કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે આજે નવી દિલ્હીમાં પૂસા (PUSA) કેમ્પસ ખાતે ખરીફ પરિષદ-2026 પર એક પત્રકાર પરિષદને સંબોધિત કરી હતી. બ્રીફિંગ દરમિયાન, કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી, ખેડૂતોની આજીવિકામાં સુધારો કરવો અને નાગરિકોને પૌષ્ટિક આહાર પૂરો પાડવો એ કેન્દ્ર સરકારની સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતાઓ છે. તેમણે કહ્યું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભારત સરકાર કૃષિ ક્ષેત્રને મજબૂત કરવા માટે સતત કામ કરી રહી છે. રાષ્ટ્રીય ખરીફ અભિયાન-2026 પર બે દિવસીય કૃષિ પરિષદનું આયોજન 28 અને 29 મે, 2026 ના રોજ એનએએસસી (NASC) કોમ્પ્લેક્સ, પૂસા, નવી દિલ્હી ખાતે કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ પરિષદમાં આઈસીએઆર (ICAR), રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના પ્રતિનિધિઓ સાથે દેશભરના કૃષિ મંત્રીઓ, વૈજ્ઞાનિકો અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓ ભાગ લઈ રહ્યા છે. આગામી ખરીફ સીઝનની તૈયારીઓ અંગે બે દિવસ દરમિયાન વિગતવાર ચર્ચા અને સમીક્ષા કરવામાં આવશે.

ખરીફ પરિષદમાં 'ટીમ એગ્રીકલ્ચર' એક સાથે આવી

શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે ખરીફ પરિષદે સમગ્ર 'ટીમ એગ્રીકલ્ચર' ને એક મંચ પર લાવી દીધી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે ટીમ એગ્રીકલ્ચરનો અર્થ માત્ર કેન્દ્ર સરકાર જ નથી, પરંતુ રાજ્ય સરકારો, ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદના વૈજ્ઞાનિકો, કેન્દ્ર અને રાજ્યોના અધિકારીઓ, ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠન (FPO) ના પ્રતિનિધિઓ અને કૃષિ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા તમામ હિતધારકો પણ છે. તેમણે કહ્યું કે કૃષિ એ રાજ્યનો વિષય છે અને રાજ્યોની સક્રિય ભાગીદારી દ્વારા વધુ સારા પરિણામો પ્રાપ્ત થાય છે, જ્યારે કેન્દ્ર એક સુવિધાકર્તા અને ભાગીદારની ભૂમિકા ભજવે છે. પરિષદમાં ચર્ચાઓ ખરીફ અને રવિ બંને પાકની તૈયારીઓ, વાવણી માટે ગુણવત્તાયુક્ત બિયારણની ઉપલબ્ધતા અને પાયાના સ્તરે વિવિધ કૃષિ મિશનના અસરકારક અમલીકરણ પર કેન્દ્રિત છે.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ માહિતી આપી હતી કે પરિષદ પહેલા રાજ્યો સાથે વર્ચ્યુઅલ બેઠકો યોજાઈ ચૂકી હતી, જે દરમિયાન અનેક મુદ્દાઓ પર વ્યાપક ચર્ચા થઈ હતી. આ પરામર્શના આધારે, રાજ્યો પોતપોતાની સજ્જતા યોજનાઓ સાથે પરિષદમાં આવ્યા છે. તેમણે રાજ્યો દ્વારા સામનો કરવામાં આવી રહેલા પડકારો પર ગંભીર ચર્ચા કરવા અને સંકલિત પ્રયાસો દ્વારા વ્યવહારુ ઉકેલો શોધવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

અગાઉ આ પરિષદ એક દિવસીય કાર્યક્રમ તરીકે યોજાતી હતી, પરંતુ દેશના વ્યાપ અને વિવિધતાને જોતાં, એક જ દિવસમાં વ્યાપક વિચાર-વિમર્શ પૂર્ણ થઈ શકતો ન હતો. તેથી, પ્રથમ દિવસે, અધિકારીઓ વિવિધ રાજ્યો સાથે જૂથોમાં વિગતવાર ચર્ચા કરી રહ્યા છે, જ્યારે બીજા દિવસે રાજ્યના કૃષિ મંત્રીઓ પણ વિચાર-વિમર્શમાં ભાગ લેશે.

વિવિધ કૃષિ પરિસ્થિતિઓ માટે પ્રાદેશિક સ્તરની ચર્ચાઓ શરૂ કરવામાં આવી

કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ભારતની વિશાળ ભૌગોલિક અને આબોહવાની વિવિધતાને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે પરામર્શ પ્રક્રિયાને રાષ્ટ્રીય કૃષિ પરિષદથી આગળ વિસ્તારી છે અને હવે પ્રાદેશિક પરિષદોનું આયોજન પણ શરૂ કર્યું છે. તેમણે માહિતી આપી હતી કે જયપુર, લખનૌ અને ભુવનેશ્વરમાં ત્રણ પ્રાદેશિક પરિષદો યોજાઈ ચૂકી છે. ઉત્તર-પૂર્વ અને દક્ષિણ ભારત માટે વધુ બે પરિષદો પ્રસ્તાવિત છે, જેની તારીખો ટૂંક સમયમાં નક્કી કરવામાં આવશે.

શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે કૃષિ પદ્ધતિઓ અને આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ એક રાજ્યથી બીજા રાજ્યમાં નોંધપાત્ર રીતે બદલાય છે, જે પ્રાદેશિક સ્તરની ચર્ચાઓને વધુ વ્યવહારુ અને અસરકારક બનાવે છે. તેમણે કહ્યું કે, "જ્યારે રાજ્યો સાથે નાના જૂથોમાં ચર્ચા કરવામાં આવે છે, ત્યારે દરેક રાજ્યના વિશિષ્ટ મુદ્દાઓ અને જરૂરિયાતો પર વિગતવાર વિચાર-વિમર્શ કરવાનું શક્ય બને છે." મંત્રીએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે સરકાર ભવિષ્યમાં કૃષિ-આબોહવા ઝોન (agro-climatic zones) ના આધારે પ્રાદેશિક પરિષદો યોજવા પર પણ વિચાર કરી રહી છે. આઈસીએઆર (ICAR) ના વર્ગીકરણનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે દેશને વ્યાપકપણે આઠ કૃષિ-આબોહવા ઝોનમાં વહેંચી શકાય છે. તેમણે ઉમેર્યું કે, "અમારો પ્રયાસ માત્ર પાંચને બદલે આ આઠ ઝોનના આધારે પ્રાદેશિક પરિષદો યોજવાનો છે, જેથી કૃષિ વ્યૂહરચનાઓ અને યોજનાઓ અસરકારક રીતે પાયાના સ્તર સુધી પહોંચી શકે." તેમણે એ પણ માહિતી આપી હતી કે ખરીફ પરિષદ સાથે જોડાયેલું એક વિગતવાર પ્રેઝન્ટેશન તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં વિવિધ કૃષિ વિષયો પર વ્યાપક ચર્ચાઓ આવરી લેવામાં આવી છે.

ઘઉં, ડાંગર, મકાઈ અને તેલીબિયાંમાં રેકોર્ડ ઉત્પાદન

કૃષિ ક્ષેત્રની સિદ્ધિઓ પર પ્રકાશ પાડતા શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે ખેડૂતોની મહેનત, પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં કેન્દ્ર સરકારના નીતિગત ટેકા, વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો અને રાજ્યોના સહકારને કારણે ભારતે આ વર્ષે અન્ન ઉત્પાદનમાં અગાઉના તમામ રેકોર્ડ તોડી નાખ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે, "કૃષિ મંત્રી તરીકે, મને એ કહેતા ઘણો સંતોષ થાય છે કે ખેડૂતોની મહેનત, સરકારી યોજનાઓ અને બિયારણની નવી વિકસિત જાતોને કારણે દેશે આ વર્ષે રેકોર્ડ ઉત્પાદન હાંસલ કર્યું છે." મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે 2025-26 માટે ભારતનું અંદાજિત કુલ અન્ન ઉત્પાદન 376.563 મિલિયન ટન પર પહોંચી ગયું છે, જે અગાઉના વર્ષ કરતાં લગભગ 18.8 મિલિયન ટન વધુ છે. ભારતે ડાંગરના ઉત્પાદનમાં પણ નવો માપદંડ સ્થાપિત કર્યો છે. તેમણે કહ્યું કે, "ડાંગરનું ઉત્પાદન 154.024 મિલિયન ટન પર પહોંચી ગયું છે અને ભારત હવે ચીનને પાછળ છોડીને વિશ્વમાં પ્રથમ નંબરે આવી ગયું છે." મંત્રીના જણાવ્યા અનુસાર, ઘઉંનું ઉત્પાદન 120.657 મિલિયન ટન પર પહોંચી ગયું છે, જ્યારે મકાઈનું ઉત્પાદન 55.092 મિલિયન ટન રહ્યું છે - બંને રેકોર્ડ સ્તર છે.

શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે દેશે તેલીબિયાંના ઉત્પાદનમાં પણ નોંધપાત્ર સીમાચિહ્નો હાંસલ કર્યા છે. વર્ષ માટે અંદાજિત તેલીબિયાં ઉત્પાદન 43.059 મિલિયન ટન રહેવાનો અંદાજ છે. મગફળીનું ઉત્પાદન 13.074 મિલિયન ટન પર પહોંચી ગયું છે, જ્યારે રાયડો-સરસવનું ઉત્પાદન વધીને 13.768 મિલિયન ટન થઈ ગયું છે, બંને રેકોર્ડ સ્તરે છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે કઠોળના ઉત્પાદનમાં પણ વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે અને આગામી વર્ષોમાં વધુ વૃદ્ધિ માટે મજબૂત સંભાવનાઓ રહેલી છે.

ખરીફ વ્યૂહરચના પર રાષ્ટ્રીય સ્તરની વિચારણા

કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે કઠોળ અને તેલીબિયાં માટે અલગ-અલગ મિશન બનાવવામાં આવ્યા છે અને બિયારણની ગુણવત્તા સુધારવા, બિયારણ બદલવાના દરમાં વધારો કરવા, નિદર્શનો અને પ્રોસેસિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરવા અંગે રાજ્યો સાથે વ્યાપક ચર્ચા કરવામાં આવશે. શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે દેશમાં બાગાયત ક્ષેત્ર ઝડપી વૃદ્ધિ જોઈ રહ્યું છે અને તે અપાર સંભાવનાઓ ધરાવે છે. પરિષદ દરમિયાન ચર્ચાઓમાં બાગાયતના સંકલિત વિકાસ માટેનું મિશન (Mission for Integrated Development of Horticulture) અને કપાસ મિશન (Cotton Mission) નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવશે. આબોહવા પરિવર્તનને કૃષિ માટે એક મોટો પડકાર ગણાવતા મંત્રીએ કહ્યું કે બદલાતી હવામાનની પેટર્ન અને અનિયમિત વરસાદ ખેતીની પરિસ્થિતિઓને ઝડપથી બદલી રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે, "તાપમાન સતત વધી રહ્યું છે, એક સમયે અતિવૃષ્ટિ થાય છે અને ત્યારબાદ લાંબો સમય સૂકો સ્પેલ (દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ) જોવા મળે છે. આવી સ્થિતિમાં, કૃષિને સુરક્ષિત અને ટકાઉ બનાવવાના ઉપાયો પર ચર્ચા કરવી જરૂરી છે."

તેમણે માહિતી આપી હતી કે પ્રાકૃતિક ખેતી, સોઈલ હેલ્થ કાર્ડ અને ખાતરોના સંતુલિત ઉપયોગ પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવશે. મંત્રીએ ધ્યાન દોર્યું હતું કે જાગૃતિના અભાવને કારણે ઘણા ખેડૂતો ખાતરોનો વધુ પડતો ઉપયોગ કરે છે, જેથી સંતુલિત ઉપયોગ આવશ્યક બને છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે નાના અને સીમાંત ખેડૂતોની આવક વધારવા માટે સંકલિત ખેતી મોડલ્સ (integrated farming models) પર ચર્ચા કરવામાં આવશે. તેમણે કહ્યું કે, "ભારતમાં ખેતરના કદ નાના છે. તેથી, ખેડૂતો મર્યાદિત જમીનમાંથી કેવી રીતે વધુ આવક મેળવી શકે તેના પર ભાર મૂકવામાં આવશે."

તેમણે કૃષિ માટે પૂરતા ધિરાણના મહત્વ પર ભાર મૂકતા જણાવ્યું હતું કે ખેડૂતોને માત્ર પાક ઉત્પાદન માટે જ નહીં પરંતુ લણણી પછીના વ્યવસ્થાપન અને જોખમ સુરક્ષા માટે પણ સહકારની જરૂર છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે કૃષિ ધિરાણની વહેંચણી રાજ્યોમાં અસમાન રહી છે, કેટલાક રાજ્યોને અન્ય રાજ્યો કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછું કૃષિ ધિરાણ મળે છે. તેમણે કહ્યું કે, "જો ખેડૂતો પાસે કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ અને પૂરતી રોકાણ મૂડી ઉપલબ્ધ હશે, તો તેઓ વધુ સારી ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવી શકશે."

કેન્દ્રીય મંત્રીએ માહિતી આપી હતી કે આ પરિષદમાં એગ્રીકલ્ચર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફંડ, પીએમ-આશા (PM-AASHA) યોજના, ડિજિટલ એગ્રીકલ્ચર, ફાર્મર આઈડી (Farmer ID) અને ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો (FPOs) ને મજબૂત કરવા સંબંધિત મુદ્દાઓ પર પણ વિચાર-વિમર્શ કરવામાં આવશે. આ ચર્ચાઓ માટે, રાજ્યોને વિવિધ જૂથોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે જ્યાં દિવસ દરમિયાન વિગતવાર વિચાર-વિમર્શ થશે. બીજા દિવસે, રાજ્યના કૃષિ મંત્રીઓની હાજરીમાં વિવિધ કૃષિ વિષયો પર પ્રેઝન્ટેશન કરવામાં આવશે, અને કેન્દ્ર અને રાજ્યો દ્વારા સંયુક્ત રીતે ખરીફ પાકની સીઝન માટે એક સંયુક્ત કૃષિ રોડમેપ તૈયાર કરવામાં આવશે. શ્રી ચૌહાણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે પરિષદમાં 'ખેત બચાવો અભિયાન' અંગે વ્યાપક ચર્ચા કરવામાં આવશે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે સામૂહિક રીતે નક્કી કરાયેલા લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્યો ગાઢ સંકલન સાથે કામ કરશે.

SM/NP/JD