1 જુલાઈ 2015 ના રોજ, ભારતને ડિજિટલી સશક્ત સમાજ અને જ્ઞાન અર્થતંત્રમાં રૂપાંતરિત કરવાના વિઝન સાથે ડિજિટલ ઇન્ડિયા લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. અગિયાર વર્ષ પછી, તે પરિવર્તન ભારતીય જીવનના દરેક સ્તરે, હાઇ-સ્પીડ બ્રોડબેન્ડ દ્વારા જોડાયેલી ગ્રામ પંચાયતમાં, સેકન્ડોમાં પ્રત્યક્ષ લાભ હસ્તાંતરણ (DBT) મેળવતા ખેડૂતમાં અને સ્માર્ટફોન પર ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ મેળવતા વિદ્યાર્થીમાં દેખાય છે. ઇન્ટરનેટ કનેક્શન્સ અગાઉની સરખામણીમાં લગભગ ચાર ગણા વધ્યા છે અને મોબાઇલ ડેટાની કિંમત ₹269 પ્રતિ જીબી (GB) થી ઘટીને ₹8-10 થઈ ગઈ છે, જે ડિજિટલ એક્સેસને વિશ્વમાં સૌથી સસ્તી બનાવે છે.

ડિજિટલ ઇન્ડિયા અગિયાર વર્ષ પૂર્ણ કરી રહ્યું છે ત્યારે તે એક નિર્ણાયક વળાંક પર ઊભું છે. તેના પ્રથમ દાયકામાં ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, નાણાકીય સમાવેશ અને નાગરિક સેવા વિતરણના પાયાના સ્તરનું નિર્માણ કર્યા પછી, આ કાર્યક્રમ હવે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને સેમિકન્ડક્ટર મેન્યુફેક્ચરિંગના ક્ષેત્રોમાં પોતાને સ્થાપિત કરી રહ્યો છે, આ બે સ્તંભો ભારતનું તકનીકી ભવિષ્ય નક્કી કરશે અને વિકસિત ભારત 2047 ના વિઝનને બળ પૂરું પાડશે.

ઇન્ડિયાએઆઈ (IndiaAI) મિશન: ભારતની સ્વદેશી AI ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ

₹10,372 કરોડથી વધુના ખર્ચ સાથે મંજૂર કરાયેલા ઇન્ડિયાએઆઈ મિશને છેલ્લા એક વર્ષમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. તેના પાયામાં 45,000 થી વધુ GPUs ધરાવતી શેર્ડ કમ્પ્યુટ ફેસિલિટી (shared compute facility) ની સ્થાપના છે, જે રાષ્ટ્રીય સ્તરે AI સંશોધન અને જમાવટ માટે કમ્પ્યુટેશનલ બેકબોન બનાવે છે.

એઆઈ ફાઉન્ડેશન મોડલ (AI Foundation Model) સ્તંભ હેઠળ, સ્પીચ (વાણી), ટેક્સ્ટ (લખાણ) અને વિઝન (દ્રશ્ય) મોડાલિટીઝમાં 15 લાર્જ લેંગ્વેજ મોડલ્સ અને સ્મોલ લેંગ્વેજ મોડલ્સને સપોર્ટ કરવામાં આવી રહ્યો છે. AI કોષ (AI Kosh) પ્લેટફોર્મ હવે 12,519 થી વધુ ડેટાસેટ્સ, 307 AI મોડલ્સ અને 20 ટૂલકિટ્સ હોસ્ટ કરે છે, જે દેશભરના સંશોધકો, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને સંસ્થાઓ માટે AI વિકાસ સંસાધનોને મુક્તપણે સુલભ બનાવે છે. પડકારો, હેકાથોન અને ઇન-હાઉસ વિકાસ દ્વારા 12 ક્ષેત્રોમાં 20 AI સોલ્યુશન્સ તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે.

AI ની ક્ષમતા મેટ્રોપોલિટન કેન્દ્રોથી આગળ વધે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે, ટાયર II અને ટાયર III શહેરોમાં 27 ડેટા અને AI લેબ્સની સ્થાપના કરવામાં આવી છે, વિદ્યાર્થીઓને 684 ફેલોશિપ એનાયત કરવામાં આવી છે અને યુવા AI (YUVA AI) કોર્સ દ્વારા 8.4 મિલિયન શીખનારાઓને સહાય પૂરી પાડવામાં આવી છે. દેશભરમાં 18 સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ (Centres of Excellence) સ્થાપવામાં આવ્યા છે, અને ક્ષમતા નિર્માણ માટે 20 ભારતીય AI સ્ટાર્ટઅપ્સને સહયોગ આપવામાં આવ્યો છે. નવેમ્બર 2025 માં બહાર પાડવામાં આવેલી AI ગવર્નન્સ માર્ગદર્શિકા, સુરક્ષિત, સર્વસમાવેશી અને વિશ્વસનીય AI વિકસાવવા માટે ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને પુષ્ટિ આપે છે.

ફેબ્રુઆરીમાં યોજાયેલી ઇન્ડિયા એઆઈ ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 (India AI Impact Summit 2026) એ ભારતના વૈશ્વિક AI નેતૃત્વમાં એક નિર્ણાયક ક્ષણ અંકિત કરી હતી. આ સમિટે 100 થી વધુ દેશો અને 20 આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિમંડળોને એકસાથે લાવ્યા, જેણે ભૌતિક અને વર્ચ્યુઅલ જોડાણ દ્વારા લગભગ 15 લાખ સહભાગીઓને આકર્ષિત કર્યા. ઇન્ડિયા એઆઈ ઇમ્પેક્ટ સમિટ ડિક્લેરેશનને 92 દેશો અને સંસ્થાઓ દ્વારા અપનાવવામાં આવ્યું હતું, જે વિશ્વસનીય અને વિકાસ-ઓરિએન્ટેડ AI ના ભારતના વિઝન માટે વ્યાપક આંતરરાષ્ટ્રીય સમર્થનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ ઇવેન્ટે AI-સંબંધિત રોકાણ પ્રતિબદ્ધતાઓમાં USD 200 બિલિયનથી વધુ પ્રેરિત કર્યા અને AI સંશોધન, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ડિજિટલ પબ્લિક ગુડ્સ માટે વિશ્વસનીય વૈશ્વિક કન્વીનર તરીકે ભારતની સ્થિતિને મજબૂત કરી.

સેમિકન્ડક્ટર મિશન: નીતિથી ઉત્પાદન સુધી

ભારતનું સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ નીતિથી ઉત્પાદન તરફ નિર્ણાયક રીતે આગળ વધ્યું છે. ઇન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશન હેઠળ, આશરે ₹1.64 લાખ કરોડની રોકાણ પાઇપલાઇન સાથે 12 સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેમાં એક સેમિકન્ડક્ટર ફેબ્રિકેશન યુનિટ, બે કમ્પાઉન્ડ સેમિકન્ડક્ટર ફેબ્રિકેશન યુનિટ અને નવ પેકેજિંગ યુનિટનો સમાવેશ થાય છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં જાહેર કરાયેલ ઇન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશન 2.0, ચિપ ઉત્પાદન માટે રાષ્ટ્રીય પ્રતિબદ્ધતાને વધુ મજબૂત બનાવવાનો સંકેત આપે છે, જેમાં સેમિકન્ડક્ટર સાધનો, સામગ્રી, સ્વદેશી બૌદ્ધિક સંપદા (intellectual property) અને સ્થિતિસ્થાપક સપ્લાય ચેઇન્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.

ડિઝાઇનની બાબતમાં, ડિઝાઇન લિન્ક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (Design Linked Incentive) યોજના હેઠળ 24 પ્રોજેક્ટ્સને સપોર્ટ કરવામાં આવી રહ્યો છે, 105 કંપનીઓને અદ્યતન ચિપ ડિઝાઇન ટૂલ્સ સાથે સહાય કરવામાં આવી છે, અને વિવિધ ફાઉન્ડ્રીઝમાં અદ્યતન નોડ્સ સહિત 23 ડિઝાઇન ટેપઆઉટ્સ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા છે, જે સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઇનમાં ભારતની વધતી જતી ઊંડાઈને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

વૈશ્વિક સેમિકન્ડક્ટર ડેસ્ટિનેશન તરીકે ભારતનો ઉદય સેમિકોન ઇન્ડિયા 2025 (SEMICON India 2025)માં મજબૂત આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો છે, જેણે 48 દેશો અને પ્રદેશોમાંથી 350 થી વધુ પ્રદર્શિત કંપનીઓને એકસાથે લાવી હતી. 13 એમઓયુ (MoUs) પર હસ્તાક્ષર અને અગ્રણી વૈશ્વિક સેમિકન્ડક્ટર સીઈઓ (CEOs) ની ભાગીદારીએ ભારતની નીતિગત માળખા અને લાંબા ગાળાના સેમિકન્ડક્ટર વિઝનમાં વધતો વૈશ્વિક વિશ્વાસ દર્શાવ્યો હતો.

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ (ઉત્પાદન): વૈશ્વિક સ્કેલ હાંસલ કરવો

AI અને સેમિકન્ડક્ટર રોકાણોનું જોડાણ ભારતના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન લેન્ડસ્કેપને પહેલેથી જ નવો આકાર આપી રહ્યું છે. આ ક્ષેત્ર ₹13 લાખ કરોડના મૂલ્યના ઉદ્યોગમાં વિકસ્યું છે, અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ભારતની ત્રીજી સૌથી મોટી નિકાસ કેટેગરી તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, એક એવું સીમાચિહ્નરૂપ જે માત્ર એક દાયકા પહેલા અકલ્પનીય હતું. ભારત આજે વિશ્વનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદક છે. AI-સક્ષમ ડેટા સેન્ટર ઘટકો, 5G સાધનો અને હાઇ-એન્ડ નેટવર્કિંગ ગિયર સુધી વિસ્તરેલું અદ્યતન ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ હવે આકાર લઈ રહ્યું છે, જે સ્થાનિક સ્તરે મોટા પાયે રોજગારીનું સર્જન કરવાની સાથે ભારતને વૈશ્વિક ટેકનોલોજી સપ્લાય ચેઇન્સમાં સંકલિત કરી રહ્યું છે.

યુપીઆઈએ એક દાયકો પૂર્ણ કર્યો: ભારતની વૈશ્વિક ચૂકવણી નેતાગીરી

એપ્રિલ 2026માં, યુપીઆઈએ ભારતના નાણાકીય લેન્ડસ્કેપને બદલવાના દસ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા. નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં, આ પ્લેટફોર્મે 24,162 કરોડ વ્યવહારો નોંધ્યા. યુપીઆઈ હવે ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ્સના 81%ને બળ પૂરું પાડે છે અને તમામ વૈશ્વિક રિયલ-ટાઇમ ડિજિટલ વ્યવહારોના લગભગ 49% હિસ્સો ધરાવે છે, જે રિયલ-ટાઇમ ચૂકવણીમાં અવિવાદિત વૈશ્વિક નેતા તરીકે ભારતની સ્થિતિને મજબૂત કરે છે. યુપીઆઈ બહુવિધ દેશોમાં કાર્યરત છે અને ભારતના ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI) ને સહકાર કરારો દ્વારા 23 દેશો દ્વારા સત્તાવાર રીતે જોડવામાં આવ્યું છે.

ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિસ્તાર

ભારતની ડિજિટલ કરોડરજ્જુ છેલ્લા એક વર્ષમાં સતત મજબૂત થતી રહી છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં બ્રોડબેન્ડ ગ્રાહકો 106.58 કરોડ પર પહોંચી ગયા છે. ભારતનેટે 2.18 લાખ ગ્રામ પંચાયતોને હાઇ-સ્પીડ બ્રોડબેન્ડ સાથે જોડી છે, જે ગ્રામીણ ભારતના છેવાડાના માઇલ સુધી ડિજિટલ પહોંચ લઈ ગઈ છે. ભારતનું 5G નેટવર્ક હવે 99.9% જિલ્લાઓને આવરી લે છે, જેમાં 4.74 લાખ ટાવર્સ સ્થાપિત છે. ફેબ્રુઆરી 2026 માં, ગુવાહાટી ખાતે ઉત્તર પૂર્વ ક્ષેત્ર માટે રાષ્ટ્રીય ડેટા સેન્ટર લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું, જે પ્રદેશ માટે ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ડેટા સાર્વભૌમત્વને મજબૂત બનાવે છે.

ડિજિટલ ગવર્નન્સ ફ્રેમવર્કને મજબૂત બનાવવું

છેલ્લા એક વર્ષમાં ભારતના ડિજિટલ ગવર્નન્સ આર્કિટેક્ચરમાં નિર્ણાયક પ્રગતિ જોવા મળી છે. જાન્યુઆરી 2025 માં બહાર પાડવામાં આવેલા ડ્રાફ્ટ ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન રૂલ્સ (Draft Digital Personal Data Protection Rules), સંમતિ-આધારિત ડેટા ગવર્નન્સ માટે એક મજબૂત માળખું સ્થાપિત કરી રહ્યા છે, જેમાં ડેટા ભંગની જાણ કરવા માટેની પદ્ધતિઓ અને ડેટા પ્રોટેક્શન બોર્ડની રચનાનો સમાવેશ થાય છે. પ્રોમોશન એન્ડ રેગ્યુલેશન ઓફ ઓનલાઈન ગેમિંગ એક્ટ, જેને ઓગસ્ટ 2025 માં રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળી હતી, તે 1 મે 2026 ના રોજ અમલમાં આવ્યો હતો, અને ઓનલાઈન ગેમિંગ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયાની રચના એપ્રિલ 2026 માં કરવામાં આવી હતી, જે ભારતના સૌથી ઝડપથી વિકસતા ડિજિટલ ક્ષેત્રોમાંના એક માટે સંરચિત અને સંતુલિત નિયમનકારી માળખું પૂરું પાડે છે.

ઇનોવેશન અને સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ

ભારતના ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમે હજી સુધીનું તેનું સૌથી મજબૂત વર્ષ નોંધાવ્યું છે. માત્ર નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ઉદ્યોગ અને આંતરિક વ્યાપાર પ્રમોશન વિભાગ (DPIIT) દ્વારા 55,200 થી વધુ સંસ્થાઓને પ્રમાણિત કરવામાં આવી હતી, જે કાર્યક્રમની શરૂઆત પછીની સૌથી વધુ એક વર્ષીય ઉમેરો છે. માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સ દ્વારા પેદા થતો પ્રત્યક્ષ રોજગાર 23.36 લાખ પર પહોંચી ગયો છે, જે રોજગાર સર્જનમાં વાર્ષિક ધોરણે 36.1% નો ઉછાળો દર્શાવે છે. તમામ માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સમાંથી લગભગ 48% માં ઓછામાં ઓછા એક મહિલા ડાયરેક્ટર અથવા પાર્ટનર સામેલ છે, જે ભારતના ઇનોવેશન વિકાસના સર્વસમાવેશી સ્વરૂપને રેખાંકિત કરે છે.

ડિજિટલ ઇન્ડિયા અગિયાર વર્ષ પૂર્ણ કરે છે ત્યારે, આ કાર્યક્રમ સ્કેલ અને ફ્રન્ટિયરના સંગમ પર કામ કરી રહ્યો છે, લાખો નાગરિકોને સેવાઓ આપવાનું ચાલુ રાખવાની સાથે આવતીકાલના AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સેમિકન્ડક્ટર ક્ષમતા અને અદ્યતન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ કરી રહ્યો છે. વૈશ્વિક ઇનોવેશન ઇન્ડેક્સ રેન્કિંગમાં ભારતનું સ્થાન 2015 માં 81 થી સુધરીને 2025 માં 38 થયું હોવાથી, અને 2,23,000 માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સ ઇનોવેશન-આધારિત વિકાસને વેગ આપી રહ્યા હોવાથી, ડિજિટલ ઇન્ડિયાની અગિયારમી વર્ષગાંઠ માત્ર વિચારવા માટેનો એક સીમાચિહ્નરૂપ નહીં; તે એક પાયો છે જેના પર ભારતની વૈશ્વિક તકનીકી નેતાગીરીના આગામી દાયકાનું નિર્માણ થશે.

SM/IJ/JD