સ્ટ્રીમિંગ પ્લેટફોર્મ્સ, ડિજિટલ ટેકનોલોજી અને બદલાતી જોવાની આદતો સિનેમેટિક લેન્ડસ્કેપને નવો આકાર આપી રહી હોવા છતાં, ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સ નવી શોધ, શિક્ષણ અને સામૂહિક અનુભવ માટેના સ્થાનો તરીકે પોતાની પ્રાસંગિકતા જાળવી રાખે છે, તેમ આજે મુંબઈ ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ (MIFF) 2026 ના પાંચમા અને અંતિમ ઓપન ફોરમમાં વક્તાઓએ જણાવ્યું હતું.

ફેસ્ટિવલ દરમિયાન ઇન્ડિયન ડોક્યુમેન્ટ્રી પ્રોડ્યુસર્સ એસોસિએશન (IDPA) દ્વારા આયોજિત, "બદલાતી ટેકનોલોજી, બદલાતા દર્શકો: શું ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સ સંક્રમણના તબક્કામાં છે?" (Changing Technologies, Changing Audiences: Are Film Festivals in Transition?) શીર્ષક હેઠળના આ સત્રમાં ફિલ્મ ફેસ્ટિવલના અનુભવીઓને એક મંચ પર લાવવામાં આવ્યા હતા, જેથી ટેકનોલોજી કેવી રીતે દર્શકોની ભાગીદારીમાં પરિવર્તન લાવી રહી છે અને ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સના કાયમી મૂલ્યની કસોટી કરી રહી છે તેની ચર્ચા કરી શકાય.

આ પેનલમાં બેંગલુરુ ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલના સ્થાપક સભ્ય અને ભૂતપૂર્વ આર્ટિસ્ટિક ડાયરેક્ટર વિદ્યાશંકર એન.; ઇન્ડિયા હેબિટેટ સેન્ટરના ડાયરેક્ટર પ્રો. (ડૉ.) કે.જી. સુરેશ; ફિલ્મ વિવેચક અને ફેસ્ટિવલ કન્સલ્ટન્ટ પ્રેમેન્દ્ર મઝુમદાર; અને પુણે ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ (PIFF) પાછળ મહત્વની ભૂમિકા ભજવનાર અદિતિ અક્કલકોટકર સામેલ હતા. આ ચર્ચાનું સંચાલન ફિલ્મ નિર્માતા અને IDPA ના પ્રમુખ સંસ્કાર દેસાઈ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.

ચર્ચાની શરૂઆત કરતા વિદ્યાશંકર એન. એ વર્ષ 2000 ની શરૂઆતની ડિજિટલ ક્રાંતિ પછી ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સના વિકાસ વિશે વાત કરી હતી. ટેકનોલોજીએ સિનેમા સુધીની પહોંચમાં નાટકીય રીતે વધારો કર્યો હોવા છતાં, તેમણે દલીલ કરી હતી કે ફેસ્ટિવલ્સનો મૂળભૂત હેતુ અપરિવર્તિત રહ્યો છે. તેમણે કહ્યું, "ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સ સિનેમાનો અનુભવ કરવા માટે છે, માત્ર માહિતી મેળવવા માટે નહીં." મ્યુઝિયમો સાથે સમાનતા દર્શાવતા તેમણે કહ્યું કે ઓનલાઇન કન્ટેન્ટની વિપુલતા હોવા છતાં દર્શકો ઇમર્સિવ (ગહન) સાંસ્કૃતિક અનુભવોની શોધ ચાલુ રાખે છે. તેમણે ઉમેર્યું, "સિનેમાના મુખ્ય મૂલ્યો અકબંધ છે, અને ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સ એવા જૂજ સ્થાનોમાંથી એક છે જે તેને સતત જાળવી રાખે છે."

વિદ્યાશંકરે જણાવ્યું હતું કે, યુવા દર્શકો ઉભરતી ટેકનોલોજી અને સિનેમેટિક પ્રવાહોને જાણવા માટે ફેસ્ટિવલ્સમાં હાજરી આપે છે, જ્યારે મોટી ઉંમરના દર્શકો ઘણીવાર ભૂતકાળની યાદો (નોસ્ટાલ્જીયા) તરફ આકર્ષાય છે, જે એક અનોખી આંતર-પેઢીગત સાંસ્કૃતિક જગ્યાનું નિર્માણ કરે છે.

પ્રો. (ડૉ.) કે.જી. સુરેશે પોતાનું ધ્યાન અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાને બદલે તેની પ્રાસંગિકતા પર કેન્દ્રિત કર્યું હતું. સમગ્ર ભારતમાં ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સની વધતી જતી સંખ્યાને સ્વીકારતા, તેમણે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે શું માહિતગાર અને જાગૃત દર્શકો તૈયાર કરવા માટે પૂરતા પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે? તેમણે કહ્યું, "ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સ એ સિનેમાની ઉજવણી છે, પરંતુ તે શીખવાનો અનુભવ પણ હોવો જોઈએ." તેમણે ઉમેર્યું કે ટેકનોલોજી સિનેમાને ત્યારે જ વિસ્તૃત કરી શકે છે જ્યારે ગુણવત્તાયુક્ત કન્ટેન્ટ તેના કેન્દ્રમાં રહે. સિનેમાને શિક્ષણ અને વર્તણૂકીય પરિવર્તન માટેના સૌથી શક્તિશાળી સાધનોમાંનું એક ગણાવીને, સુરેશે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ફિલ્મ એપ્રિસિએશન (ફિલ્મ રસગ્રહણ) ને એકીકૃત કરવા અને નાની ઉંમરે જ યુવાનોને સિનેમાથી પરિચિત કરાવવાની હિમાયત કરી હતી.

પોતાની વ્યક્તિગત સફર શેર કરતા, અદિતિ અક્કલકોટકરે જણાવ્યું કે કેવી રીતે PIFF સાથે કામ કરવાથી મુખ્ય પ્રવાહના મનોરંજનથી પર જઈને સિનેમા પ્રત્યેની તેમની સમજનો વિસ્તાર થયો. તેમણે કહ્યું, "ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સ એવા વિશ્વોના દ્વાર ખોલે છે જેનો દર્શકો કદાચ અન્યથા ક્યારેય સામનો ન કરી શક્યા હોત." PIFF ના આયોજનમાં વિદ્યાર્થીઓની ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ કરતા, અક્કલકોટકરે સ્ક્રિનિંગ સિવાય થતી અન્ય ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓના મહત્વ વિશે વાત કરી, જેમ કે ફિલ્મ પ્રેમીઓનું નેટવર્કિંગ, ફિલ્મ નિર્માતાઓ અને દર્શકો વચ્ચેનું આદાનપ્રદાન અને પ્રાદેશિક તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સિનેમાનો પરિચય.

એક આલોચનાત્મક પરિપ્રેક્ષ્ય રજૂ કરતા, પ્રેમેન્દ્ર મઝુમદારે ડિજિટલ યુગમાં કથિત ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સના અનિયંત્રિત પ્રસાર અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. ટેકનોલોજીએ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવાનું સરળ બનાવ્યું છે તે સ્વીકારવાની સાથે તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે ઘણા 'નકલી ફેસ્ટિવલ્સ' (ફેક ફેસ્ટિવલ્સ) સામે આવ્યા છે, જે સાચા સાંસ્કૃતિક પ્લેટફોર્મ હોવાને બદલે મુખ્યત્વે વ્યાપારી સાહસો તરીકે કાર્ય કરે છે. તેમણે જણાવ્યું, "આવા ફેસ્ટિવલ્સ ઘણીવાર પે-ટુ-વિન (પૈસા આપીને એવોર્ડ જીતવા) ના માળખા દ્વારા ફિલ્મ નિર્માતાઓનું શોષણ કરે છે અને કાનૂની તથા નિયમનકારી જરૂરિયાતોનું પાલન કર્યા વિના કામ કરે છે." તેમણે ઉમેર્યું કે ફિલ્મ નિર્માતાઓનું રક્ષણ કરવા અને ફેસ્ટિવલ ઇકોસિસ્ટમની વિશ્વસનીયતા જાળવવા માટે મજબૂત સરકારી દેખરેખની જરૂર છે.

આ ચર્ચામાં ફિલ્મ સંસ્કૃતિને પોષવામાં ફિલ્મ સોસાયટીઓની સતત ભૂમિકા પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. મઝુમદાર અને સુરેશ બંનેએ શૈક્ષણિક પહેલો, કેમ્પસ ફિલ્મ સોસાયટીઓ અને વિસ્તૃત ફિલ્મ અભ્યાસ કાર્યક્રમો દ્વારા માહિતગાર દર્શકો તૈયાર કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

આ સત્ર એક સામાન્ય સહમતિ સાથે સમાપ્ત થયું કે ભલે ફોર્મેટ, પ્લેટફોર્મ્સ અને દર્શકોના વર્તનમાં ફેરફાર થતો રહે, પરંતુ સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાન, સિનેમેટિક શોધ અને ચલચિત્રની સામૂહિક ઉજવણી માટેની જગ્યાઓ તરીકે ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સ અપરિવર્તનીય રહેશે.

આ ઓપન ફોરમે MIFF 2026 દરમિયાન IDPA દ્વારા આયોજિત પાંચ ભાગની ચર્ચા શ્રેણીના સમાપનને ચિહ્નિત કર્યું હતું, જે ઝડપી ટેકનોલોજીકલ પરિવર્તનના યુગમાં સિનેમા અને ડોક્યુમેન્ટ્રી સંસ્કૃતિના ભવિષ્ય પર વિચાર-વિમર્શ કરવા માટે ફિલ્મ નિર્માતાઓ, વિદ્વાનો અને ઉદ્યોગના હિસ્સેદારોને એક મંચ પર લાવ્યું હતું.

SM/JY/JD