સેવાની ઉત્પાદકતાનો સૂચકાંક (ISP): સેવા ક્ષેત્રની પ્રગતિનું માપદંડ

ભારતે પાછલા દાયકામાં તેના આંકડાકીય અને વહીવટી ડેટા ઇકોસિસ્ટમને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત કરી છે. કેટલાક મુખ્ય વિકાસમાં ઉચ્ચ-આવર્તન (હાઇ-ફ્રીક્વન્સી) GST ડેટાની ઉપલબ્ધતા, એન્યુઅલ સર્વે ઓફ ઇનકોર્પોરેટેડ સર્વિસીસ સેક્ટર એન્ટરપ્રાઇઝિસ (ASISSE) નો પ્રારંભ અને ડિજિટલ વહીવટી ડેટાબેઝનું વિસ્તરણ શામેલ છે, જે વધુ મજબૂત પુરાવા-આધારિત નીતિ નિર્માણને સક્ષમ બનાવે છે.

આ સુધારાઓના આધારે, સરકારે સેવા ક્ષેત્રની કામગીરીને કેપ્ચર કરવા માટે એક નવો મેક્રોઇકોનોમિક સૂચક, ઇન્ડેક્સ ઓફ સર્વિસીસ પ્રોડક્શન (ISP) રજૂ કર્યો છે. ISP એ સેવા ક્ષેત્રના આઉટપુટને માપવા માટે સમર્પિત ભારતનો પ્રથમ ઉચ્ચ-આવર્તન (હાઇ-ફ્રીક્વન્સી) સૂચક છે. તે નિર્દિષ્ટ આધાર વર્ષની સાપેક્ષમાં ઔપચારિક સેવા ક્ષેત્ર દ્વારા ઉત્પાદિત આઉટપુટના જથ્થામાં ટૂંકા ગાળાના ફેરફારોને ટ્રેક કરે છે.

ભારતના અર્થતંત્રમાં સેવાઓનો સૌથી મોટો હિસ્સો હોવાથી, ISP આર્થિક દેખરેખને મજબૂત કરશે, રાષ્ટ્રીય હિસાબોના અંદાજમાં સુધારો કરશે અને વધુ માહિતગાર નીતિ વિષયક નિર્ણયોને ટેકો આપશે તેવી અપેક્ષા છે.

પ્રથમ પ્રકાશન: સેવાની ઉત્પાદકતાના સૂચકાંકનું ટ્રાયલ

સરકારે એપ્રિલ 2026 માટે 19 પેટા-ક્ષેત્રો માટે પ્રથમ પેટા-ક્ષેત્રીય ટ્રાયલ ISP બહાર પાડ્યો છે, જે સેવા ક્ષેત્રના આશરે 60% ભાગને આવરી લે છે.

19 પેટા-ક્ષેત્રોમાંથી, 14 ક્ષેત્રોએ એપ્રિલ, 2025ની સરખામણીમાં એપ્રિલ, 2026માં બે આંકડામાં વૃદ્ધિ નોંધાવી છે.

મજબૂત માસિક વૃદ્ધિ ધરાવતા ટોચના 5 પેટા-ક્ષેત્રોમાં આવાસ અને ભોજન (37.2%), છૂટક વેપાર (30.8%), વહીવટી અને સહાયક સેવાઓ (28.7%), રિયલ એસ્ટેટ (27.7%) અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ (22.8%) નો સમાવેશ થાય છે.

• ISPની રજૂઆત સાથે, ભારત વૈશ્વિક ધોરણો સાથે તેની આંકડાકીય પ્રણાલીને આગળ ધપાવી રહ્યું છે. આ સૂચકાંકની કેટલીક મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
• ISPનું આધાર વર્ષ 2024-25 પસંદ કરવામાં આવ્યું છે. આ નવી કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ (CPI) શ્રેણીનો ઉપયોગ કરતા અન્ય પેટા-ક્ષેત્રો સાથે સારી રીતે સંરેખિત છે, જે પણ 2024-આધારિત છે.
• ISPના મુખ્ય વપરાશકર્તાઓમાં રાષ્ટ્રીય હિસાબો, આર્થિક મંત્રાલયો અને વિભાગો, સંશોધકો અને ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનો સમાવેશ થાય છે.
• નિયમિત માસિક ટ્રાયલ સૂચકાંકો આશરે 60 દિવસના વિલંબ (લેગ) સાથે બહાર પાડવામાં આવશે. ડેટા દરેક મહિનાની 29 તારીખે અથવા જો 29 તારીખે રજા હોય તો આગામી કામકાજના દિવસે ઉપલબ્ધ થશે.
• હાલમાં, ISP સંકલન માટે વિવિધ કિંમત ડિફ્લેટર્સનો ઉપયોગ થાય છે.
• જથ્થાબંધ વેપાર માટે હોલસેલ પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ (WPI) નો ઉપયોગ થાય છે.
• મોટાભાગના અન્ય ક્ષેત્રો માટે, સંબંધિત કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ (CPI) અથવા સૌથી નજીકથી મેળ ખાતા CPIનો ઉપયોગ થાય છે.
• સમારકામ અને જાળવણી, બેંકિંગ અને વીમા માટે CPI-જનરલ લાગુ કરવામાં આવે છે.
• એવા ક્ષેત્રો માટે CPI-સર્વિસીસનો ઉપયોગ થાય છે જ્યાં ચોક્કસ CPI ઉપલબ્ધ નથી.

ડિફ્લેટરની જરૂરિયાત

ISP ઉત્પાદિત સેવાઓના જથ્થામાં ટૂંકા ગાળાના ફેરફારોને ટ્રેક કરે છે. પ્રાથમિક સેવા ડેટા સામાન્ય રીતે મૂલ્યના સંદર્ભમાં એકત્રિત કરવામાં આવતો હોવાથી, તે કિંમતો અને મૂલ્ય વૃદ્ધિ બંનેની અસરોને કેપ્ચર કરે છે. તેથી નજીવા સેવા મહેસૂલમાંથી કિંમતોમાં ફેરફારની અસરોને દૂર કરવા માટે પ્રાઇસ ડિફ્લેટરની જરૂર પડે છે.

પ્રાઇસ ડિફ્લેટર "મૂલ્ય-આધારિત" (નજીવા) ડેટાને "જથ્થા-આધારિત" (વાસ્તવિક) ડેટામાં પરિવર્તિત કરે છે, જે સમય જતાં વાસ્તવિક ફેરફારોનું સચોટ માપન પ્રદાન કરે છે.

ભારતના ISP માળખાનું નિર્માણ

આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI) એ ISPના વૈચારિક અને પદ્ધતિસરના માળખાને વિકસાવવા માટે મે 2025માં એક ટેકનિકલ એડવાઇઝરી કમિટી (TAC)ની રચના કરી હતી. TACમાં શૈક્ષણિક જગત, ઉદ્યોગ સંગઠનો, મંત્રાલયો અને સેવા ક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વિભાગોના નિષ્ણાતોનો સમાવેશ થાય છે. પ્રસ્તાવિત માળખું આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓના સંદર્ભમાં વિકસાવવામાં આવ્યું છે.

સેવાની ઉત્પાદકતાના સૂચકાંક માટેની ઓઇસીડી કમ્પાઇલેશન મેન્યુઅલ (2007) એ ISP સંકલન પર માર્ગદર્શિકાનો સૌથી વ્યાપક સેટ છે. યુરોપિયન યુનિયનની આંકડાકીય કચેરી યુરોસ્ટેટ, ISP માટે અન્ય એક મુખ્ય વૈશ્વિક માર્ગદર્શક છે.

નોંધનીય છે કે, અદ્યતન અર્થતંત્રો નિયમિતપણે ISP અથવા સમકક્ષ સૂચકાંકો પ્રકાશિત કરે છે, જેમ કે ફ્રાન્સ, સ્પેન અને સ્લોવેનિયા. EUની બહાર, દક્ષિણ કોરિયા માસિક સર્વિસ ઇન્ડસ્ટ્રી એક્ટિવિટી ઇન્ડેક્સ પ્રકાશિત કરે છે જ્યારે યુનાઇટેડ કિંગડમ એક વ્યાપક મન્થલી ઇન્ડેક્સ ઓફ સર્વિસીસનું સંકલન કરે છે.

સેવાની ઉત્પાદકતાના સૂચકાંકનું ક્ષેત્રીય કવરેજ

ISP શરૂઆતમાં સેવાના એવા પેટા-ક્ષેત્રોને આવરી લે છે જ્યાં વિશ્વસનીય, ઉચ્ચ-આવર્તન ડેટા ઉપલબ્ધ હોય.

ISPમાંથી બાકાત રાખવામાં આવેલા સેવા પેટા-ક્ષેત્રો આ મુજબ છે- જાહેર વહીવટ અને સંરક્ષણ, બેંકિંગ અને વીમા સિવાયની નાણાકીય સેવાઓ (જેમ કે સેન્ટ્રલ બેંકની પ્રવૃત્તિઓ, મની માર્કેટ ફંડ્સ), આવાસ વિનાની સામાજિક કાર્ય પ્રવૃત્તિઓ, સભ્યપદ સંગઠનોની સેવાઓ, વ્યક્તિગત સેવાઓ, કાર્યરત વ્યક્તિઓ ધરાવતા ખાનગી પરિવારોના કાર્યો, બહારી પ્રદેશીય સંગઠનોની પ્રવૃત્તિઓ, સરકાર દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી આરોગ્ય અને શિક્ષણ સેવાઓ તેમજ જુગાર અને સટ્ટાબાજીની પ્રવૃત્તિઓ.

આ ક્ષેત્રો કાં તો મુખ્ય સરકારી પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંબંધિત છે અથવા બિન-બજાર પ્રવૃત્તિઓ અને અનૌપચારિક ક્ષેત્ર દ્વારા પ્રભુત્વ ધરાવે છે.

ISPને બળ આપતું ડેટા ઇકોસિસ્ટમ

ISPના સંકલન માટે ત્રણ મુખ્ય ડેટા સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે- વહીવટી ડેટા, જીએસટી (GST) અને ASISSE-

• એર ટ્રાન્સપોર્ટ, રેલવે ટ્રાન્સપોર્ટ, બેંકિંગ અને વીમાના ISP માટે વહીવટી/ગૌણ ડેટા.
• આરોગ્ય અને શિક્ષણ (સરકાર સિવાયના) ક્ષેત્રો માટે ASISSE ડેટા (એકવાર ઉપલબ્ધ થયા પછી). એપ્રિલ 2026માં શરૂ કરાયેલ, તેનો હેતુ ઇનકોર્પોરેટેડ સેવા ક્ષેત્રનો વ્યાપક ડેટાબેઝ વિકસાવવાનો છે.

શું તમે જાણો છો? આંકડાકીય એપ્લિકેશન્સમાં પહેલીવાર જીએસટી (GST) ડેટાનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.

જથ્થાબંધ વેપાર, છૂટક વેપાર, સમારકામ અને જાળવણી, આવાસ અને ભોજન, રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ, વોટર ટ્રાન્સપોર્ટ, વેરહાઉસિંગ અને પરિવહન માટે સહાયક પ્રવૃત્તિઓ, પોસ્ટલ અને કુરિયર, ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ, ઇન્ફોર્મેશન અને બ્રોડકાસ્ટિંગ, રિયલ એસ્ટેટ, ઇન્ફોર્મેશન અને કમ્પ્યુટર સંબંધિત સેવાઓ, આર એન્ડ ડી (R & D) સહિત વ્યવસાયિક, વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી સેવાઓ, વહીવટી અને સહાયક સેવાઓ તેમજ કળા, મનોરંજન અને મનોરંજન વગેરે માટે જીએસટી (GST) ડેટાનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.

ISP કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?

ભારતના અર્થતંત્રમાં છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં નોંધપાત્ર માળખાકીય પરિવર્તન આવ્યું છે. તે આર્થિક સુધારાઓ, તકનીકી પ્રગતિ અને વૈશ્વિક બજારો સાથે વધતા સંકલન દ્વારા સંચાલિત છે. સેવા ક્ષેત્ર આર્થિક વિકાસ અને રોજગાર સર્જનનું મુખ્ય ચાલક બન્યું છે.

• તે ભારતના જીડીપી (GDP) માં સૌથી મોટો ફાળો આપનાર છે, જે 2013-14 થી ગ્રોસ વેલ્યુ એડેડ (GVA) માં 50% થી વધુ યોગદાન આપે છે. વર્ષ 2024-25 માં, સેવાઓના GVA નો હિસ્સો આશરે 52.9% હતો.
• આ ક્ષેત્ર સમગ્ર ભારતમાં કુલ રોજગારના આશરે 30% હિસ્સો ધરાવે છે અને તેણે છેલ્લા છ વર્ષમાં આશરે 40 મિલિયન નોકરીઓનું સર્જન કર્યું છે.
• નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માં ભારતની સેવાઓની નિકાસે મજબૂત ગતિ જાળવી રાખી છે. એપ્રિલ-જૂન 2026-27 દરમિયાન, સેવાઓની નિકાસ USD 103.41 બિલિયન હોવાનો અંદાજ છે, જે 6.16% વાર્ષિક (Y-o-Y) વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.
• સરકાર ભારતને સેવાઓ ક્ષેત્રે વૈશ્વિક લીડર તરીકે સ્થાન આપવાનું લક્ષ્ય રાખે છે, જે 2047 સુધીમાં વૈશ્વિક સેવાઓમાં 10% હિસ્સાને લક્ષ્ય બનાવે છે.

ભારતના વિકાસ માટે સેવા ક્ષેત્ર કેન્દ્રસ્થાને હોવાથી, તેની કામગીરીને ટ્રેક કરવા માટે એક સમર્પિત ટૂંકા ગાળાના સૂચકની જરૂરિયાત અનિવાર્ય બની ગઈ હતી. ઇન્ડેક્સ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પ્રોડક્શન (IIP) માત્ર ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિને માપે છે અને સેવા ક્ષેત્રના ટૂંકા ગાળાના વલણોને કેપ્ચર કરતું નથી. આ અંતરને દૂર કરવા માટે સરકારે ISP રજૂ કર્યો છે.

ભારતના આર્થિક માપનમાં એક નવો સીમાચિહ્ન

ISPનો પ્રારંભ ઝડપથી વિકસતા અર્થતંત્રને અનુરૂપ તેના આંકડાકીય માળખાને આધુનિક બનાવવા માટેની ભારતની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. ઉચ્ચ-આવર્તન ડેટા અને મજબૂત પદ્ધતિને એકસાથે લાવીને, ISP ભારતના સૌથી મોટા આર્થિક ક્ષેત્ર વિશે સમયસર આંતરદૃષ્ટિ પ્રદાન કરે છે. માસિક સૂચક તરીકે, તે આર્થિક દેખરેખને મજબૂત કરે છે, નીતિ વિષયક પ્રતિભાવો સુધારે છે અને ભારતના વિકાસના માર્ગની સમજને ઊંડી બનાવે છે.

સંદર્ભ આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2284450®=48&lang=1 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2277392®=3&lang=1 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2255933®=3&lang=1 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2269286®=48&lang=1 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2249336®=3&lang=1

વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2284139®=3&lang=1

પીઆઈબી આર્કાઈવ્સ

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157804&ModuleId=3®=48&lang=2 

પીડીએફ (pdf) જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

 

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(रिलीज़ आईडी: 2284707) आगंतुक पटल : 5