ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ શ્રી સી. પી. રાધાકૃષ્ણને આજે ઉપરાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે પી. પી. સત્યન દ્વારા લિખિત પુસ્તક 'ધ લાયબ્રેરી મેન ઓફ ઈન્ડિયા: ધ સ્ટોરી ઓફ પી.એન. પાણિકર' નું વિમોચન કર્યું હતું.

સભાને સંબોધતા ઉપરાષ્ટ્રપતિએ શ્રી પી. એન. પાણિકરને ભાવભીની શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરી હતી અને તેમને એક એવા સ્વપ્નદ્રષ્ટા ગણાવ્યા હતા જેમણે પુસ્તકો અને જ્ઞાનની શાંત શક્તિ દ્વારા લાખો લોકોની નિયતિ બદલી નાખી હતી. લેખક શ્રી પી.પી. સત્યનને અભિનંદન આપતાં ઉપરાષ્ટ્રપતિએ જણાવ્યું હતું કે આ પ્રકાશન શ્રી પાણિકરની અસાધારણ દ્રષ્ટિ અને કાયમી વારસાના પ્રમાણપત્ર સમાન છે.

ઉપરાષ્ટ્રપતિએ નોંધ્યું હતું કે શ્રી પાણિકર, સરળ જીવન જીવવા છતાં, એક અસાધારણ સ્વપ્ન ધરાવતા હતા કે જાતિ, વર્ગ, ગરીબી અથવા ભૌગોલિક સ્થિતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના દરેક વ્યક્તિને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થવું જોઈએ. કેરળના કુટ્ટનાડમાં શ્રી પાણિકરની નમ્ર શરૂઆતને યાદ કરતાં તેમણે અવલોકન કર્યું કે શ્રી પાણિકર જીવનની શરૂઆતમાં જ સમજી ગયા હતા કે નિરક્ષરતા એ માત્ર વાંચવાની અસમર્થતા નથી, પરંતુ ગૌરવ, તક અને માનવ પ્રગતિમાં એક અવરોધ છે.

કેરળના પુસ્તકાલય અને સાક્ષરતા આંદોલનની શરૂઆતમાં શ્રી પાણિકર દ્વારા ભજવવામાં આવેલી ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ કરતા ઉપરાષ્ટ્રપતિએ જણાવ્યું હતું કે, સનાતન ધર્મ પુસ્તકાલય નામના એક સામાન્ય વાચનાલય તરીકે જે શરૂ થયું હતું તેણે આખરે કેરળના સામાજિક અને બૌદ્ધિક પરિદ્રશ્યને બદલી નાખ્યું. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે શ્રી પાણિકરે ગામડાઓ અને દૂરના આદિવાસી વસાહતોમાં અથાક પ્રવાસ કર્યો, સામાન્ય લોકો અને સ્વયંસેવકોને "વાંચો અને આગળ વધો" ના સરળ છતાં શક્તિશાળી સંદેશ દ્વારા પ્રેરિત કર્યા.

શ્રી પાણિકરને કેરળના સાંસ્કૃતિક પુનરુત્થાનના જનક તરીકે વર્ણવતા ઉપરાષ્ટ્રપતિએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ માનતા હતા કે જ્ઞાન ક્યારેય કેટલાક લોકોનો વિશેષાધિકાર ન રહેવું જોઈએ, પરંતુ માનવતાની સાર્વત્રિક સેવા કરવી જોઈએ અને સામાજિક જાગૃતિ માટેનું બળ બનવું જોઈએ.

પુસ્તકાલયોના વિકાસ વિશે વાત કરતા ઉપરાષ્ટ્રપતિએ નાલંદા અને તક્ષશિલા જેવા શિક્ષણના કેન્દ્રોની ભારતની ભવ્ય પરંપરા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જેણે વિશ્વભરના વિદ્વાનોને આકર્ષ્યા હતા. તેમણે નોંધ્યું હતું કે પુસ્તકાલયો ઈ-બુક્સ, ડિજિટલ આર્કાઈવ્ઝ અને ઓનલાઈન સંસાધનો દ્વારા ડિજિટલ યુગમાં પ્રવેશ્યા છે, પરંતુ યુવાનોમાં વાંચનની ટેવમાં ક્રમશઃ આવી રહેલા ઘટાડા અંગે ગંભીર ચિંતા યથાવત છે.

મોબાઈલ ફોન, સોશિયલ મીડિયા અને ટૂંકા ગાળાના મનોરંજન પર અતિશય નિર્ભરતા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતા ઉપરાષ્ટ્રપતિએ જણાવ્યું હતું કે ઊંડું વાંચન, ચિંતન અને વિચારશીલ શિક્ષણ ધીમે ધીમે અદૃશ્ય થઈ રહ્યા છે. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે ટેક્નોલોજી સગવડ લાવવાની સાથે સાથે ધીરજ, એકાગ્રતા અને સાહિત્ય તથા જ્ઞાન સાથેના અર્થપૂર્ણ જોડાણને પણ ઘટાડી દીધું છે.

ઉપરાષ્ટ્રપતિએ ટિપ્પણી કરી હતી કે જે સમાજ વાંચવાનું બંધ કરી દે છે તે ધીમે ધીમે વિવેચનાત્મક રીતે વિચારવાની, સર્જનાત્મક રીતે કલ્પના કરવાની અને ઊંડાણપૂર્વક સમજવાની તેની ક્ષમતા ગુમાવી બેસે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે 'ધ લાયબ્રેરી મેન ઓફ ઈન્ડિયા' જેવા પુસ્તકો યુવા પેઢીઓમાં વાંચન અને ચિંતનની સંસ્કૃતિને પુનર્જીવિત કરવામાં પરિવર્તનકારી ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

શ્રી એન. બાલગોપાલના નેતૃત્વ હેઠળ પી.એન. પાણિકર ફાઉન્ડેશનની કામગીરીની પ્રશંસા કરતા ઉપરાષ્ટ્રપતિએ જણાવ્યું હતું કે ફાઉન્ડેશન વાંચન અને શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવાના નોંધપાત્ર પ્રયાસો દ્વારા શ્રી પાણિકરના વારસાને આગળ ધપાવી રહ્યું છે.

ઉપરાષ્ટ્રપતિએ ભારતના જ્ઞાન પરિતંત્રને મજબૂત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી સરકારની વિવિધ પહેલો પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. મન કી બાત દરમિયાન પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા શેર કરાયેલા વિઝનનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે પુસ્તકાલયો સર્જનાત્મકતાના ગતિશીલ કેન્દ્રો તરીકે વિકસિત થવા જોઈએ. તેમણે દેશભરના વિદ્યાર્થીઓ અને સંશોધકો માટે આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્વતાપૂર્ણ સંશોધનો અને સામયિકોની પહોંચ વિસ્તૃત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી સરકારની “વન નેશન, વન સબ્સ્ક્રિપ્શન” પહેલની પણ પ્રશંસા કરી હતી.

તેમણે ટેકનોલોજી અને નવીનતા દ્વારા ભારતની અમૂલ્ય હસ્તપ્રત વિરાસતને સાચવવા, ડિજિટાઇઝ કરવા અને પ્રસારિત કરવાના પ્રયાસો માટે જ્ઞાન ભારતમ મિશનની વધુમાં પ્રશંસા કરી હતી.

પોતાના સંબોધનના સમાપનમાં ઉપરાષ્ટ્રપતિએ જણાવ્યું હતું કે શ્રી પાણિકરની મહાનતા માત્ર પુસ્તકાલયો બનાવવામાં નહોતી, પરંતુ સામાન્ય નાગરિકોમાં આશા, જાગૃતિ અને આત્મવિશ્વાસ જગાડવામાં હતી. તેમણે કહ્યું, “એક પુસ્તકાલય બાળકનું ભવિષ્ય બદલી શકે છે. એક પુસ્તક જીવન બદલી શકે છે. અને એક દ્રઢ નિશ્ચયી વ્યક્તિ સમગ્ર સમાજને બદલી શકે છે.”

ઉપરાષ્ટ્રપતિએ સમાજને વાંચન, શિક્ષણ અને જ્ઞાનના પ્રસાર પ્રત્યે પોતાની પ્રતિબદ્ધતા પુનઃ તાજી કરવા આહ્વાન કર્યું હતું અને માતાપિતા, શિક્ષકો અને સંસ્થાઓને બાળકોમાં વાંચનની ટેવ કેળવવા પ્રોત્સાહિત કરવા અનુરોધ કર્યો હતો.

આ પ્રસંગે કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ તથા પ્રવાસન રાજ્ય મંત્રી સુરેશ ગોપી; રાજ્યસભાના ભૂતપૂર્વ ઉપસભાપતિ પી. જે. કુરિયન; પી.એન. પાણિકર ફાઉન્ડેશનના વાઇસ ચેરમેન શ્રી એન. બાલગોપાલ અને અન્ય કેટલાક મહાનુભાવો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

IJ/JY/JD