નરેન્દ્ર મોદી સરકારના બાર વર્ષોએ ભારતને તક, ઇનોવેશન અને આત્મવિશ્વાસથી સંચાલિત એક આકાંક્ષી રાષ્ટ્રમાં બદલી નાખ્યું છે, તેમ કેન્દ્રીય મંત્રી ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે રવિવારે મીડિયા સાથે વાતચીત કરતી વખતે જણાવ્યું હતું અને દાવો કર્યો હતો કે શાસન સુધારા, ટેકનોલોજીકલ લોકશાહીકરણ અને નાગરિક-કેન્દ્રીય નીતિઓએ ભારતીયો તેમની સંભાવનાઓને જે રીતે જુએ છે તેમાં મૂળભૂત ફેરફાર કર્યો છે. મંત્રીએ વિકાસના આગામી તબક્કાની રૂપરેખા પણ આપી હતી અને જણાવ્યું હતું કે ભારતની સ્પેસ ઇકોનોમી (અંતરિક્ષ અર્થતંત્ર), જે હાલમાં આશરે $9 બિલિયન છે, તે આગામી સાતથી આઠ વર્ષમાં વિસ્તરીને આશરે $45 બિલિયન થવાની અપેક્ષા છે, કારણ કે દેશ 2047 સુધીમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાના લક્ષ્ય તરફ આગળ વધી રહ્યો છે.

પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના સતત સેવા આપતા ચૂંટાયેલા પ્રધાનમંત્રી તરીકે કાર્યાલયમાં 4,399 દિવસો પર પ્રકાશ પાડતા, ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે છેલ્લા એક દાયકાના વિવિધ માપી શકાય તેવા પરિણામો રેખાંકિત કર્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારતની સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ થોડા વર્ષો પહેલા સિંગલ-ડિજિટ (એકડામાં) ની સંખ્યાથી વધીને આજે લગભગ 400 સુધી પહોંચી ગઈ છે, જેમાં તાજેતરમાં જ એક સ્ટાર્ટઅપે યુનિકોર્નનો દરજ્જો મેળવ્યો છે. ભારતની સ્પેસ ઇકોનોમીનું મૂલ્ય અત્યારે લગભગ $9 બિલિયન છે અને આગામી સાતથી આઠ વર્ષના અંત સુધીમાં તે $45 બિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે દેશની સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ 2014 માં આશરે 350-400 સ્ટાર્ટઅપ્સથી વિસ્તરીને હાલમાં 2.3 લાખથી વધુ થઈ ગઈ છે, જેણે અંદાજે 24-25 લાખ રોજગારીનું સર્જન કર્યું છે. આમાંના લગભગ અડધા સ્ટાર્ટઅપ્સ ટાયર-II અને ટાયર-III શહેરોમાં આવેલા છે, જ્યારે 35-39 ટકા મહિલાઓની આગેવાની હેઠળના છે. તેમણે એ પણ નોંધ્યું હતું કે તાજેતરના એક સ્પેસ લોન્ચિંગમાં આશરે 1,500 મીડિયા કર્મચારીઓ અને લગભગ 10,000 દર્શકોની હાજરી જોવા મળી હતી, જે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી સાથે જનતાના વધી રહેલા જોડાણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે સરકારના કેટલાક શરૂઆતના સુધારાઓ નાગરિક-કેન્દ્રીય શાસન મોડલ તરફના પરિવર્તનનું પ્રતીક છે. તેમણે દસ્તાવેજોના ગેઝેટેડ ઓફિસર દ્વારા પ્રમાણીકરણ (એટેસ્ટેશન) ની જરૂરિયાત નાબૂદ કરવા અને સ્વ-પ્રમાણીકરણ (સેલ્ફ-એટેસ્ટેશન) ની મંજૂરી આપવાના નિર્ણયને એક સીમાચિહ્નરૂપ પગલું ગણાવ્યું હતું, જે નાગરિકો, ખાસ કરીને યુવાનોમાં વિશ્વાસનો સંકેત આપે છે. મંત્રીએ સરકારી ભરતીની ઘણી શ્રેણીઓમાં ઇન્ટરવ્યુ નાબૂદ કરવાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે આ પગલાથી ભત્રીજાવાદ, વિવેકાધિકાર અને ગેરરીતિઓની તકો ઘટી છે અને મેરિટ-આધારિત પસંદગી મજબૂત થઈ છે. મંત્રીએ ઉમેર્યું હતું કે આ સુધારાઓએ એવો આત્મવિશ્વાસ પેદા કરવામાં મદદ કરી છે કે પ્રભાવ અથવા ભલામણને બદલે ક્ષમતા અને સખત મહેનત દ્વારા સફળતા મેળવી શકાય છે.

તેમણે દલીલ કરી હતી કે પ્રક્રિયાગત ફેરફાર ઉપરાંત છેલ્લા 12 વર્ષનો સૌથી ગહન ફેરફાર મનોવૈજ્ઞાનિક રહ્યો છે, ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારતમાં એક નવી આકાંક્ષી સંસ્કૃતિનો ઉદય થયો છે. "પ્રધાનમંત્રી મોદીના નેતૃત્વમાં છેલ્લા 12 વર્ષમાં માનસિકતામાં જે પરિવર્તન આવ્યું છે તે સૌથી મોટી વિશેષતાઓમાંની એક છે," તેમણે કહ્યું. "જે પ્રકારનો આકાંક્ષી ઉછાળો આવ્યો છે — 'હું પણ આ કરી શકું છું' — તે પહેલાં નહોતો." મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે આ પરિવર્તન નાના શહેરો અને બિન-મેટ્રોપોલિટન પૃષ્ઠભૂમિમાંથી બહાર આવી રહેલા સિવિલ સર્વિસીસના ટોપર્સની વધતી સંખ્યામાં સ્પષ્ટપણે દેખાય છે, જે ટેકનોલોજી, પારદર્શિતા અને ન્યાયી સ્પર્ધા દ્વારા તકોના લોકશાહીકરણને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

મંત્રીએ ભારતની વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓને પણ આ વ્યાપક પરિવર્તન સાથે જોડી હતી. ચંદ્રયાન મિશનનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે સરકારે એવી સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે જેમાં નાગરિકો રાષ્ટ્રીય વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓ સાથે વધુને વધુ ઓળખ અનુભવે છે અને ઇનોવેશનને એક સહિયારા રાષ્ટ્રીય પ્રયાસ તરીકે જુએ છે. તેમણે યાદ કર્યું કે પ્રધાનમંત્રી મોદીએ વૈજ્ઞાનિકોને મુશ્કેલીઓ પછી પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા અને તેમની સફળતાઓની ઉજવણી કરી હતી, જેનાથી એ વિચારને સામાન્ય બનાવવામાં મદદ મળી કે નિષ્ફળતા એ ઇનોવેશન અને પ્રગતિનો એક ભાગ છે. ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવની નજીક ભારતના સફળ ઉતરાણે વિજ્ઞાનમાં જનતાનો રસ મજબૂત કર્યો છે, જ્યારે ભારતીય ચંદ્ર મિશન દ્વારા અગાઉની શોધખોળોએ ચંદ્ર પર પાણીના અણુઓના પુરાવા ઓળખવામાં મદદ કરી હતી.

સંસ્થાગત ફેરફારો પર પ્રકાશ પાડતા ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે મોદી સરકારે સ્પેસ અને ન્યુક્લિયર ઇકોસિસ્ટમના ભાગો જેવા વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોને ખાનગી ભાગીદારી માટે ખુલ્લા મૂક્યા છે, જેનાથી દાયકાઓથી ચાલી આવતી મર્યાદિત પહોંચનો અંત આવ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે આ ક્ષેત્રો પરંપરાગત રીતે બંધ બારણે ચાલતા હતા પરંતુ હવે ઉદ્યોગો, સાહસિકો અને સ્ટાર્ટઅપ્સ સાથે સંકલિત થયા છે. મંત્રીના જણાવ્યા અનુસાર, આ નીતિગત પરિવર્તને કરિયરની તકો વિસ્તૃત કરી છે, ઇનોવેશનને વેગ આપ્યો છે અને ભારતીય વૈજ્ઞાનિક ઇકોસિસ્ટમને વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ સાથે સુસંગત બનાવી છે. તેમણે એ પણ નોંધ્યું હતું કે વિકસિત ભારત જેવી પહેલો માત્ર સ્થાનિક સરખામણીઓ કરવાને બદલે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો સામે ભારતની પ્રગતિને બેન્ચમાર્ક કરવા પરના વ્યાપક ભારને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

મંત્રીએ વધુમાં દલીલ કરી હતી કે કલ્યાણકારી યોજનાઓની વિતરણ વ્યવસ્થા પણ સાર્વત્રિક અને પારદર્શક અમલીકરણ તરફ આગળ વધી છે. આવાસ અને અન્ય કલ્યાણકારી કાર્યક્રમોનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે જ્ઞાતિ, ધર્મ કે અન્ય કોઈ જોડાણના આધારે ભેદભાવ રાખ્યા વિના લાભો પહોંચાડવામાં આવી રહ્યા છે, જેનાથી જાહેર સંસ્થાઓ અને શાસન પ્રણાલીઓમાં વધુ વિશ્વાસ પેદા થયો છે.

ભવિષ્ય તરફ જોતાં, ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારતની વિકાસ યાત્રા માટે વધુ ઊંડી પબ્લિક-પ્રાઇવેટ (જાહેર-ખાનગી) ભાગીદારી, મહિલાઓ અને યુવાનોની વધુ મજબૂત ભાગીદારી, સ્પેસ, ન્યુક્લિયર ઊર્જા અને ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી જેવા ઉભરતા ક્ષેત્રોનું સતત વિસ્તરણ અને કામગીરી તથા ઇનોવેશનના વૈશ્વિક ધોરણોનું પાલન કરવું જરૂરી બનશે. મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સરકારનો લાંબા ગાળાનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર આર્થિક વૃદ્ધિ જ નથી પરંતુ 2047 સુધીમાં વિકસિત ભારતના વિઝનમાં યોગદાન આપવા સક્ષમ સશક્ત અને આકાંક્ષી સમાજનું નિર્માણ કરવાનો છે.

આ ટિપ્પણીઓ સરકારના 12 વર્ષના રેકોર્ડને શાસન સુધારા, સંસ્થાકીય પરિવર્તન અને ભારતને હકદારી તથા નિર્ભરતાની સંસ્કૃતિમાંથી આકાંક્ષા, મેરિટ અને ઇનોવેશન દ્વારા સંચાલિત સંસ્કૃતિ તરફ લઈ જવાના વ્યાપક નેરેટિવ ની અંદર મૂકે છે.

SM/DK/JD