ભારતીય રેલવે પર રેલવે નેટવર્કના વીજળીકરણનું કામ મિશન મોડમાં હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. અત્યાર સુધીમાં, આશરે 99.6% બ્રોડ ગેજ (BG) નેટવર્કનું વીજળીકરણ થઈ ગયું છે. બાકીના નેટવર્કમાં વીજળીકરણનું કામ હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. 2014-26 દરમિયાન અને 2014 પહેલાં હાથ ધરવામાં આવેલ વીજળીકરણ નીચે મુજબ છે:

વધુમાં, તમામ નવી લાઇન/મલ્ટી-ટ્રેકિંગ પ્રોજેક્ટ્સ વીજળીકરણ સાથે મંજૂર કરવામાં આવી રહ્યા છે અને બનાવવામાં આવી રહ્યા છે.

ભારતીય રેલવે (IR) એ વિશ્વના સૌથી ઝડપી રેલવે વીજળીકરણ કાર્યક્રમોમાંનો એક કાર્યક્રમ હાથ ધર્યો છે. જ્યારે ઘણા દેશો માત્ર તેમના સૌથી વ્યસ્ત માલવાહક કોરિડોરના વીજળીકરણને પ્રાથમિકતા આપે છે, ત્યારે ભારતે તેના સમગ્ર બ્રોડ ગેજ નેટવર્કનું વીજળીકરણ કરવાનું પસંદ કર્યું છે. રેલવે વીજળીકરણમાં ભારતીય રેલવેની સિદ્ધિ વૈશ્વિક સ્તરે અલગ તરી આવે છે. ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ઓફ રેલવેઝ (UIC) ના જૂન, 2025 ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, મહત્વપૂર્ણ રેલવે પ્રણાલીઓમાં રેલવે વીજળીકરણ નીચે મુજબ છે:

નેટવર્ક કવરેજ દ્વારા, ભારતીય રેલવે હવે વિશ્વની સૌથી વ્યાપક વીજળીકરણ ધરાવતી મોટી રેલવે પ્રણાલીઓમાંની એક છે. ભારતીય રેલવેએ તેના બ્રોડ-ગેજ નેટવર્કના 99.6% ભાગનું વીજળીકરણ કર્યું હતું, જેણે એક દાયકામાં વિશ્વના સૌથી મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ટ્રાન્સફોર્મેશન પ્રોગ્રામ્સમાંથી એક પૂર્ણ કર્યો હતો.

ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શન માત્ર પર્યાવરણને અનુકૂળ જ નથી પરંતુ ઊર્જા કાર્યક્ષમ પણ છે. માર્ગ પરિવહનની સરખામણીમાં રેલવે દ્વારા પરિવહનમાં CO₂ ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો નીચે મુજબ છે (સંદર્ભ:- નીતિ આયોગનો અહેવાલ શીર્ષક "ફાસ્ટ ટ્રેકિંગ ફ્રેટ ઇન ઇન્ડિયા", જૂન 2021)

વધુમાં, રેલવે ટ્રેકના વીજળીકરણથી અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટે છે, ડીઝલનો વપરાશ ઘટે છે જેના પરિણામે કાર્બન ઉત્સર્જન ઓછું થાય છે. વીજળીકરણ વધુ ક્ષમતા અને ઊંચી ટ્રેન ઝડપ સક્ષમ કરે છે, જેનાથી મુસાફરીનો સમય ઘટે છે અને કાર્યક્ષમતામાં વધારો થાય છે.

2015-16 માં 293 કરોડ લિટરના વપરાશની સરખામણીમાં 2024-25 માં આશરે 108 કરોડ લિટર વપરાશ સાથે ટ્રેક્શન હેતુ માટે ભારતીય રેલવેના ડીઝલ વપરાશમાં 185 કરોડ લિટરનો ઘટાડો થયો છે. આના પરિણામે ભારત સરકારની સરકારી તિજોરીમાં કિંમતી વિદેશી હૂંડિયામણની બચત થઈ છે, જે અન્યથા વીજળીકરણને કારણે બચેલા બળતણની આયાત માટે જરૂરી હોત.

વીજળીકરણ ધરાવતી રેલવે સૌર, પવન અને અન્ય પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાને ટ્રેક્શન પાવર સિસ્ટમ્સમાં સંકલિત કરવા માટે ખૂબ જ યોગ્ય છે, જે તેમને પુનઃપ્રાપ્ય વીજળીનો ઉપયોગ કરવા માટે સૌથી અસરકારક પરિવહન પ્રણાલી બનાવે છે. ભારતીય રેલવે વ્યૂહાત્મક પાવર પ્રોક્યોરમેન્ટ પ્લાનિંગના આધારે પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા સ્ત્રોતોના ઉપયોગ સાથે સંપૂર્ણ રેલવે વીજળીકરણ નજીક પહોંચીને કાયમી કામગીરી માટે કટિબદ્ધ છે, આમ કાર્બન ફુટપ્રિન્ટ ઘટાડવામાં યોગદાન આપે છે.

ભારતીય રેલવેનો ઉદ્દેશ્ય સૌર, પવન અને એનર્જી સ્ટોરેજ સહિતના પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા સ્ત્રોતો દ્વારા તેની ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શન પાવર જરૂરિયાતોને ક્રમશઃ પૂરી કરવાનો છે, જેથી કરીને ભારતીય રેલવેના કાર્બન ફુટપ્રિન્ટ ઘટાડી શકાય. જૂન, 2026 સુધીમાં આશરે 1161 મેગાવોટ (MW) ના સોલાર પ્લાન્ટ્સ (છત અને જમીન બંને પર) અને આશરે 103 મેગાવોટના વિન્ડ પાવર પ્લાન્ટ્સ કમિશન કરવામાં આવ્યા છે.

મિશન 100% વીજળીકરણ એ અત્યંત પડકારજનક પ્રોજેક્ટ છે, કારણ કે તેમાં ઓપરેશનમાં હોય તેવી રેલવે લાઇનનું વીજળીકરણ કરવાનો સમાવેશ થાય છે અને અમલીકરણ દરમિયાન અણધાર્યા વિવિધ પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે. રેલવે વીજળીકરણના કામને ઝડપી બનાવવા માટે, ભારતીય રેલવે દ્વારા વિવિધ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે જેમાં અન્ય બાબતો ઉપરાંત; કમિશનિંગ દરમિયાન આવી રહેલા અવરોધોને ઉકેલવા માટે પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ ગ્રુપ (PMG) પોર્ટલની રચના, અસરકારક પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ તંત્ર સુનિશ્ચિત કરવું, ખાતરીપૂર્વકનું ભંડોળ અને ફિલ્ડ યુનિટ્સને નાણાકીય સત્તાઓમાં વધારો કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

ઝોન વાઇઝ વીજળીકરણની સ્થિતિ નીચે મુજબ છે:

બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, આંધ્ર પ્રદેશ અને મધ્ય પ્રદેશ સહિત રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વાઇઝ વીજળીકરણની સ્થિતિ નીચે મુજબ છે:

આ માહિતી કેન્દ્રીય રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે આજે લોકસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં આપી હતી.

SM/DK/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com