કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તથા ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે આજે દિલ્હીમાં દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસા, અલ નીનો (El Niño) ની સંભવિત અસર, પાણીની ઉપલબ્ધતા, બિયારણની વ્યવસ્થા, પાકની વ્યૂહરચના અને વિવિધ રાજ્યોની સજ્જતાના સ્તર અંગે વિગતવાર અને વ્યાપક સમીક્ષા કરી હતી. આ મહત્વપૂર્ણ ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકમાં શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે સ્પષ્ટ નિર્દેશો આપ્યા હતા કે તમામ સંબંધિત કેન્દ્રીય વિભાગો અને રાજ્ય સરકારોએ સંપૂર્ણ ગંભીરતા, બહેતર સંકલન અને યોગ્ય આગોતરા આયોજન સાથે કામ કરવું જોઈએ. આનો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે કોઈપણ પ્રકારની પ્રતિકૂળ હવામાન પરિસ્થિતિમાં ખેડૂતોને સમયસર સલાહ, યોગ્ય બિયારણ, વૈકલ્પિક પાકના વિકલ્પો, ભેજ સંરક્ષણ માટે સહાય અને યોગ્ય જળ વ્યવસ્થાપન સહાય મળે. તેમણે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે ખેડૂતોએ બિલકુલ ગભરાવાની જરૂર નથી કારણ કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના માર્ગદર્શન હેઠળ સરકાર સંપૂર્ણ સતર્કતા સાથે પૂરેપૂરી તૈયારીઓ કરી રહી છે. પ્રથમ લક્ષ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનું છે કે હવામાન સંબંધિત કોઈપણ પડકારોની અસર ખેતરો પર અને ખેડૂતો પર શક્ય તેટલી ઓછી રહે.

નવી દિલ્હીના કૃષિ ભવન ખાતે યોજાયેલી કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગ તેમજ તમામ સંબંધિત વિભાગો દ્વારા લેવામાં આવેલી સમીક્ષા બેઠકમાં કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે ખેડૂતોના હિત સર્વોપરી છે. અલ નીનોની સંભવિત અસરોને ધ્યાનમાં રાખીને તમામ જરૂરી તૈયારીઓ સમયસર પૂર્ણ કરી લેવી જોઈએ. બેઠક દરમિયાન હવામાનની આગાહી, પાણીની ઉપલબ્ધતા, પાકની વર્તમાન સ્થિતિ, બિયારણ અને અન્ય કૃષિ ઇનપુટ્સની વ્યવસ્થા, રાજ્યોની સજ્જતા અને કોઈપણ સંભવિત પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓને પહોંચી વળવા માટેની કાર્યયોજનાઓ પર વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

બેઠકમાં માહિતી આપવામાં આવી હતી કે ભારતીય હવામાન વિભાગે સંકેત આપ્યો છે કે 2026 માં દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું સામાન્ય કરતાં ઓછું રહી શકે છે. એવો અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો છે કે દેશભરમાં મોસમી વરસાદ લાંબા ગાળાની સરેરાશ (લોંગ પીરિયડ એવરેજ) ના લગભગ 90 ટકા જેટલો રહેશે. એવો સંકેત પણ આપવામાં આવ્યો હતો કે ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન અલ નીનોની સ્થિતિ વિકસી શકે છે. તેથી, કેન્દ્ર સરકારે તેની તૈયારીઓ પહેલેથી જ તેજ કરી દીધી છે અને તમામ રાજ્યોને એલર્ટ મોડમાં રહેવા જણાવ્યું છે. શ્રી ચૌહાણે સ્પષ્ટ કર્યું કે હવામાનની આગાહીને સંપૂર્ણ ગંભીરતાથી લેવામાં આવી રહી છે, પરંતુ ખેડૂતોએ ચિંતા કરવાની કોઈ જરૂર નથી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના સંકલિત પ્રયાસો, બહેતર જળ વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ, અદ્યતન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ, સિંચાઈ સુવિધાઓના વિસ્તરણ અને આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક (ક્લાઈમેટ-રેઝિલિએન્ટ) કૃષિ પદ્ધતિઓ અપનાવવાથી સંભવિત પડકારોની અસરને ઘણી મોટી હદ સુધી નિયંત્રિત કરી શકાય છે.

બેઠકમાં રજૂ કરવામાં આવેલ એક મહત્વપૂર્ણ અને હકારાત્મક તથ્ય એ હતું કે વર્તમાન સમયમાં દેશના જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર તદ્દન સંતોષકારક છે અને એકંદર સંગ્રહ સ્થિતિ સામાન્ય સ્તર કરતાં વધુ સારી છે. નવીનતમ ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ, જળાશયોનો સંગ્રહ આ સમયગાળા માટેના સામાન્ય સ્તરના 127.01 ટકા છે. આ પરિસ્થિતિ ખરીફ ઋતુ દરમિયાન સિંચાઈની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવામાં નોંધપાત્ર અને મહત્વપૂર્ણ સહાય પૂરી પાડશે અને ખેતરોમાં ભેજની ઉણપના જોખમને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડશે.

કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે આપણી સામેનો પડકાર માત્ર વરસાદની આગાહી સંબંધિત નથી, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલી ગ્રાઉન્ડ લેવલની (જમીની સ્તરની) તૈયારીઓનો પણ છે. તેમણે નિર્દેશ આપ્યો કે જે રાજ્યો અને જિલ્લાઓમાં ઓછો વરસાદ, લાંબો શુષ્ક ગાળો અથવા અલ નીનોની પ્રમાણમાં વધુ અસર થવાની સંભાવના છે, ત્યાં કોઈપણ વિલંબ વિના વિશેષ દેખરેખ, સતત સમીક્ષા અને ઝડપી કાર્યવાહી સુનિશ્ચિત કરવી આવશ્યક છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આકસ્મિક યોજનાઓ જિલ્લા સ્તર સુધી સક્રિય થવી જોઈએ અને આ યોજનાઓને માત્ર કાગળની કવાયત તરીકે ગણવી જોઈએ નહીં. આવી યોજનાઓ સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ, ઉપલબ્ધ જળ સંસાધનો, હાલની પાક પદ્ધતિઓ, બિયારણની ઉપલબ્ધતાની સ્થિતિ, વાવણીની પ્રગતિ, વરસાદનો અંતરાલ અને તમામ જિલ્લા-વિશિષ્ટ જોખમોને કાળજીપૂર્વક ધ્યાનમાં લીધા પછી તૈયાર અને અમલમાં મૂકવી જોઈએ. આનાથી ખેડૂતોને વ્યવહારુ અને સમયસર ઉકેલો પ્રદાન કરવામાં મદદ મળશે.

સરકારનો મુખ્ય ભાર વિસ્તાર-વિશિષ્ટ અને પાક-વિશિષ્ટ વ્યૂહરચના અપનાવવા પર છે. કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે ખેડૂતોને સમયસર સલાહ, બિયારણ, જરૂરી સંસાધનો અને યોગ્ય વિકલ્પો પૂરા પાડવા જોઈએ જેથી  જ્યાં પણ જરૂર હોય ત્યાં વૈકલ્પિક પાક, વિલંબિત વાવણી માટેની વ્યૂહરચના અને દુષ્કાળ-પ્રતિરોધક જાતોને તાત્કાલિક અને અસરકારક રીતે પ્રોત્સાહન આપી શકાય.

બિયારણની ઉપલબ્ધતાના મુદ્દે બેઠકમાં માહિતી આપવામાં આવી હતી કે ખરીફ અને રવિ બંને ઋતુઓ માટે બિયારણની ઉપલબ્ધતા જરૂરિયાત મુજબ પર્યાપ્ત કરતાં વધુ છે. કોઈપણ કટોકટીની પરિસ્થિતિઓ માટે રાષ્ટ્રીય બિયારણ અનામત (નેશનલ સીડ રિઝર્વ) ની પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. આ તૈયારીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે જો પ્રતિકૂળ હવામાન કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારને અસર કરે, તો ખેડૂતોને વૈકલ્પિક બિયારણ અને યોગ્ય જાતો તરત જ પૂરી પાડી શકાય. કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે બિયારણની ઉપલબ્ધતાની સાથે તેની ગુણવત્તા પર વિશેષ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે જો બિયારણ નબળી અથવા ઓછી ગુણવત્તાનું હશે, તો ઓછા વરસાદની નકારાત્મક અસર વધુ ગંભીર બની શકે છે. તેથી, ખેડૂતો સુધી માત્ર પ્રમાણિત, યોગ્ય અને ઉપયોગી બિયારણ જ પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી રાજ્યોની છે. જ્યારે પણ જરૂર પડે ત્યારે પુનઃવાવણી માટે ટૂંકા ગાળાની અને ઓછા પાણીની જરૂરિયાતવાળી જાતોની વ્યવસ્થાઓ પણ તૈયાર રાખવી જોઈએ.

શ્રી ચૌહાણે ગ્રામીણ વિકાસ તંત્ર અને સંબંધિત એજન્સીઓ દ્વારા ભજવવામાં આવી રહેલી મહત્વની ભૂમિકા પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ખેતરોમાં ભેજ જાળવી રાખવા, જળ સંરક્ષણ, જળ સંચય, ખેત તલાવડીઓનું નિર્માણ, સ્થાનિક માળખાને મજબૂત કરવા અને તમામ ઉપલબ્ધ સંસાધનોના મહત્તમ ઉપયોગ માટે તાત્કાલિક પગલાં લેવા જોઈએ. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે જો વરસાદ અપેક્ષા કરતાં ઓછો થાય તો પણ ભેજ સંરક્ષણ અને વૈજ્ઞાનિક જળ વ્યવસ્થાપનના અસરકારક પગલાં અપનાવીને પાકને મોટા પ્રમાણમાં બચાવી શકાય છે.

જળાશયોના પાણીના ઉપયોગ અંગે શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે જ્યાં પણ પાણી ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં તેનો ઉપયોગ વૈજ્ઞાનિક, સંતુલિત અને યોગ્ય પ્રાથમિકતાઓ પર આધારિત હોવો જોઈએ. તેમણે એ વાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો કે રાજ્યોને સ્પષ્ટ સલાહ આપવી જોઈએ કે પાણી ખરેખર કેનાલ પ્રણાલીના છેવાડાના વિસ્તારો સુધી પહોંચી રહ્યું છે કે નહીં, કમાન્ડ એરિયામાં પાણીનો ઉપયોગ કેવી રીતે થઈ રહ્યો છે અને મર્યાદિત પાણીની ઉપલબ્ધતામાં પણ મહત્તમ પાક અને મહત્તમ ખેડૂતોને કેવી રીતે સુરક્ષિત કરી શકાય.

તેમણે અધિકારીઓને સૂચના આપી હતી કે સંભવિત બે, ત્રણ કે ચાર અઠવાડિયાના શુષ્ક ગાળા માટે પણ સ્પષ્ટ અને તૈયાર વ્યૂહરચના હોવી જોઈએ. આવી પરિસ્થિતિઓમાં, પુનઃવાવણી, જીવનરક્ષક સિંચાઈ, ટૂંકા ગાળાના પાક, વૈકલ્પિક વાવણીની વ્યૂહરચના અને જિલ્લા-વિશિષ્ટ એડવાઈઝરી માટેની યોજનાઓ ખેડૂતો સુધી કોઈપણ વિલંબ વિના સમયસર પહોંચવી જોઈએ.

બેઠક દરમિયાન રોગ અને જીવાત વ્યવસ્થાપનને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું. કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે હવામાનમાં ફેરફાર, ભેજની અસમાનતા અથવા વરસાદના અંતરાલને કારણે કયા રોગો અને જીવાતો વધી શકે છે તેની અગાઉથી ઓળખ કરવી જોઈએ. યોગ્ય દેખરેખ પ્રણાલી અને સારવાર સંબંધિત સલાહ અગાઉથી તૈયાર કરીને રાજ્યો તેમજ ખેડૂતોને ઝડપથી મોકલવી જોઈએ.

શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે સરકાર પાસે હવે પર્યાપ્ત ડેટા, ટેકનિકલ પ્લેટફોર્મ અને અસરકારક સંચાર પ્રણાલી ઉપલબ્ધ છે. તેથી, ખેડૂતોને સીધા મોબાઈલ સંદેશાઓ, એડવાઈઝરી, ચેતવણીઓ અને પાક સંબંધિત માહિતી પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બનાવવી જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે રાજ્ય સ્તરના તંત્ર, કોલ સેન્ટરો, સ્થાનિક અધિકારીઓ અને વિવિધ ડિજિટલ માધ્યમોને યોગ્ય રીતે જોડીને એક મજબૂત પ્રણાલી વિકસાવવી જોઈએ જેથી કરીને ખેડૂતને યોગ્ય સમયે યોગ્ય સલાહ મળી રહે.

તેમણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે રાજ્યોની સજ્જતાની સતત ધોરણે સમીક્ષા થવી જોઈએ. તે સ્પષ્ટપણે જોવું જોઈએ કે કયા રાજ્યો વધુ સારી તૈયારી સાથે આગળ વધી રહ્યા છે અને કયા રાજ્યોને કેન્દ્ર તરફથી વધારાના સહયોગ, હસ્તક્ષેપ કે માર્ગદર્શનની જરૂર છે. જે સ્થળોએ પ્રતિભાવ ધીમો હોય અથવા તૈયારીનું સ્તર પ્રમાણમાં નબળું હોય, ત્યાં કેન્દ્ર સરકાર સક્રિય સંકલન અને સહયોગ દ્વારા પરિસ્થિતિને મજબૂત કરવા પ્રયાસો કરશે.

બેઠક દરમિયાન, કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે એ વાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો કે વિવિધ વિભાગોએ અલગ-અલગ રહીને (આઈસોલેશનમાં) કામ કરવું જોઈએ નહીં. તેના બદલે, તેઓએ સહિયારા ડેટા, સંયુક્ત સમીક્ષાઓ અને સંકલિત વ્યૂહરચના સાથે સાથે મળીને આગળ વધવું જોઈએ. હવામાન, પાણી, બિયારણ, પાક, રોગ-જીવાત વ્યવસ્થાપન, સિંચાઈ અને ગ્રામીણ વિકાસ સંબંધિત તમામ ઇનપુટ્સને જોડીને જ જિલ્લા અને રાજ્ય બંને સ્તરે અસરકારક કામગીરી સુનિશ્ચિત કરી શકાય છે.

શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે કેન્દ્ર સરકારનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર સંભવિત જોખમોના મૂલ્યાંકન પૂરતો મર્યાદિત નથી. સાચો ઉદ્દેશ્ય સમયસર તમામ જરૂરી પગલાં લેવાનો છે જેથી કરીને ખેડૂતોનો આત્મવિશ્વાસ મજબૂત રહે, ખેતીની પ્રવૃત્તિઓની સાતત્યતા ખોરવાય નહીં અને ખરીફ ઋતુ સુચારુ અને સફળ રીતે આગળ વધે. તેમણે સંપૂર્ણ વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે બહેતર જળ વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ, તકનીકી પ્રગતિ, અદ્યતન કૃષિ પદ્ધતિઓ, ગુણવત્તાયુક્ત બિયારણની સમયસર ઉપલબ્ધતા, વૈકલ્પિક વ્યૂહરચનાઓ અને તમામ હિસ્સેદારો વચ્ચેના મજબૂત સંકલન દ્વારા, સંભવિત પડકારોની અસરોને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે અને ખેડૂતોના હિતોનું સંપૂર્ણ રક્ષણ કરવામાં આવશે.

SM/DK/JD