ડિજિટલ ઇન્ડિયા

PIB Backgrounder

ડિજિટલ ઇન્ડિયા

પરિવર્તનના 11 વર્ષ

प्रविष्टि तिथि: 27 JUN 2026 4:51PM by PIB Ahmedabad

ડિજિટલ ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામે દેશભરમાં નાગરિકો કેવી રીતે જોડાય છે, શીખે છે, વ્યવહાર કરે છે અને જાહેર સેવાઓ મેળવે છે તેને નવો આકાર આપ્યો છે. છેલ્લા 11 વર્ષોમાં, ભારતે સ્કેલ પર વિશ્વની સૌથી મોટી ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI) ઇકોસિસ્ટમ્સમાંની એકનું નિર્માણ કર્યું છે. ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સે હેલ્થકેર (આરોગ્ય સંભાળ), શિક્ષણ, કૌશલ્ય, કૃષિ અને કલ્યાણકારી સુવિધાઓની પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો છે, ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને વંચિત વિસ્તારોમાં. ભારત ડિજિટલ ચૂકવણી અને ડિજિટલ ગવર્નન્સ ઇનોવેશનમાં પણ વૈશ્વિક અગ્રણી તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. ઇન્ડિયા સ્ટેક (India Stack) હવે બહુવિધ દેશો સુધી પહોંચવા સાથે, ડિજિટલ ઇન્ડિયા સર્વસમાવેશી, નાગરિક-કેન્દ્રી અને ટેકનોલોજી આધારિત વિકાસમાં ભારતની વૈશ્વિક નેતાગીરીને મજબૂત કરી રહ્યું છે.

ડિજિટલ ઇન્ડિયાની ઉત્ક્રાંતિ

ડિજિટલ ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ 1 જુલાઈ 2026ના રોજ 11 વર્ષ પૂર્ણ કરે છે, જે ભારતના ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશન (ડિજિટલ પરિવર્તન) ની સફરમાં એક મોટું સીમાચિહ્નરૂપ છે. 2015 પહેલા, જાહેર સેવાઓનો અર્થ ઘણીવાર લાંબી કતારો, કાગળની કાર્યવાહી અને મર્યાદિત કનેક્ટિવિટી થતો હતો. ડિજિટલ ઇન્ડિયાએ ઇન્ટરનેટ એક્સેસનો વિસ્તાર કરીને અને સેવાઓને ઓનલાઇન લાવીને ડિજિટલ વિભાજનને દૂર કરવામાં મદદ કરી. તેણે ડિજિટલ ગવર્નન્સને મજબૂત બનાવ્યું અને સેવાઓને ઝડપી, પારદર્શક અને વધુ સુલભ બનાવી. લાખો લોકો હવે હેલ્થકેર, શિક્ષણ, બેન્કિંગ અને કલ્યાણ વિતરણ માટે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરે છે. ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં સરકારી રોકાણોએ ગ્રામીણ અને શહેરી ભારતમાં કનેક્ટિવિટી સુધારી છે. આ કાર્યક્રમે વસ્તીના સ્કેલ પર સસ્તા ઇન્ટરનેટ અને ડિજિટલ એક્સેસ દ્વારા ડિજિટલ ટેકનોલોજીના લોકશાહીકરણને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું.

છેલ્લા દાયકામાં, ડિજિટલ ઇન્ડિયા ભારતના ડિજિટલ અર્થતંત્ર અને ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો પાયો બની ગયું છે. ભારત હવે વૈશ્વિક રિયલ-ટાઇમ ડિજિટલ ચૂકવણીઓમાં અગ્રેસર છે, જેમાં યુપીઆઈ (UPI) વિશ્વભરના ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમના લગભગ 49% હેન્ડલ કરે છે. ડિજિટલ અર્થતંત્ર ભારતના જીડીપી (GDP) માં લગભગ 12-14% યોગદાન આપે છે. આગામી દાયકામાં તે લગભગ પાંચમા ભાગનું યોગદાન આપે તેવી અપેક્ષા છે. ડિજિટલ ઇન્ડિયાએ તમામ ક્ષેત્રોમાં ઇનોવેશન, સ્ટાર્ટઅપ વૃદ્ધિ અને ટેકનોલોજી અપનાવવાની પ્રક્રિયાને વેગ આપ્યો. તેણે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા), ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ અને સાયબર સિક્યુરિટીમાં ભારતની ક્ષમતાઓને પણ મજબૂત બનાવી છે. જેમ જેમ ભારત વિકસિત ભારત 2047 તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, તેમ તેમ ડિજિટલ ઇન્ડિયા દેશભરમાં સર્વસમાવેશી વૃદ્ધિ, તકનીકી આત્મનિર્ભરતા અને નાગરિક સશક્તિકરણને વેગ આપવાનું ચાલુ રાખે છે.

ડિજિટલ ઇન્ડિયાના નવ સ્તંભો

ડિજિટલ ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ ડિજિટલ એક્સેસનો વિસ્તાર કરવા અને ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એકીકૃત માળખું પૂરું પાડવા માટે 9 સ્તંભોની આસપાસ બનાવવામાં આવ્યો હતો.

સ્તંભ 1: બ્રોડબેન્ડ હાઇવે

દેશભરમાં ડિજિટલ વિભાજનને દૂર કરવા માટે મોબાઇલ કનેક્ટિવિટી મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતનેટ-1 અને ભારતનેટ-2 હેઠળ, દેશભરમાં 2.22 લાખથી વધુ ગ્રામ પંચાયતોને જોડવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો. જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં, આશરે 2.15 લાખ ગ્રામ પંચાયત લગભગ 97% જોડાઈ ગઈ છે, જેમાં દેશભરમાં લગભગ 7 લાખ કિલોમીટર ઓપ્ટિકલ ફાઈબર કેબલ નાખવામાં આવ્યો છે. આનાથી ગ્રામીણ ભારતમાં ઈ-ગવર્નન્સ, ડિજિટલ ચૂકવણી, ઓનલાઈન શિક્ષણ, ટેલિમેડિસિન અને સ્થાનિક ઉદ્યોગસાહસિકતા નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત થઈ છે.

સ્તંભ 2: મોબાઇલ કનેક્ટિવિટી માટે સાર્વત્રિક પહોંચ

ડિજિટલ ગવર્નન્સ અને સર્વસમાવેશી આર્થિક વૃદ્ધિ માટે વિશ્વસનીય બ્રોડબેન્ડ આવશ્યક છે. માર્ચ 2026 ના અંતમાં બ્રોડબેન્ડ ઇન્ટરનેટ ગ્રાહકોનો આધાર વધીને 106.58 કરોડ થયો છે. આનાથી ગ્રામીણ ભારતમાં વિશ્વસનીય લાસ્ટ-માઈલ (છેવાડાના સ્તર સુધી) ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી મજબૂત થઈ છે.

સ્તંભ 3: જાહેર ઇન્ટરનેટ એક્સેસ કાર્યક્રમ

સુલભ ડિજિટલ કેન્દ્રો નાગરિકોને તેમના ઘરની નજીક સેવાઓ મેળવવામાં મદદ કરે છે. 6.5 લાખથી વધુ કોમન સર્વિસ સેન્ટર્સ (CSC) અને 1.6 લાખ પોસ્ટ ઓફિસો હવે ડિજિટલ સેવાઓ પ્રદાન કરે છે. આ કેન્દ્રો ગ્રામીણ અને વંચિત વિસ્તારોમાં ઈ-ગવર્નન્સ, બેન્કિંગ અને નાગરિક સેવાઓ પૂરી પાડે છે.

સ્તંભ 4: ઈ-ગવર્નન્સ: ટેકનોલોજી દ્વારા સરકારમાં સુધારા

સેવાઓ ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે વિતરણ કરવા માટે રચાયેલ, ઈ-ગવર્નન્સ પેપરલેસ (કાગળ રહિત), સંકલિત અને જન-કેન્દ્રી વહીવટને પ્રોત્સાહન આપે છે. આજે, ડિજીલોકર (DigiLocker) અને નેશનલ સિંગલ સાઇન-ઓન (National Single Sign-On) ઇકોસિસ્ટમ જેવા પ્લેટફોર્મ પ્રમાણપત્રો, અરજીઓ, ચૂકવણીઓ અને જાહેર સેવાઓ સુધી સીમલેસ (અવિરત) પહોંચ સક્ષમ કરે છે, જે કાગળની કાર્યવાહી ઘટાડે છે અને જીવન જીવવાની સરળતા (ઇઝ ઓફ લિવિંગ) માં સુધારો કરે છે.

સ્તંભ 5: ઈ-ક્રાંતિ: સેવાઓનું ઇલેક્ટ્રોનિક વિતરણ

ડિજિટલ ઇન્ડિયાના સેવા વિતરણ સ્તંભ તરીકે, ઈ-ક્રાંતિએ ભૌતિક શાસનમાંથી ડિજિટલ શાસન તરફના પરિવર્તનને વેગ આપ્યો છે. ઈ-હોસ્પિટલ, ઈ-સંજીવની અને ઈ-કોર્ટ્સ જેવા સંકલિત પ્લેટફોર્મ્સે પ્રમાણપત્રો, આરોગ્ય સંભાળ અને ન્યાય સેવાઓ સુધીની પહોંચને સરળ બનાવી છે, જે શાસનને વધુ કાર્યક્ષમ અને નાગરિક-કેન્દ્રી બનાવે છે.

શું તમે જાણો છો? ઈ-કોર્ટ્સ, મિશન મોડ પ્રોજેક્ટે ભારતીય કાગળ આધારિત ન્યાયિક પ્રણાલીને ડિજિટલ ન્યાય ઇકોસિસ્ટમમાં ફેરવી દીધી છે. 660 કરોડથી વધુ પૃષ્ઠો ડિજિટાઇઝ કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે 1.07 કરોડ કેસ ઓનલાઇન ફાઇલ કરવામાં આવ્યા છે.

સ્તંભ 6: બધા માટે માહિતી

આ સ્તંભ સરકારી માહિતીને સરળતાથી સુલભ બનાવીને અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા નાગરિકોની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહિત કરીને પારદર્શક અને સહભાગી શાસનને મજબૂત બનાવે છે. MyGov અને ઓપન ગવર્નમેન્ટ ડેટા (Open Government Data) જેવી પહેલો નાગરિકોને માહિતી મેળવવા અને વાસ્તવિક સમયમાં (રિયલ ટાઇમમાં) સરકારી કાર્યક્રમો અને સેવાઓ સાથે જોડાયેલા રહેવા સક્ષમ બનાવે છે.

સ્તંભ 7: ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ (ઉત્પાદન)

ડિજિટલ ઇન્ડિયાએ નીતિગત સહયોગ, ઇનોવેશન અને રોકાણ દ્વારા ભારતના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવ્યું છે. નાણાકીય વર્ષ 2014-15માં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન ₹1.9 લાખ કરોડથી વધીને માર્ચ 2026 સુધીમાં આશરે ₹12 લાખ કરોડ થયું છે. આજે, ભારત વિશ્વનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદક છે, જે વૈશ્વિક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં તેની વધતી જતી ભૂમિકા દર્શાવે છે.

સ્તંભ 8: નોકરીઓ માટે આઈટી (IT)

ભારતનું ડિજિટલ અર્થતંત્ર મોટા પાયે રોજગારીની તકો ઊભી કરી રહ્યું છે. નાસ્કોમ (NASSCOM) ના જણાવ્યા અનુસાર, આઈટી (IT) અને આઈટીઈએસ (ITeS) ઉદ્યોગે નાણાકીય વર્ષ 25માં 283 અબજ યુએસ ડોલરની આવક મેળવી હોવાનો અંદાજ છે. ભારતના 2,100થી વધુ ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સ (GCCs) એન્જિનિયરિંગ, એનાલિટિક્સ, સાયબર સિક્યુરિટી અને એઆઈ (AI) આધારિત ભૂમિકાઓમાં આશરે 26 લાખ વ્યાવસાયિકોને રોજગારી આપે છે.

સ્તંભ 9: અર્લી હાર્વેસ્ટ પ્રોગ્રામ્સ (ઝડપી પરિણામ આપતા કાર્યક્રમો)

બાયોમેટ્રિક હાજરી, સુરક્ષિત સરકારી ઈમેલ, પબ્લિક વાઈ-ફાઈ હોટસ્પોટ્સ, ઈ-બુક્સ (eBooks), SMS આધારિત હવામાન ચેતવણીઓ અને ડિજિટલ કમ્યુનિકેશન પ્લેટફોર્મ જેવી ઝડપી અસર કરતી પહેલોએ ટેકનોલોજી આધારિત શાસનના તાત્કાલિક લાભો દર્શાવ્યા હતા.

આ 9 સ્તંભો ડિજિટલ ઇન્ડિયા માટે વ્યૂહાત્મક માળખું પૂરું પાડે છે, જે જોડાયેલા અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર રાષ્ટ્રનો પાયો નાખે છે.

મુખ્ય પહેલો જેણે એક સર્વસમાવેશી દાયકાને બળ આપ્યું

ડિજિટલ ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ ડિજિટલ વિભાજનને દૂર કરવાની એક પહેલમાંથી વિકસીને વિશ્વની સૌથી મોટી DPI ઇકોસિસ્ટમ્સમાંની એક બની ગયો છે, જે તમામ ક્ષેત્રોમાં શાસનને બળ પૂરું પાડે છે.

જેએમ (JAM) ટ્રિનિટી: ડિજિટલ ઇન્ડિયાનો પાયો

જેએમ (JAM) ટ્રિનિટી — જન ધન, આધાર અને મોબાઇલ કનેક્ટિવિટી — એ ભારતમાં નાણાકીય સમાવેશ અને કલ્યાણ વિતરણમાં ક્રાંતિ લાવી છે. તે લાખો લોકોને ઔપચારિક બેન્કિંગ પ્રણાલીમાં લાવ્યું અને સરકારી સેવાઓ સુધી સીમલેસ પહોંચ સક્ષમ બનાવી.

જન ધન યોજનાએ દેશભરમાં બેન્કિંગ એક્સેસનો ઝડપથી વિસ્તાર કર્યો. બેંક ખાતાઓ માર્ચ 2015 માં 14.72 કરોડથી વધીને ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં 57.78 કરોડ થયા છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન થાપણો ₹15,670 કરોડથી વધીને ₹2.94 લાખ કરોડ થઈ છે.

આ ઉપરાંત, આધારે સુરક્ષિત અને તાત્કાલિક ડિજિટલ પ્રમાણીકરણ માટે વિશ્વસનીય બાયોમેટ્રિક ઓળખ પ્લેટફોર્મ બનાવ્યું છે. આધાર નોંધણી 2010-11માં 0.42 કરોડથી વધીને માર્ચ 2026 સુધીમાં 144 કરોડથી વધુ થઈ ગઈ છે.

મોબાઇલ કનેક્ટિવિટીએ સમગ્ર ભારતમાં ડિજિટલ એક્સેસનો વિસ્તાર કરીને જેએમ (JAM) ઇકોસિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવી છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, 85.5% ભારતીય પરિવારો પાસે ઓછામાં ઓછો એક સ્માર્ટફોન હતો, જ્યારે 109 કરોડથી વધુ લોકો પાસે ઇન્ટરનેટ એક્સેસ હતું.

સાથે મળીને, જેએમ (JAM) ડિજિટલ ઇન્ડિયાના સર્વસમાવેશી શાસન આર્કિટેક્ચરની કરોડરજ્જુ બન્યું. જૂન 2026 સુધીમાં, ₹51 લાખ કરોડથી વધુના પ્રત્યક્ષ લાભો (Direct benefits) સીધા 176 કરોડ નાગરિકોને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યા છે, જેનાથી દેશભરમાં પારદર્શિતા અને ડિજિટલ ગવર્નન્સમાં સુધારો થયો છે.

કેસ સ્ટડી: ભારતે તેની ડિજિટલ ઓળખમાં કેવી રીતે ક્રાંતિ લાવી

આધાર પહેલા, લાખો ભારતીયો પાસે ચકાસી શકાય તેવી ઓળખ ન હતી, જેના કારણે બેન્કિંગ, કલ્યાણકારી યોજનાઓ અને જાહેર સેવાઓ સુધીની પહોંચ મર્યાદિત હતી. આધારે સુરક્ષિત બાયોમેટ્રિક-આધારિત ડિજિટલ ઓળખ પ્લેટફોર્મ દ્વારા આ પડકારનો સામનો કર્યો. કાર્યક્રમના સર્વસમાવેશકતા પરના ધ્યાનના પ્રતીક તરીકે, મહારાષ્ટ્રના તેંભલી ગામના આદિવાસી મહિલા શ્રીમતી રંજના સોનાવણે પ્રથમ આધાર ધારક બન્યા. આધારે માત્ર મુખ્ય પ્રવાહના નાગરિકો માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારતમાં આદિવાસી અને વંચિત સમુદાયો માટે પણ બેન્કિંગ, પ્રત્યક્ષ લાભ હસ્તાંતરણ (Direct Benefit Transfers) અને સરકારી સેવાઓ સુધીની પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો. આધાર અધિનિયમ, 2016 એ UIDAIને વૈધાનિક સત્તા આપી અને આધારને પાયાના ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI) તરીકે માન્યતા આપી તે પછી આ પરિવર્તનને વધુ ગતિ મળી.

આધારે મોટા પાયે બેંક ખાતા ખોલવા અને પ્રમાણીકરણ સક્ષમ કરીને, તેમજ નાણાકીય સેવાઓ સુધી સરળ પહોંચ દ્વારા ભારતના નાણાકીય સમાવેશને પુનઃરચિત કર્યો છે.

વચેટિયાઓ વિના કલ્યાણ: આધારે સુરક્ષિત અને પારદર્શક સેવા વિતરણ સક્ષમ કરીને કલ્યાણ વિતરણમાં પરિવર્તન આવ્યું છે. અનાજના જાહેર વિતરણ (Public Distribution) ના 98% થી વધુ હવે આધાર-પ્રમાણિત છે. પાત્ર લાભાર્થીઓ આધાર-આધારિત પ્રમાણીકરણનો ઉપયોગ કરીને 3,100 થી વધુ પ્રત્યક્ષ લાભ હસ્તાંતરણ (DBT) યોજનાઓ અને 360 થી વધુ જાહેર સેવાઓનો લાભ મેળવે છે.

ચકાસણી પેપરલેસ બને છે: આધારે ક્ષેત્રોમાં ઓળખની ચકાસણીને પણ સરળ બનાવી છે. 30 એપ્રિલ 2025 સુધીમાં સંચિત ઈ-કેવાયસી (e-KYC) વ્યવહારો 2,393 કરોડ પર પહોંચી ગયા છે, જે કાગળની કાર્યવાહી ઘટાડે છે અને જાહેર સેવાઓ સુધી ઝડપી પહોંચ સક્ષમ કરે છે.

તેની નવીનતમ ઉત્ક્રાંતિ, આધાર એપ (Aadhaar App), લોન્ચ થયાના પાંચ મહિનામાં 3.1 કરોડથી વધુ ડાઉનલોડ્સ વટાવી ચૂકી છે. તે મોબાઇલ નંબર અને સરનામાંના ડિજિટલ અપડેટ્સ જેવી સેવાઓને સક્ષમ કરે છે, જે રોજિંદા વપરાશના કિસ્સાઓમાં પેપરલેસ ચકાસણીનો વિસ્તાર કરે છે.

એક એવું મોડેલ જેને વિશ્વ જોઈ રહ્યું છે: આજે, આધાર વૈશ્વિક સ્તરે DPI માટે એક બેન્ચમાર્ક તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં ઇજિપ્ત, નાઇજીરીયા, ઇન્ડોનેશિયા અને પાપુઆ ન્યુ ગિની સહિતના દેશો આ મોડેલનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. તે વિશ્વની સૌથી મોટી અને સૌથી વિશ્વસનીય ડિજિટલ ઓળખ પ્રણાલીઓમાંની એક તરીકે ઉભી છે, જે સમગ્ર વિશ્વમાં ડિજિટલ ગવર્નન્સ મોડેલોને પ્રેરણા આપે છે.

ડિજીલોકર (DigiLocker):

ડિજીલોકર ભૌતિક દસ્તાવેજોને સુરક્ષિત ડિજિટલ વૉલેટ સાથે બદલી રહ્યું છે, અને સમગ્ર ભારતમાં દસ્તાવેજ સંગ્રહ અને ચકાસણીમાં પરિવર્તન લાવી રહ્યું છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, આ પ્લેટફોર્મે 70.69 કરોડથી વધુ વપરાશકર્તાઓ નોંધ્યા છે અને 850+ કરોડથી વધુ દસ્તાવેજો જારી કર્યા છે, જે ચકાસણીને ઝડપી, પેપરલેસ અને વધુ વિશ્વસનીય બનાવે છે.

યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI)

2026 માં દસ વર્ષ પૂર્ણ કરીને, યુપીઆઈ (UPI) નાગરિકો અને વ્યવસાયો માટે તાત્કાલિક અને સુરક્ષિત વ્યવહારો દ્વારા ડિજિટલ ચૂકવણીમાં પરિવર્તન લાવી રહ્યું છે. જે એક સાદા પેમેન્ટ પ્લેટફોર્મ તરીકે શરૂ થયું હતું તે હવે સમગ્ર ભારતમાં દૈનિક ડિજિટલ વાણિજ્યને બળ પૂરું પાડે છે. વ્યવહારો નાણાકીય વર્ષ 2016-17માં માત્ર 2 કરોડથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં 24,162 કરોડથી વધુ થયા છે. યુપીઆઈનો વૈશ્વિક વ્યાપ હવે નવ દેશો સુધી વિસ્તર્યો છે, જેમાં કંબોડિયા પ્રવાસીઓ માટે સીમલેસ યુપીઆઈ-આધારિત ચૂકવણી સક્ષમ કરનારો નવીનતમ દેશ બન્યો છે. વધુ વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો

શું તમે જાણો છો? ભીમ (BHIM - ભારત ઇન્ટરફેસ ફોર મની) એ નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) દ્વારા વિકસિત સરકાર સમર્થિત યુપીઆઈ (UPI) એપ છે. તે યુપીઆઈનો ઉપયોગ કરીને તાત્કાલિક નાણાં ટ્રાન્સફર સક્ષમ કરે છે, જે સમગ્ર ભારતમાં લાખો વપરાશકર્તાઓ માટે સુરક્ષિત અને કેશલેસ (રોકડ રહિત) ડિજિટલ ચૂકવણીને સરળ અને સુલભ બનાવે છે.

જાહેર આરોગ્યને બળ પૂરું પાડતા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ

છેલ્લા દાયકામાં, ડિજિટલ ઇન્ડિયા સેવાઓને ઝડપી, કનેક્ટેડ અને વધુ સુલભ બનાવીને જાહેર આરોગ્ય સંભાળમાં પરિવર્તન લાવી રહ્યું છે. ઓનલાઈન રજીસ્ટ્રેશન સિસ્ટ (ORS) દર્દીઓને કતારો અને કાગળની કાર્યવાહી ઘટાડવાની સાથે ડિજિટલી એપોઈન્ટમેન્ટ બુક કરવા સક્ષમ બનાવે છે. 24 જૂન 2026 સુધીમાં, ORS એ 1.37 કરોડથી વધુ ઓનલાઇન એપોઇન્ટમેન્ટ નોંધી છે. આ ઇકોસિસ્ટમને ટેકો આપતા, ક્લાઉડ-આધારિત ઈ-હોસ્પિટલ (eHospital) પ્લેટફોર્મ હોસ્પિટલની કામગીરીનું ડિજિટાઇઝેશન કરી રહ્યું છે, તેમની ઈ-બ્લડબેંક (eBloodBank) આરોગ્ય સંભાળ સંસ્થાઓમાં લોહીની ઉપલબ્ધતા અને સંચાલનમાં સુધારો કરી રહ્યું છે.

આરોગ્ય સંભાળની પહોંચ ઈ-સંજીવની (eSanjeevani) દ્વારા વધુ વિસ્તરી રહી છે. આ ટેલિમેડિસિન પ્લેટફોર્મ દર્દીઓને દૂરસ્થ રીતે ડોકટરો સાથે જોડે છે, ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને વંચિત વિસ્તારોમાં. તે દેશભરમાં નિષ્ણાત આરોગ્ય સંભાળની પહોંચનો વિસ્તાર કરવાની સાથે મુસાફરીનો ખર્ચ અને રાહ જોવાનો સમય ઘટાડે છે. 24 જૂન 2026 સુધીમાં, ઈ-સંજીવનીએ 48 કરોડથી વધુ પરામર્શ (consultations) ની સુવિધા આપી છે અને 2.3 લાખથી વધુ આરોગ્ય સંભાળ પ્રદાતાઓને ઓનબોર્ડ કર્યા છે, જે ટેલિમેડિસિનને જાહેર આરોગ્ય સંભાળ વિતરણનો એક મોટો સ્તંભ બનાવે છે.

કોવિડ-19 મહામારી સામે પ્રતિક્રિયા આપતી વખતે, ભારતે આરોગ્ય સેતુ (Aarogya Setu) અને કોવિન (CoWIN) જેવા પ્લેટફોર્મ દ્વારા તેની ડિજિટલ આરોગ્ય ઇકોસિસ્ટમનો વિસ્તાર કર્યો. આરોગ્ય સેતુએ શરૂઆતમાં કોન્ટેક્ટ ટ્રેસિંગ અને હેલ્થ એડવાઇઝરીને ટેકો આપ્યો હતો. તે પાછળથી આયુષ્માન ભારત ડિજિટલ મિશન હેઠળ રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય એપ્લિકેશન (National Health App) માં વિકસિત થઈ. કોવિન, ભારતના રસીકરણ કાર્યક્રમની ડિજિટલ કરોડરજ્જુ બની ગયું. તેણે 220 કરોડથી વધુ રસીના ડોઝનું સંચાલન કર્યું અને ડિજિટલ જાહેર આરોગ્ય પ્રણાલીઓ માટે વૈશ્વિક મોડેલ તરીકે ઉભરી આવ્યું.

ટેલિ માનસ (Tele MANAS) 14416 અને 1-800-891-4416 દ્વારા દેશભરમાં મફત ટેલિ-કાઉન્સેલિંગ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સહાય પૂરી પાડે છે. જૂન 2026 સુધીમાં, તેને દેશભરમાં 53 ટેલિ માનસ સેલ, 23 મેન્ટરિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ અને 5 પ્રાદેશિક સંકલન કેન્દ્રો સાથે 40.42 લાખથી વધુ કૉલ્સ પ્રાપ્ત થયા છે. વધુમાં, માનસ (MANAS - માદક-પદાર્થ નિષેધ આસૂચના કેન્દ્ર) નાગરિકોને ટોલ-ફ્રી નંબર 1933 અને ઉમંગ (UMANG) એપ દ્વારા અજ્ઞાત રીતે ડ્રગની હેરાફેરી અને સંબંધિત ગુનાઓની જાણ કરવા સક્ષમ બનાવે છે. આ પ્લેટફોર્મ કાઉન્સેલિંગ અને પુનર્વસન સહાય પણ પૂરી પાડે છે. જૂન 2026 સુધીમાં, તેને ડ્રગ સંબંધિત 2.16 લાખથી વધુ ઇનપુટ્સ અને 16,200 થી વધુ એક્શનબલ ડ્રગ ટ્રાફિકિંગ ઇન્ટેલિજન્સ ઇનપુટ્સ પ્રાપ્ત થયા છે, જે દેશભરમાં ડ્રગ-મુક્ત ભારત અભિયાનને મજબૂત બનાવે છે.

ટેકનોલોજી દ્વારા વાણિજ્યને સશક્ત બનાવવું

ગવર્નમેન્ટ ઈ-માર્કેટપ્લેસ (GeM) એ જાહેર ખરીદી (public procurement) ને પારદર્શક, કાર્યક્ષમ અને પેપરલેસ બનાવીને તેમાં પરિવર્તન લાવ્યું છે. જૂન 2026 સુધીમાં, તેણે ₹18.4 લાખ કરોડથી વધુનું સંચિત ગ્રોસ મર્ચેન્ડાઇઝ વેલ્યુ (GMV) નોંધ્યું છે, જેમાં નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ₹5 લાખ કરોડનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે 11 લાખથી વધુ એમએસએમઈ (MSMEs) ને સરકારી બજારો સુધી પહોંચવા સક્ષમ બનાવ્યા છે.

ઓપન નેટવર્ક ફોર ડિજિટલ કોમર્સ (ONDC) એક ઓપન અને ઇન્ટરઓપરેબલ ડિજિટલ કોમર્સ ઇકોસિસ્ટમ બનાવી રહ્યું છે જે વિવિધ પ્લેટફોર્મ પર ખરીદદારો અને વેચાણકર્તાઓને જોડે છે. જૂન 2026 સુધીમાં, ONDC 20 કરોડથી વધુ ખરીદદારો, 5 લાખ વેચાણકર્તાઓ, 1,000 શહેરોમાં હાજરી અને દર મહિને લગભગ 90 લાખ વ્યવહારો સુધી વિસ્તરી ચૂક્યું હતું. ONDC એ ઇન્ડિયા પોસ્ટને લોજિસ્ટિક્સ સેવા પ્રદાતા તરીકે પણ સંકલિત કર્યું છે, જે દેશભરમાં વિશ્વસનીય અને વ્યાપક ઈ-કોમર્સ વિતરણને મજબૂત બનાવે છે. ઇન્ટરઓપરેબિલિટીને પ્રોત્સાહન આપીને અને પ્લેટફોર્મ પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને, ONDC નાના વ્યવસાયો માટે બજારની વધુ પહોંચ સક્ષમ કરી રહ્યું છે અને ડિજિટલ વાણિજ્યમાં સર્વસમાવેશી વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે.

આ પ્લેટફોર્મ્સે ખરીદી પ્રક્રિયાઓ, નાના વ્યવસાયો માટે બજારની પહોંચને સુવ્યવસ્થિત કરી છે અને સ્પર્ધાત્મક કિંમતોને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. GeM અને ONDC એ વ્યવસાય કરવાની સરળતા (ઇઝ ઓફ ડૂઇંગ બિઝનેસ) ને પણ મજબૂત બનાવી છે અને ભારતમાં જાહેર સેવા વિતરણના વ્યાપક ડિજિટલાઇઝેશનને આગળ વધાર્યું છે.

શું તમે જાણો છો? ઈ-સરસ અને ઇન્ડિયાહેન્ડમેડ સ્વ-સહાય જૂથો (Self-Help Groups), વણકરો અને કારીગરોને સીધા જ ડિજિટલ બજારો સુધી પહોંચવા માટે સક્ષમ બનાવી રહ્યા છે, જે ગ્રામીણ આજીવિકાને ટેકો આપે છે અને પરંપરાગત હસ્તકલાની જાળવણી કરે છે. ONDC સાથેના સંકલનથી 11 થી વધુ બાયર એપ્સ (buyer apps) પર તેમની દૃશ્યતામાં વધુ વિસ્તાર થયો છે.

સામાજિક કલ્યાણ માટે ટેકનોલોજી-સક્ષમ જાહેર સેવાઓ

ઉમંગ (UMANG) સરકારી સેવાઓ માટે એક સિંગલ ડિજિટલ ગેટવે બની ગયું છે, જે 2017 માં 166 સેવાઓથી વધીને જૂન 2026 સુધીમાં 2572 સેવાઓ સુધી વિસ્તર્યું છે. વ્યવહારો 3.9 કરોડથી વધીને 796.69 કરોડ થયા છે, જે વ્યાપક ડિજિટલ સ્વીકૃતિ દર્શાવે છે. વિવિધ નાગરિક સેવાઓને એક જ પ્લેટફોર્મ પર સંકલિત કરીને, ઉમંગે દેશભરમાં જાહેર સેવાઓ મેળવવાની સુલભતા, સગવડ અને સરળતામાં સુધારો કર્યો છે.

ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસીસ ટેક્સ નેટવર્ક (GSTN) એ નોંધણી, રિટર્ન ફાઇલિંગ, ટેક્સ ચૂકવણી અને ઈ-ઇન્વોઇસિંગને સંકલિત કરીને પરોક્ષ કરવેરાનું આધુનિકીકરણ કર્યું છે. એપ્રિલ 2026 સુધીમાં, ગ્રોસ જીએસટી (GST) કલેક્શન લગભગ ₹2.43 લાખ કરોડ પર પહોંચી ગયું છે. આ પ્લેટફોર્મે ટેક્સ પાલન વધાર્યું છે, પારદર્શિતામાં સુધારો કર્યો છે અને જીએસટી વ્યવસ્થાના ઝડપી, ટેકનોલોજી આધારિત વહીવટને સક્ષમ બનાવ્યો છે.

પોષણ ટ્રેકર (POSHAN Tracker) પોષણ સેવાઓનું રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ સક્ષમ કરે છે, જે 13.35 લાખ આંગણવાડી કેન્દ્રોને જોડે છે અને ગર્ભવતી મહિલાઓ, સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ, બાળકો (0-6 વર્ષ) અને કિશોરીઓ (આકાંક્ષી જિલ્લાઓ અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોમાં) સહિત 8.9 કરોડથી વધુ લાભાર્થીઓને સેવાઓ પૂરી પાડે છે. ડિજિટલ પ્લેટફોર્મે ડેટા આધારિત મોનિટરિંગ સક્ષમ કર્યું છે અને મહિલાઓ તેમજ બાળકો માટેના પોષણ અને કલ્યાણ કાર્યક્રમોની કાર્યક્ષમતા સુધારવામાં મદદ કરી છે.

શું તમે જાણો છો? પોષણ હેલ્પલાઇન (ડાયલ 1515) એ મિશન સક્ષમ આંગણવાડી અને પોષણ 2.0 તથા પ્રધાનમંત્રી માતૃ વંદના યોજના (PMMVY) ના લાભાર્થીઓ માટે રચાયેલ એક સમર્પિત સરકારી સહાય પ્રણાલી છે. તે 17 ભાષાઓમાં માહિતી, ફરિયાદ નિવારણ અને તકનીકી સહાય સુધી તાત્કાલિક પહોંચ પ્રદાન કરે છે.

પીએમ ગતિશક્તિ એ સંકલિત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આયોજન માટે જીઆઈએસ (GIS) આધારિત પ્લેટફોર્મ બનાવ્યું છે. ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, નેટવર્ક પ્લાનિંગ ગ્રૂપે ₹16.10 લાખ કરોડના 352 પ્રોજેક્ટ્સનું મૂલ્યાંકન કર્યું હતું, જેમાં 201 મંજૂર થયા છે અને 167 અમલીકરણ હેઠળ છે. વિવિધ ક્ષેત્રો અને મંત્રાલયોમાં સંકલિત આયોજન સક્ષમ કરીને, આ પ્લેટફોર્મે કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કર્યો છે, લોજિસ્ટિક્સના તફાવતો ઘટાડ્યા છે અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસને વેગ આપ્યો છે.

માય ભારત (MY Bharat - મેરા યુવા ભારત) https://mybharat.gov.in/ એ યુવાનો માટે ભારતનું સૌથી મોટું DPI છે, જે એકીકૃત, સુરક્ષિત અને સ્કેલેબલ પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે જે યુવા નાગરિકોને સ્વયંસેવા, પ્રાયોગિક શિક્ષણ (experiential learning), ઇન્ટર્નશિપ, નોકરીઓ, કૌશલ્ય વિકાસ, નેતૃત્વ, ઇનોવેશન અને રાષ્ટ્રીય પહેલો માટેની તકો સાથે જોડે છે. 31 ઓક્ટોબર 2023ના રોજ લોન્ચ કરાયેલા આ પ્લેટફોર્મે 2.21 કરોડથી વધુ યુવાનોની નોંધણી કરી છે, 1.52 લાખથી વધુ સ્વયંસેવકની તકો, 28,000 થી વધુ એક્સપિરિયન્શિયલ લર્નિંગ પ્રોગ્રામ્સ (ELPs) સક્ષમ કર્યા છે અને 1.19 લાખથી વધુ સંસ્થાઓને ઓનબોર્ડ કરી છે. AI, બહુભાષી સપોર્ટ, મોબાઇલ-ફર્સ્ટ સેવાઓ, ગેમિફિકેશન, ઓપન APIs અને રિયલ-ટાઇમ એનાલિટિક્સ સાથે બનેલું, માય ભારત સરકારો અને ભાગીદાર સંસ્થાઓને એક જ રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ દ્વારા લાખો યુવાનોને જોડાવા, ઓળખવા અને સશક્ત કરવા સક્ષમ બનાવે છે, જે ડિજિટલ ઇન્ડિયા અને વિકસિત ભારત@2047ના વિઝનને આગળ વધારે છે.

શું તમે જાણો છો? માય ભારતે (MY Bharat) 390,812 ચકાસાયેલા સહભાગીઓ સાથે "એક અઠવાડિયામાં ઓનલાઇન ક્વિઝ લેનારા સૌથી વધુ વપરાશકર્તાઓ" માટે ગિનીસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ સ્થાપીને ભારતના DPI ની તાકાતનું પ્રદર્શન કર્યું છે.

એગ્રીસ્ટેક: ટેકનોલોજી દ્વારા ખેડૂતોને સશક્ત બનાવવા

ડિજિટલ એગ્રીકલ્ચર મિશન હેઠળ વિકસિત, એગ્રીસ્ટેક (AgriStack) એ ખેડૂત-કેન્દ્રી DPI છે જે ઓનલાઈન કૃષિ વેપાર માટે ઈ-નામ (e-NAM) અને તાત્કાલિક ખેતીની માહિતી અને સરકારી યોજના સહાય પૂરી પાડતું AI-આધારિત ચેટબોટ કિસાન ઈ-મિત્ર (Kisan e-Mitra) જેવી સેવાઓને બળ પૂરું પાડે છે. ખેડૂત, જમીન અને પાકના ડેટાને સંકલિત કરીને, તે ધિરાણ, વીમો, સબસિડી, ખરીદી અને વ્યક્તિગત સલાહકાર સેવાઓ સુધી સીમલેસ પહોંચ સક્ષમ કરે છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, 9.20 કરોડથી વધુ ફાર્મર આઈડી (Farmer IDs) જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.

શું તમે જાણો છો? ભારતે વૈજ્ઞાનિક અને ટેકનોલોજી આધારિત કૃષિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 731 કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs) ની સ્થાપના કરી છે. કિસાન સારથી (Kisan Sarathi) ડિજિટલ એડવાઇઝરી પ્લેટફોર્મ દ્વારા ખેડૂતો કૃષિ જ્ઞાનને વધુ સુલભ બનાવવાની સાથે આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક (climate-resilient) અને ખેડૂત-કેન્દ્રી ખેતી પદ્ધતિઓને ટેકો આપતા KVKs, ICAR અને કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ પાસેથી રિયલ-ટાઇમ માર્ગદર્શન મેળવે છે.

શૈક્ષણિક પહોંચને વેગ આપતા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ

ડિજિટલ ઇન્ડિયા વર્ગખંડો અને ભૌગોલિક સીમાઓથી પર ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણને સુલભ બનાવીને શૈક્ષણિક અંતરને દૂર કરી રહ્યું છે.

દીક્ષા (DIKSHA - ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફોર નોલેજ શેરિંગ) અભ્યાસક્રમ સાથે જોડાયેલા ડિજિટલ લર્નિંગ સંસાધનો અને શિક્ષકોની તાલીમ દ્વારા શાળા શિક્ષણમાં પરિવર્તન લાવી રહ્યું છે. આ પ્લેટફોર્મ વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો માટે ક્યુઆર-કોડેડ (QR-coded) પાઠ્યપુસ્તકો, ઇન્ટરેક્ટિવ સામગ્રી અને AI-સક્ષમ લર્નિંગ ટૂલ્સ પ્રદાન કરે છે. તે ભારતીય સાઇન લેંગ્વેજ (સંકેત ભાષા) સંસાધનો અને સુલભ ડિજિટલ સામગ્રી દ્વારા સર્વસમાવેશી શિક્ષણને પણ ટેકો આપી રહ્યું છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, દીક્ષાએ દેશભરમાં 2 કરોડથી વધુ નોંધાયેલા વપરાશકર્તાઓનો આંકડો વટાવી દીધો છે.

આ ઉપરાંત, સ્વયમ (SWAYAM - સ્ટડી વેબ્સ ઓફ એક્ટિવ લર્નિંગ ફોર યંગ એસ્પાયરિંગ માઇન્ડ્સ) અને સ્વયમ પ્રભા (SWAYAM Prabha) વર્ગખંડોની બહાર ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણની પહોંચનો વિસ્તાર કરી રહ્યા છે. સ્વયમ અગ્રણી સંસ્થાઓ દ્વારા ધોરણ IX થી પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ સ્તર સુધીના મફત ઓનલાઇન અભ્યાસક્રમો પ્રદાન કરે છે અને, જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં, વિવિધ વિદ્યાશાખાઓમાં 4,400 થી વધુ અભ્યાસક્રમો હોસ્ટ કરે છે. આના પૂરક તરીકે, સ્વયમ પ્રભા 48 સમર્પિત ડીટીએચ (DTH) ચેનલો દ્વારા શૈક્ષણિક સામગ્રીનું પ્રસારણ કરે છે, જે મર્યાદિત ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી ધરાવતા વિસ્તારોમાં પણ શિક્ષણની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરે છે.

આ પહેલોના આધારે, પીએમ ઈ-વિદ્યા (PM e-Vidya) અવિરત, મલ્ટિ-મોડ લર્નિંગ પ્રદાન કરવા માટે દીક્ષા, સ્વયમ, સ્વયમ પ્રભા, સમુદાય રેડિયો (community radio) અને સમર્પિત શૈક્ષણિક ટેલિવિઝન ચેનલોને એક જ માળખા હેઠળ સંકલિત કરે છે. તે ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણની પહોંચનો વિસ્તાર કરવાની સાથે દિવ્યાંગ (differently-abled) શીખનારાઓ માટે વિશેષ રૂપે ડિઝાઇન કરાયેલી સામગ્રી દ્વારા સર્વસમાવેશી શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે.

શું તમે જાણો છો? અપાર (APAAR - ઓટોમેટેડ પરમેનન્ટ એકેડેમિક એકાઉન્ટ રજિસ્ટ્રી) દરેક વિદ્યાર્થીને એક અનન્ય ડિજિટલ શૈક્ષણિક ઓળખ પ્રદાન કરે છે, શૈક્ષણિક રેકોર્ડ્સને સુરક્ષિત રીતે સંગ્રહિત કરે છે અને પ્રવેશ, શિષ્યવૃત્તિ અને અન્ય સેવાઓ માટે પેપરલેસ ચકાસણી સક્ષમ કરે છે. જૂન 2026 સુધીમાં, 33.74 કરોડથી વધુ અપાર આઈડી (APAAR IDs) જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે.

ભારતના ડિજિટલ કાર્યબળને બળ પૂરું પાડવું

ડિજિટલ ઇન્ડિયા દેશભરમાં ડિજિટલ કૌશલ્યો, ઉભરતી ટેકનોલોજી અને રોજગારીની તકોનો વિસ્તાર કરીને ભવિષ્ય માટે તૈયાર કાર્યબળ (વર્કફોર્સ) નું નિર્માણ કરી રહ્યું છે.

પીએમજીદિશા (PMGDISHA) એ નાગરિકોને સ્માર્ટફોન વપરાશ, ઇન્ટરનેટ એક્સેસ, ડિજિટલ ચૂકવણી અને ઓનલાઇન સેવાઓમાં તાલીમ આપીને ગ્રામીણ ડિજિટલ વિભાજનને દૂર કર્યું. માર્ચ 2024 સુધીમાં, તેણે તેના લક્ષ્યાંકને વટાવીને 6.39 કરોડ ગ્રામીણ નાગરિકોને તાલીમ આપી હતી.

ફ્યુચરસ્કિલ્સ પ્રાઇમ (FutureSkills Prime) શીખનારાઓને એઆઈ (AI), ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ, સાયબર સિક્યુરિટી અને ડેટા એનાલિટિક્સ જેવી ઉભરતી ટેકનોલોજી માટે તૈયાર કરી રહ્યું છે. તેણે 26 લાખથી વધુ ઉમેદવારોની નોંધણી કરી છે અને નાસ્કોમ (NASSCOM) ના ટેલેન્ટ કનેક્ટ (Talent Connect) દ્વારા શીખનારાઓને નોકરીઓ સાથે જોડે છે.

સ્કિલ ઇન્ડિયા ડિજિટલ હબ (SIDH) કૌશલ્ય, પ્રમાણપત્ર અને રોજગાર સેવાઓ માટે એકીકૃત પ્લેટફોર્મ છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, તેણે 32 લાખથી વધુ ઉમેદવારોની નોંધણી કરી હતી અને તે PMKVY, પીએમ વિશ્વકર્મા, સરકારી યોજનાઓ અને ડિજિટલ લર્નિંગ પાર્ટનર્સ હેઠળ અભ્યાસક્રમો પ્રદાન કરે છે.

IndiaAI મિશન એઆઈ (AI) શિક્ષણ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને જવાબદાર એઆઈ સ્વીકારવાની પ્રક્રિયાને મજબૂત કરી રહ્યું છે. તે ઇન્ડિયાએઆઈ કોષ (IndiaAI Kosh) જેવી પહેલો દ્વારા શાળાઓ, ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ અને વ્યાવસાયિક તાલીમ કાર્યક્રમોમાં એઆઈ કૌશલ્યને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે. ઇન્ડિયા એઆઈ મિશન વિશે વધુ વાંચો

શું તમે જાણો છો?

ભારતે ફેબ્રુઆરી 2026 માં IndiaAI ઇમ્પેક્ટ સમિટનું આયોજન કર્યું હતું, જે વૈશ્વિક AI સમિટનું આયોજન કરનારો ગ્લોબલ સાઉથ (વૈશ્વિક દક્ષિણ) નો પ્રથમ દેશ બન્યો છે. તેણે 100થી વધુ દેશોના સહભાગીઓને એકસાથે લાવ્યા.

ભારતની ડિજિટલ નેતાગીરી અને આગળનો માર્ગ

સ્કેલેબલ અને નાગરિક-કેન્દ્રી ડિજિટલ ગવર્નન્સ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા સંચાલિત, ભારત ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI) માં વૈશ્વિક નેતા તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, ભારતે ઇન્ડિયા સ્ટેક (India Stack) અને DPI પ્રણાલીઓ પર સહકાર માટે 24 દેશો સાથે એમઓયુ (MoUs) પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે, જે ડિજિટલ ઓળખ, ચૂકવણી, ડેટા વિનિમય અને સેવા વિતરણને આવરી લે છે. યુપીઆઈ (UPI) હવે યુએઈ (UAE), સિંગાપોર, ફ્રાન્સ, મોરેશિયસ અને શ્રીલંકા સહિત આઠથી વધુ દેશોમાં લાઇવ છે, જે ભારતની વૈશ્વિક ફિનટેક હાજરીને મજબૂત બનાવે છે. આધાર, ડિજીલોકર, કોવિન, GeM, દીક્ષા, ઉમંગ અને ઈ-સંજીવની જેવા પ્લેટફોર્મ આંતરરાષ્ટ્રીય ડિજિટલ ગવર્નન્સ મોડેલોને વધુને વધુ આકાર આપી રહ્યા છે. ભારતે 2023માં તેની જી20 અધ્યક્ષતા દરમિયાન ઇન્ડિયા સ્ટેક ગ્લોબલ અને ગ્લોબલ ડીપીઆઈ રિપોઝીટરી પણ લોન્ચ કરી હતી, જે ભારતીય ડિજિટલ સોલ્યુશન્સ સુધી વૈશ્વિક પહોંચનો વિસ્તાર કરે છે. જેમ જેમ ડિજિટલ ઇન્ડિયા તેના આગામી દાયકામાં પ્રવેશી રહ્યું છે, તેમ તેમ ભારત ટેકનોલોજીને સર્વસમાવેશી વૃદ્ધિ, ડિજિટલ સશક્તિકરણ અને વૈશ્વિક સહયોગ માટેના સાધન તરીકે સ્થાપિત કરી રહ્યું છે.

સંદર્ભ

Ministry of Communications

Ministry of Finance

Ministry of Panchayati Raj