰু নেচনেল মিছন অন নেচাৰেল ফাৰ্মিং (এন এম এন এফ) ৰ দৰে পদক্ষেপসমূহে বহনক্ষম আৰু সম্পদ-দক্ষ কৃষি পদ্ধতিক উদগনি দিয়ে। মৃত্তিকা স্বাস্থ্য কাৰ্ড আঁচনিখনে মাটি পৰীক্ষা আৰু পৰামৰ্শ সেৱাৰ জৰিয়তে জ্ঞাত পুষ্টি প্ৰয়োগক অধিক সমৰ্থন কৰে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে পৰম্পৰাগত কৃষি পদ্ধতিৰ পৰা আধুনিক বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিলৈ বিকশিত হোৱা ভূমি বিজ্ঞানৰ যাত্ৰাক প্ৰতিফলিত কৰে।

প্ৰাতিষ্ঠানিক হস্তক্ষেপৰ লগতে "খেত বচাও অভিযান"ৰ দৰে শেহতীয়া সজাগতা উদ্যোগসমূহেও জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ শক্তিশালী কৰি তুলিছে। ই মাটি সংৰক্ষণ, সাৰৰ সন্তুলিত ব্যৱহাৰ আৰু বহনক্ষম কৃষি পদ্ধতিত সহায় কৰিছে।

মাটিৰ বৈচিত্ৰ্যঃ কৃষি শক্তিৰ ভেটি

ভাৰতৰ বৈচিত্ৰ্যময় জলবায়ু, ভূতত্ত্ব আৰু সহায়তাৰ ফলত অঞ্চল-নিৰ্দিষ্ট কৃষি পদ্ধতিসমূহক সমৰ্থন কৰা বিস্তৃত মাটিৰ সৃষ্টি হৈছে। এই মাটিসমূহৰ গঠন আৰু উৰ্বৰতাৰ ক্ষেত্ৰত পাৰ্থক্য আছে, যাৰ ফলত বিভিন্ন ধৰণৰ শস্যৰ উৎপাদন সম্ভৱ হয় আৰু বিভিন্ন অঞ্চলৰ সহনশীলতা উন্নত হয়।

পঞ্জাব, হাৰিয়ানা, উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ, অসম, পশ্চিমবংগ, উৰিষ্যা, অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ দৰে ৰাজ্যসমূহক সামৰি লোৱা ইণ্ডো-গাঙ্গেয় আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ সমভূমি আৰু মহানদী, কৃষ্ণা আৰু গোদাবৰীৰ দৰে নদীৰ ব-দ্বীপত পলসুৱা মাটি পোৱা যায়। এই মাটিবোৰ উৰ্বৰ আৰু নদীৰ সমভূমিত ব্যাপকভাৱে বিস্তাৰিত। মহাৰাষ্ট্ৰ, মধ্য প্ৰদেশ আৰু গুজৰাটৰ ক'লা মাটি আলতীয়া, আৰ্দ্ৰতা ধৰি ৰাখে আৰু চূণ আৰু কেলচিয়ামৰে সমৃদ্ধ। ৰঙা মাটি তামিলনাডু, কৰ্ণাটক, উত্তৰ-পূব অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ, পূব মধ্যপ্ৰদেশ, বিহাৰ, পশ্চিমবংগ আৰু ৰাজস্থানৰ কিছু অংশত বিস্তৃত হৈ আছে। লোৰ পৰিমাণৰ বাবে এই মাটিবোৰৰ ৰং বেলেগ বেলেগ হয় আৰু সাধাৰণতে ছিদ্ৰযুক্ত আৰু মূল পুষ্টিৰ পৰিমাণ কম থাকে।

লেটাৰাইট মাটি প্ৰধানকৈ পূব অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ, কৰ্ণাটক, কেৰালা, মধ্যপ্ৰদেশ, ওড়িশা, অসম আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ কিছু অংশত পোৱা যায়। এইবোৰ অধিক বৰষুণ আৰু তীব্ৰ স্খলনৰ পৰিস্থিতিত বিকশিত হয়, যিয়ে মাটিৰ পৰা দ্ৰৱণীয় পুষ্টি অপসাৰণ কৰে। ৰাজস্থান, গুজৰাট আৰু লেহ-লাডাখৰ মৰুভূমিৰ মাটিৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে ইয়াৰ বালিময় গঠন, কম আৰ্দ্ৰতা ধাৰণ আৰু দ্ৰৱণীয় লৱণৰ উপস্থিতি। হিমালয় আৰু উত্তৰ-পূব অঞ্চলত বনাঞ্চল আৰু পাহাৰীয়া মাটি বিস্তৃত হৈ আছে, যি উচ্চতা, জলবায়ু আৰু গছ-গছনিৰ আৱৰণ অনুসৰি পৃথক।

শুকান আৰু অৰ্ধ-শুষ্ক অঞ্চল, উপকূলীয় আৰু ব-দ্বীপ অঞ্চল বা দীৰ্ঘদিন ধৰি দুৰ্বল নিষ্কাষন আৰু জলাবদ্ধতা থকা অঞ্চলত লৱণযুক্ত আৰু ক্ষাৰকীয় মাটি পোৱা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত আছে উত্তৰ প্ৰদেশ, পঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা, বিহাৰ, ৰাজস্থান, উপকূলীয় ওড়িশা, পশ্চিম বংগৰ সুন্দৰবন, গুজৰাটৰ কচ্ছ অঞ্চল। এই মাটি পৃষ্ঠত নিমখ জমা হোৱাৰ দ্বাৰা চিহ্নিত কৰা হয়, যি শস্যৰ উৎপাদনশীলতাক প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে। তামিলনাডু, বিহাৰ আৰু উত্তৰ প্ৰদেশৰ কিছু অংশত জলাশয়যুক্ত মাটি দেখা যায়, য'ত দীৰ্ঘদিন ধৰি জলমগ্ন হৈ থকাৰ ফলত উচ্চ জৈৱিক পদাৰ্থৰ পৰিমাণ অধিক হয়। সমগ্ৰ দেশতে এনে বিভিন্ন ধৰণৰ মাটিৰ প্ৰকাৰে ভাৰতৰ বৈচিত্ৰ্যময় কৃষি-জলবায়ুৰ দৃশ্যপট প্ৰতিফলিত কৰে আৰু বিভিন্ন শস্য প্ৰণালীৰ ই আধাৰ।

মাটি আৰু জলবায়ু পদক্ষেপঃ সহনশীলতা নিৰ্মাণ

জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ প্রশমন আৰু অভিযোজনত মাটিয়ে প্ৰাকৃতিক কাৰ্বন ধাৰক হিচাপে কাম কৰি এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। মাটিয়ে বায়ুমণ্ডলৰ পৰা কাৰ্বন ডাই অক্সাইড শোষণ কৰে আৰু ইয়াক মাটিৰ জৈৱিক কাৰ্বন হিচাপে সংৰক্ষণ কৰে। উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি, শিপা আৰু মাটিৰ অণুজীৱৰ দ্বাৰা এই প্ৰক্ৰিয়াটো সহজসাধ্য কৰা হয়। সংৰক্ষিত কাৰ্বন দীৰ্ঘদিন ধৰি মাটিত থাকিব পাৰে, যিয়ে বায়ুমণ্ডলত গ্রীনহাউছ গেছৰ ঘনত্ব হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে। ইয়াৰ উপৰি মাটিৰ উচ্চ জৈৱিক কাৰ্বন স্তৰে মাটিৰ গঠন উন্নত কৰে, আৰ্দ্ৰতা ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে, আৰু পুষ্টিৰ উপলব্ধতা বৃদ্ধি কৰে। ই মাটিৰ উৰ্বৰতা আৰু জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তনশীলতাৰ প্ৰতি সহনশীলতা অধিক শক্তিশালী কৰে। তদুপৰি, কাৰ্বন কৃষি জলবায়ু-দক্ষ কৃষিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। ই বায়ুমণ্ডলীয় কাৰ্বন আঁতৰোৱা আৰু বহনক্ষম ব্যৱস্থাপনা অনুশীলনৰ জৰিয়তে মাটিত সংৰক্ষণ কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

এই পৰিপ্ৰেক্ষাত চৰকাৰী হস্তক্ষেপে মাটিৰ জৈৱিক কাৰ্বন বৃদ্ধি কৰা আৰু দীৰ্ঘম্যাদী কাৰ্বন সংৰক্ষণ বৃদ্ধি কৰা পদ্ধতিসমূহক সহায় কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত আছে নেচনেল মিছন ফৰ গ্ৰীন ইণ্ডিয়া, নেচনেল মিছন ফৰ ছাষ্টেইনেবল এগ্ৰিকালচাৰ, নেচনেল মিছন ফৰ নেচনেল ফাৰ্মিং আৰু কাৰ্বন ক্ৰেডিট ট্ৰেডিং স্কীম। এইবোৰৰ হস্তক্ষেপ কাৰ্বন কৃষিৰ নীতিৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে সংগতিপূৰ্ণ।

নেচনেল মিছন ফৰ গ্ৰীন ইণ্ডিয়া

জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ সম্পৰ্কত ৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্য পৰিকল্পনা (এন এ পি চি চি) ৰ অধীনত নেচনেল মিছন ফৰ গ্ৰীন ইণ্ডিয়া (জি আই এম) হৈছে এক অন্যতম পদক্ষেপ। ই পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সমৃদ্ধিৰ জৰিয়তে বিশেষকৈ অৰণ্য আৰু গছত কাৰ্বন সংৰক্ষণ বৃদ্ধিৰ জৰিয়তে জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ মোকাবিলা কৰে। কাৰ্বন ডাই অক্সাইড শোষণ কৰি আৰু প্ৰাকৃতিক কাৰ্বন শোষণ উন্নত কৰি জলবায়ু প্রশমনত বনাঞ্চলে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। এই অভিযানে অৰণ্য আৰু অৱনমিত ভূমিকে ধৰি অৰণ্য আৰু গছৰ আৱৰণ বৃদ্ধি আৰু উন্নত কৰাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ই কাৰ্বন শোষণ শক্তিশালী কৰে আৰু ভাৰতৰ জলবায়ু দায়বদ্ধতাক সমৰ্থন কৰে। ৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে নিৰ্ধাৰিত অৱদান (এন ডি চি) ৰ অধীনত ভাৰতৰ প্ৰতিশ্ৰুতি অনুসৰি, এই অভিযানৰ লক্ষ্য হৈছে ২০৩০  চনৰ ভিতৰত ২.৫-৩.০ বিলিয়ন টন কাৰ্বন ডাই অক্সাইড সমতুল্য অতিৰিক্ত কাৰ্বন শোষণ সৃষ্টি কৰা। ইণ্ডিয়া ষ্টেট অৱ ফৰেষ্ট ৰিপৰ্ট (আইএছএফআৰ) ২০২৩ অনুসৰি, ২০০৫ চনৰ পৰা ২০২১  চনৰ ভিতৰত ২.২৯ বিলিয়ন টন কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ সমতুল্য অতিৰিক্ত কাৰ্বন শোষণ সৃষ্টি কৰা হৈছিল, যিয়ে এই লক্ষ্যৰ দিশত উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি প্ৰদৰ্শন কৰে। এই হস্তক্ষেপসমূহে পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ বহনক্ষমতা উন্নত কৰাৰ লগতে মাটি আৰু জৈৱ-ভৰ কাৰ্বন বৃদ্ধি কৰে।

নেচনেল মিছন ফৰ ছাষ্টেইনেবল এগ্ৰিকালচাৰ

বহনক্ষম কৃষিয়ে মাটিৰ স্বাস্থ্য, সম্পদৰ দক্ষতা আৰু দীৰ্ঘম্যাদী কৃষি উৎপাদনশীলতা উন্নত কৰাৰ লগতে জলবায়ু সহনশীলতা শক্তিশালী কৰে। এই উদ্দেশ্যবোৰ আগুৱাই নিয়াৰ বাবে ২০১৪-১৫ ত এন এ পি চি চি-ৰ এক মূল উপাদান হিচাপে নেচনেল মিছন ফৰ ছাষ্টেইনেবল এগ্ৰিকালচাৰ (এন এম এছ এ) আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ই উন্নত মাটিৰ স্বাস্থ্য, পানীৰ দক্ষ ব্যৱহাৰ আৰু জলবায়ু-সহনশীল পদ্ধতি গ্ৰহণৰ জৰিয়তে বহনক্ষম কৃষিৰ প্ৰচাৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। এই অভিযানে কৃষকসকলক উন্নত মাটি ব্যৱস্থাপনা আৰু পানী সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ বাবে বিত্তীয় সাহায্য আৰু প্ৰেৰণাৰ জৰিয়তে সুবিধা  প্ৰদান কৰে। ২০১৪-১৫ ৰ পৰা, বৰষুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা অঞ্চল উন্নয়নৰ অধীনত ২,১১৯.৮৪ কোটি টকা মুকলি কৰি দিয়া হৈছে, ই ৮.৫০ লাখ হেক্টৰ এলেকা সামৰি লৈছে আৰু সংহত কৃষি ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে ১৪.৩৫ লাখ কৃষক উপকৃত হৈছে। এই পদক্ষেপবোৰ হৈছে মাটিৰ জৈৱিক কাৰ্বন বৃদ্ধি কৰা আৰু কাৰ্বন খেতিৰ সৈতে সংলগ্ন অনুশীলনসমূহক সমৰ্থন কৰা।

নেচনেল মিছন ফৰ নেচনেল ফাৰ্মিং

২০২৪ চনত আৰম্ভ কৰা নেচনেল মিছন ফৰ নেচনেল ফাৰ্মিং-এ বৈজ্ঞানিকভাৱে অৱগত পদ্ধতিৰ জৰিয়তে বহনক্ষম কৃষি পদ্ধতিৰ প্ৰচাৰ কৰে যি মাটিৰ স্বাস্থ্য শক্তিশালী কৰে আৰু জলবায়ু সহনশীলতা বৃদ্ধি কৰে। এই অভিযানে নিৰাপদ, পৰিৱেশগতভাৱে দায়বদ্ধ খাদ্য উৎপাদনক উৎসাহিত কৰাৰ লগতে কৃষকসকলৰ ব্যয় হ্ৰাস কৰাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ই প্ৰকৃতি-আধাৰিত কৃষি প্ৰণালীৰ প্ৰতি এক পৰিৱৰ্তনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে যি মাটিৰ জৈৱিক কাৰ্বন উন্নত কৰে আৰু দীৰ্ঘম্যাদী কৃষি কাৰ্যকৰীকৰণক সমৰ্থন কৰে।

• ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে ৮.৮০  লাখ হেক্টৰ এলেকা সামৰি আৰু ১৮.১৯ লাখৰো অধিক কৃষকৰ নাম পঞ্জীয়নৰ জৰিয়তে ১৮,৭৮৬ ক্লাষ্টাৰৰ সৈতে এই অভিযান যথেষ্ট সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। ই সকলো ৰাজ্যত বৰ্ধিত গ্ৰহণক প্ৰতিফলিত কৰে।
• সামৰ্থ্য নিৰ্মাণ হৈছে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান। ৩৩,৬৭৬ প্ৰশিক্ষিত সামূহিক সম্পদ ব্যক্তি আৰু প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ এক বিস্তৃত নেটৱৰ্কে তৃণমূল পৰ্যায়ত প্ৰাকৃতিক কৃষিৰ জৈৱ-ইনপুটৰ ওপৰত জ্ঞান প্ৰচাৰক সমৰ্থন কৰিছে।
• এই অভিযানে জৈৱ-ইনপুট সম্পদ কেন্দ্ৰ (বি আৰ চি) আৰু প্ৰমাণপত্ৰ প্ৰণালীৰ জৰিয়তে স্থানীয় ইনপুট প্ৰণালীৰ বিকাশত অৰিহণা যোগায়। জৈৱ-ইনপুট সম্পদ কেন্দ্ৰবোৰ হৈছে স্থানীয় সুবিধা যিবোৰে কৃষকসকলক বীজামৃত আৰু জীৱামৃতৰ দৰে ব্যৱহাৰৰ বাবে সাজু প্ৰাকৃতিক কৃষি সামগ্ৰী প্ৰদান কৰে। তেওঁলোকে কৃষকসকলক ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ প্ৰাকৃতিক বিকল্প গ্ৰহণ কৰিবলৈ প্ৰশিক্ষণ আৰু প্ৰদৰ্শন প্ৰদান কৰে। ই কৃষকসকলক সামগ্ৰিক কৃষি পৰিৱেশ তন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰাৰ লগতে বহনক্ষম পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে।

কাৰ্বন ক্ৰেডিট ট্রেডিং স্কীম

কাৰ্বন বজাৰে গ্ৰীণহাউছ গেছ নিৰ্গমন হ্ৰাস, পৰিহাৰ বা আঁতৰোৱা কাম-কাজৰ বাবে বিত্তীয় প্ৰেৰণা সৃষ্টি কৰে। ২০২৩ চনত গ্ৰহণ কৰা কাৰ্বন ক্ৰেডিট ট্ৰেডিং স্কীমে কৃষক আৰু সংগঠনসমূহক গ্ৰীণহাউছ গেছ প্রশমনৰ বাবে কাম-কাজ হাতত ল'বলৈ সক্ষম কৰে। ই তেওঁলোকক স্বেচ্ছাসেৱী কাৰ্বন বজাৰ (ভি চি এম) ৰ জৰিয়তে বাণিজ্যযোগ্য কাৰ্বন ক্ৰেডিট প্ৰমাণপত্ৰ অৰ্জন কৰিবলৈও সক্ষম কৰে। প্ৰতিটো কাৰ্বন ক্ৰেডিটে এক মেট্ৰিক টন কাৰ্বন ডাই অক্সাইডক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে যাক হ্ৰাস কৰা হয়, পৰিহাৰ কৰা হয় বা আঁতৰোৱা হয়। প্ৰমাণিত কাৰ্বন ষ্টেণ্ডাৰ্ড (ভি চি এছ) আৰু গোল্ড ষ্টেণ্ডাৰ্ডৰ দৰে প্ৰমাণিত মানসমূহে কৃষিক্ষেত্ৰত নিৰ্গমন হ্ৰাসৰ পৰিমাপ আৰু বৈধতাৰ বাবে পৰিকাঠামো প্ৰদান কৰে। বহনক্ষম, পৰিৱেশ-অনুকূল পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰি আৰু সঠিক প্ৰমাণীকৰণ লাভ কৰি, কৃষকসকলে কাৰ্বন ক্ৰেডিট সৃষ্টি কৰিব পাৰে। তেওঁলোকে সেইবোৰ নিৰ্গমন ভাৰসাম্য বিচৰা সংস্থাসমূহলৈ বিক্ৰী কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত এক অতিৰিক্ত উপাৰ্জনৰ ধাৰা সৃষ্টি কৰাৰ সময়ত জলবায়ু প্রশমন সক্ষম হয়।

মাটিৰ স্বাস্থ্য আৰু সাৰৰ ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে সংহত পদ্ধতি

২০১৫ চনত আৰম্ভ কৰা মাটিৰ স্বাস্থ্য আৰু উৰ্বৰতা আঁচনিখনে মাটিৰ পুষ্টিৰ স্থিতি মূল্যায়ন কৰি আৰু কৃষকসকলক সন্তুলিত সাৰৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত নিৰ্দেশনা দি বৈজ্ঞানিক মাটি ব্যৱস্থাপনাক উৎসাহিত কৰে। ই মাটিৰ স্বাস্থ্য আৰু উৎপাদনশীলতা উন্নত কৰিবলৈ শস্য-নিৰ্দিষ্ট পৰামৰ্শৰ সৈতে মাটিৰ স্বাস্থ্য কাৰ্ড প্ৰদান কৰে। প্ৰশিক্ষণ আৰু প্ৰদৰ্শন কাৰ্যসূচীসমূহে কৃষকসকলক ৰাসায়নিক সাৰৰ উপযুক্ত ব্যৱহাৰ গ্ৰহণ কৰাত অধিক সহায় কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত আছে জৈৱিক সাৰ আৰু জৈৱ-সাৰৰ লগতে গৌণ আৰু মাইক্ৰ’নিউট্ৰিয়েণ্ট। বিদ্যালয়ৰ মাটি স্বাস্থ্য কাৰ্যসূচীয়ে শিক্ষাৰ্থীসকলক জড়িত কৰি এই প্ৰচেষ্টাক আৰু অধিক সম্প্ৰসাৰিত কৰে। শিক্ষাৰ্থীসকলে মাটিৰ নমুনা সংগ্ৰহ, পৰীক্ষা আৰু মৃত্তিকা স্বাস্থ্য কাৰ্ড প্ৰস্তুত কৰাত অংশগ্ৰহণ কৰে। ই তেওঁলোকক কৃষকসকলৰ বাবে পৰামৰ্শমূলক সেৱাসমূহ সমৰ্থন কৰিবলৈ সক্ষম কৰে।

২০২৬ চনৰ ১৩ মাৰ্চলৈকে, আৰম্ভণিৰে পৰা মুঠ ২৫.৮৯ কোটি মৃত্তিকা স্বাস্থ্য কাৰ্ড সৃষ্টি কৰা হৈছে। সন্তুলিত সাৰৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰচাৰৰ বাবে প্ৰায় ৭.১৭ লাখ প্ৰদৰ্শন অনুষ্ঠিত কৰা হৈছে। এই প্ৰদৰ্শনসমূহ কৃষি প্ৰযুক্তি ব্যৱস্থাপনা সংস্থা (এ টি এম এ) আৰু কৃষি বিজ্ঞান কেন্দ্ৰৰ (কে ভি কে) সমৰ্থিত পৰামৰ্শৰ জৰিয়তে অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও, তৃণমূল পৰ্যায়ত মাটিৰ স্বাস্থ্য পৰামৰ্শসমূহৰ প্ৰচাৰত সহায় কৰিবলৈ ৭০,০০২ কৃষি সখীক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছে। বিদ্যালয়ৰ মাটি স্বাস্থ্য কাৰ্যসূচীয়ে ৪৪৩০ বিদ্যালয় আৰু ১,২৯,১৬৭ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক ২০২৫-২৬ ত পঞ্জীয়ন কৰিছে।

সন্তুলিত পুষ্টি ব্যৱস্থাপনা

দক্ষতা আৰু স্বচ্ছতা বৃদ্ধি কৰা সংস্কাৰৰ জৰিয়তে ভাৰতে সাৰৰ ব্যৱস্থাপনা উন্নত কৰাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে।

পুষ্টি ভিত্তিক ৰাজসাহায্য (এন বি এছ) আঁচনিখনে সাৰৰ পুষ্টি উপাদানৰ সৈতে ৰাজসাহায্য সমৰ্থনক সংযোগ কৰে, সন্তুলিত পুষ্টি প্ৰয়োগক উৎসাহিত কৰে। এই আঁচনিৰ অধীনত চৰকাৰে সাৰ প্ৰস্তুতকৰ্তা আৰু আমদানিকাৰীসকলৰ জৰিয়তে কৃষকসকলক ৰাজসাহায্য মূল্যত ডায়ামোনিয়াম ফছফেট (ডিএপি) সহ ২৮টা গ্ৰেডৰ ফছফেটিক আৰু পটাছিক (পিএণ্ডকে) সাৰৰ ওপৰত ৰাজসাহায্য প্ৰদান কৰে। দুটা প্ৰধান শস্য ঋতুৰ বাবে ৰাজসাহায্যৰ হাৰ পৃথকভাৱে জাননী দিয়া হয়। খাৰিফ ঋতুৰ হাৰ ১  এপ্ৰিলৰ পৰা ৩০ ছেপ্টেম্বৰলৈ প্ৰযোজ্য, আনহাতে ৰবি ঋতুৰ হাৰ ১ অক্টোবৰৰ পৰা ৩১  মাৰ্চলৈ প্ৰযোজ্য।

আধাৰ-সংযুক্ত পইণ্ট অৱ চেল (পিঅ’এছ) ডিভাইচে হিতাধিকাৰীসকলক নিশ্চিতকৰণ কৰে আৰু সাৰৰ বিক্ৰীৰ বাস্তৱ-সময় অনুসৰণ সক্ষম কৰে। সাৰ প্ৰণালীত প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰৰ অধীনত পি অ’ এছ সঁজুলিৰ জৰিয়তে প্ৰকৃত বিক্ৰীৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ৰাজসাহায্য মুকলি কৰা হয়। সাৰৰ ৰাজসাহায্য বিতৰণ ২০২২-২৩ আৰু জুলাই ২০২৫ ৰ মাজত মুঠ ৬.৭৭ লাখ কোটি টকা আছিল।

নিম-প্ৰলেপযুক্ত ইউৰিয়াই নাইট্ৰ’জেন নিঃসৰণ হ্ৰাস কৰে, পুষ্টি-ব্যৱহাৰৰ দক্ষতা উন্নত কৰে আৰু অ-কৃষি উদ্দেশ্যৰ বাবে ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰে। চৰকাৰে ঘৰুৱাভাৱে উৎপাদিত সকলো ইউৰিয়াত ১০০ শতাংশ নিম লেপন বাধ্যতামূলক কৰিছে।

সংহত সাৰ ব্যৱস্থাপনা প্ৰণালীয়ে সাৰৰ উপলব্ধতা আৰু ব্যৱহাৰৰ ওপৰত উন্নত নিয়ন্ত্ৰণ নিশ্চিত কৰি নিৰীক্ষণ আৰু লজিষ্টিক অধিক শক্তিশালী কৰে।

খেত বচাও অভিযানঃ সন্তুলিত সাৰৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰচাৰ

সন্তুলিত সাৰৰ ব্যৱহাৰ অধিক শক্তিশালী কৰিবলৈ চৰকাৰে খেত বচাও অভিযানৰ জৰিয়তে সজাগতাৰ প্ৰচেষ্টা তীব্ৰতৰ কৰিছে। এই অভিযানে কৃষকসকলৰ মাজত বৈজ্ঞানিক পুষ্টি ব্যৱস্থাপনা পদ্ধতিসমূহৰ প্ৰচাৰ কৰে।

ইণ্ডিয়ান কাউঞ্চিল ফৰ এগ্ৰিকালচাৰেল ৰিচাৰ্ছ (আই চি এ আৰ) আৰু ডি এ এণ্ড এফ ডব্লিউৰ নেতৃত্বত এই অভিযানত সমগ্ৰ নেচনেল এগ্ৰিকালচাৰেল ৰিচাৰ্ছ, এডুকেচন এণ্ড এক্সটেনচন চিষ্টেমছ (এন এ আৰ ই ই এছ) ৰ সৈতে জড়িত আছিল আৰু ১-৩০ জুন, ২০২৬ ত অনুষ্ঠিত হৈছিল। ই শিবিৰ, প্ৰদৰ্শন আৰু কৃষকৰ প্ৰসাৰৰ কাৰ্যকলাপৰ জৰিয়তে মাটি পৰীক্ষা-ভিত্তিক পুষ্টি ব্যৱস্থাপনাক উৎসাহিত কৰিছিল যাতে ৰাসায়নিক সাৰৰ ওপৰত অত্যাধিক নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিব পাৰি। এই অভিযানে নিম্ন বৃষ্টিপাতৰ পৰিস্থিতিত বিকল্প কৃষি পদ্ধতিৰ বিষয়েও সজাগতা বৃদ্ধি কৰিছিল।

মুঠ ৯৯,৪৮৯ মত বিনিময় সভা আৰু অনুষ্ঠান, ২৫,১৭৮ সজাগতা শিবিৰৰ আয়োজন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি সন্তুলিত পুষ্টি ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰচাৰৰ বাবে সেউজীয়া সাৰ আৰু জৈৱ-সাৰৰ ওপৰত ৬৭২১ প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী আৰু ৯৬,২২৭ ক্ষেত্ৰ প্ৰদৰ্শন অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল। এই অভিযানে সাৰ আৰু ইনপুট ডিলাৰকে ধৰি ৪৯১৬ জনপ্ৰতিনিধি সন্মিলনৰ জৰিয়তে তৃণমূল পৰ্যায়ৰ অংশগ্ৰহণ শক্তিশালী কৰিছিল। এই কাৰ্যকলাপসমূহে প্ৰায় ১.০৭ কোটি কৃষক/অন্যান্য অংশীদাৰ আৰু প্ৰায় ৪.৫ কোটি নাগৰিকক ছ’চিয়েল মিডিয়াৰ জৰিয়তে প্ৰত্যক্ষভাৱে জড়িত কৰিছিল।

এই সংস্কাৰ আৰু সজাগতা পদক্ষেপবোৰে সন্তুলিত সাৰৰ ব্যৱহাৰ শক্তিশালীকৰণ, পুষ্টি দক্ষতা উন্নীতকৰণ আৰু মাটিৰ দীৰ্ঘম্যাদী স্থায়িত্বক সমৰ্থন কৰে।

ডিজিটেল মাটি পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ নিৰ্মাণ

ভাৰতে ভূ-স্থানিক মেপিং, ডিজিটেল প্লেটফৰ্ম আৰু কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা একত্ৰিত কৰি মাটি ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত তথ্য-চালিত দৃষ্টিভংগীৰ দিশত অগ্ৰসৰ হৈছে।

ভূস্থানিক মাটিৰ মানচিত্ৰ আৰু সম্পদ মূল্যায়ন

ছইল এণ্ড লেণ্ড ইউজ চাৰ্ভে অৱ ইণ্ডিয়াৰ (এছ এল ইউ এছ আই) ৰ দ্বাৰা ৰূপায়ণ কৰা ৰাষ্ট্ৰীয় মাটি সম্পদ মেপিং প্ৰকল্পই উচ্চ-ৰিজলিউচন মাটি প্ৰফাইল মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰি আছে। এইবোৰে উপগ্ৰহৰ ছবিৰ সৈতে ক্ষেত্ৰ পৰ্যবেক্ষণক একত্ৰিত কৰি গ্ৰাম্য পৰ্যায়ৰ মাটিৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰে। এই তথ্যসমূহে বৈজ্ঞানিক ব্যৱহাৰৰ পৰিকল্পনা আৰু জ্ঞাত শস্য নিৰ্বাচনক সমৰ্থন কৰে।

২০২৪ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহলৈকে প্ৰায় ২৯ নিযুত হেক্টৰৰ মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল। লক্ষ্য হৈছে ১৪ কোটি ২০ লাখ হেক্টৰ কৃষি ভূমি। এই প্ৰচেষ্টাক ত্বৰান্বিত কৰিবলৈ ছয়খন ৰাজ্যক ১০৭৬ কোটি টকা প্ৰদান কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত আছে উত্তৰ প্ৰদেশ, মধ্যপ্ৰদেশ, ৰাজস্থান, মহাৰাষ্ট্ৰ, তামিলনাডু আৰু অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ। এই সমৰ্থনে সমগ্ৰ অঞ্চলসমূহত নিৰ্ভৰযোগ্য মাটি সম্পদৰ তথ্য সংহতিৰ সৃষ্টি শক্তিশালী কৰি তুলিছে।

মাটি, ভূমি আৰু কৃষকৰ তথ্য একত্ৰিতকৰণ

ডিজিটেল প্ৰযুক্তিয়ে সংহত তথ্য প্ৰণালী আৰু লক্ষ্যযুক্ত পৰামৰ্শ সেৱাৰ জৰিয়তে কৃষি সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত পৰিৱৰ্তন সাধন কৰিছে। ডিজিটেল কৃষি অভিযানে মাটিৰ তথ্য আৰু শস্যৰ তথ্যক সংযোগ কৰি এক একত্ৰিত তথ্য পৰিকাঠামো প্ৰস্তুত কৰি আছে। এগ্ৰিষ্টেকৰ দৰে মঞ্চসমূহে লক্ষ্য কৰি লোৱা পৰামৰ্শ সেৱাসমূহক সমৰ্থন কৰিবলৈ কৃষক, আৰু মাটিৰ তথ্যৰ একত্ৰীকৰণ সক্ষম কৰি তুলিছে। এই প্ৰচেষ্টাৰ অংশ হিচাপে ২০২৫ চনৰ ২৭  নৱেম্বৰলৈকে ৭.৬৩ কোটিৰো অধিক কৃষক আইডি সৃষ্টি কৰা হৈছে। ২০২৪-২৫ৰ ৰবি খেতিৰ সময়ত ২৩.৫ কোটি শস্য মাটিৰ সমীক্ষা কৰা হৈছিল। ই অধিক সঠিক, অৱস্থান-নিৰ্দিষ্ট পৰামৰ্শসমূহক সমৰ্থন কৰি পৃথক পৃথক খণ্ডলৈ মাটিৰ তথ্য মেপিং কৰিবলৈ সক্ষম কৰিছে।

কৃত্রিম বুদ্ধিমত্তা আৰু মাটিৰ নিখুঁত ব্যৱস্থাপনা

কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাই জটিল তথ্যক কৃষকৰ বাব ৰূপায়ন কৰিব পৰা অন্তৰ্দৃষ্টিলৈ সলনি কৰি মাটি ব্যৱস্থাপনালৈ পৰিৱৰ্তন আনিছে। ডিজিটেল কৃষি অভিযানৰ অধীনত কৃষি সিদ্ধান্ত সমৰ্থন ব্যৱস্থা (কে ডি এছ এছ) ৰ দৰে মঞ্চসমূহে মাটি, বতৰ আৰু শস্যৰ তথ্য একত্ৰিত কৰে। এই মঞ্চসমূহে শস্য পৰিকল্পনা আৰু পুষ্টি ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে অৱস্থান-নিৰ্দিষ্ট পৰামৰ্শ সৃষ্টি কৰে।

তথ্য আৰু প্ৰযুক্তিৰ এই একত্ৰীকৰণে মাটিৰ মূল্যায়ন উন্নত কৰে আৰু জ্ঞাত কৃষি-পৰ্যায়ৰ সিদ্ধান্তসমূহক সমৰ্থন কৰে।

• এআই-আধাৰিত মাটি নিদানত পুষ্টিৰ অভাৱ চিনাক্ত কৰিবলৈ উপগ্ৰহৰ ছবি, ৰিম’ট চেঞ্চিং, আৰু কৃষি-পৰ্যায়ৰ তথ্য ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এইবোৰে মাটিৰ চাপ চিনাক্ত কৰে আৰু সময়োপযোগী সংশোধনমূলক পদক্ষেপক সমৰ্থন কৰে।
• এআই-সক্ষম নিখুঁত কৃষিয়ে স্থানীয় মাটিৰ অৱস্থাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পানী আৰু সাৰৰ স্থান-নিৰ্দিষ্ট প্ৰয়োগক সমৰ্থন কৰে। ই সম্পদৰ দক্ষতা বৃদ্ধি কৰে, ইনপুট ব্যয় হ্ৰাস কৰে আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰে।

• এআই-চালিত পৰামৰ্শ প্ৰণালীয়ে কৃষকসকলক শস্য বাছনি, ৰোপণৰ সময় আৰু পুষ্টি ব্যৱস্থাপনাৰ ওপৰত সিদ্ধান্ত লোৱাত সহায় কৰে।
• উন্নত কৃষি-ৰবটিক্সে বিশ্লেষণ, ৰোপণ আৰু ক্ষেত্ৰ ব্যৱস্থাপনাৰ দৰে কাম-কাজক উদগণি দিয়ে, যেনে-স্বয়ং চালিত ট্ৰেক্টৰ, জিপিএছ ব্যৱহাৰ, কেমেৰা আৰু এআইৰ ব্যৱহাৰ। আই চি এ আৰ-ভাৰতীয় কৃষি গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠানসমূহেও নমুনা সংগ্ৰহ আৰু শস্য নিৰীক্ষণৰ বাবে ৰবটিক প্ৰণালী বিকশিত কৰি আছে।

এই অগ্ৰগতিবোৰে কাম-কাজ নিখুঁত কৰিছে, উৎপাদনশীলতা উন্নত কৰিছে আৰু ভাৰতত বহনক্ষম তথা জলবায়ু-সহনশীল কৃষিৰ ভেটি শক্তিশালী কৰিছে।

আমাৰ ভৰিৰ তলৰ সম্ভাৱনা মুকলি কৰণ

মাটি ভাৰতৰ অন্যতম মূল্যৱান প্ৰাকৃতিক সম্পদ হৈ আছে, যি কৃষি, জীৱিকা আৰু খাদ্য সুৰক্ষাক বহনক্ষম কৰি ৰাখিছে। বৈজ্ঞানিক মূল্যায়ন, বহনক্ষম কৃষি পদ্ধতি আৰু উন্নত পুষ্টি ব্যৱস্থাপনাই ইয়াৰ দীৰ্ঘম্যাদী স্বাস্থ্য শক্তিশালী কৰি তুলিছে। মৃত্তিকা স্বাস্থ্য কাৰ্ড আঁচনি, এন এম এছ এ, এন এম এন এফ, আৰু গ্ৰীণ ইণ্ডিয়া মিছনৰ দৰে পদক্ষেপৰ জৰিয়তে দেশে বৈজ্ঞানিক আৰু বহনক্ষম মাটি ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰচাৰ কৰি আছে।

টিৰ স্বাস্থ্য উন্নত কৰাৰ প্ৰচেষ্টাই সন্তুলিত পুষ্টিৰ ব্যৱহাৰ, সম্পদৰ দক্ষতা বৃদ্ধি, কাৰ্বন সংৰক্ষণ, আৰু জলবায়ু-সহনশীল কৃষিক সমৰ্থন কৰিছে। একে সময়তে, ভূস্থানিক মেপিং, কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা, আৰু ডিজিটেল কৃষি মঞ্চসমূহে অধিক নিখুঁত আৰু তথ্য-চালিত কৃষি সিদ্ধান্তবোৰ সক্ষম কৰি তুলিছে। খেত বচাও অভিযানৰ দৰে প্ৰচেষ্টাৰ জৰিয়তে সজাগতা বৃদ্ধি হোৱাৰ লগে লগে ভাৰতে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰীয় সম্পদ হিচাপে মাটিৰ প্ৰকৃত সম্ভাৱনা নিৰন্তৰভাৱে মুকলি কৰি আছে।

References

Cabinet

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2250032

Ministry of Agriculture & Farmers Welfare

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2007523®=3&lang=2

https://soilhealth.dac.gov.in/files/Manual/Updated_140723FinalDraftManualClasses6_8.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2074728®=3&lang=2

https://www.agriwelfare.gov.in/Documents/AR_Eng_2024_25.pdf

ICAR-Indian Agricultural Research Institute, Indian Farming 75 (12): 49-52; December 2025

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/1710/AU964.pdf?source=pqals

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244625

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2037660®=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2239789®=3&lang=2

https://soilhealth.dac.gov.in/school

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2222808®=3&lang=2

https://soilhealth.dac.gov.in/files/Five%20Success%20Stories%20of%20Farmers.pdf

https://icar-nbsslup.org.in/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2264122®=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2262471®=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2267236®=3&lang=1

Ministry of Chemicals and Fertilizers

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2148437

Ministry of Finance

https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/eschapter/echap06.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2219915®=1&lang=1

https://dbtbharat.gov.in/success-story/view?id=NA==

Ministry of Environment and Forests

https://moef.gov.in/uploads/2017/08/GIM_Mission-Document-1.pdf

https://moef.gov.in/uploads/2017/08/Revised%20Mission%20Document.pdf#:~:text=The%20Mission%20started%20with%20the%20objective%20to,State%20governments%20including%20the%20Green%20India%20Mission.

https://moef.gov.in/uploads/2018/04/NAP_E.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2086742®=48&lang=2

PIB Backgrounders

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245639®=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155036&ModuleId=3®=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157351&ModuleId=3®=20&lang=1#:~:text=Soil%20Profile%20Maps:,of%20%E2%82%B915%2C000%20per%20camp

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158761&ModuleId=3®=48&lang=1

United Nations

https://sdgs.un.org/goals

Click here to see pdf

PIB Research/HS