બ્રહ્મપુત્રા બોર્ડની હાઇ-પાવર્ડ રિવ્યૂ બોર્ડ (HPRB) ની 14મી બેઠક 19 મે 2026 ના રોજ ગુવાહાટી ખાતે ભારત સરકારના કેન્દ્રીય જળ શક્તિ મંત્રી સી. આર. પાટીલની અધ્યક્ષતામાં યોજાઈ હતી. નદી બેસિન વ્યવસ્થાપન પહેલની પ્રગતિની સમીક્ષા કરવા અને બ્રહ્મપુત્રા બોર્ડના ભવિષ્યના રોડમેપ માટે વ્યૂહાત્મક માર્ગદર્શન પૂરું પાડવા માટે કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રી સર્બાનંદ સોનોવાલ; જળ શક્તિ મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી રાજ ભૂષણ ચૌધરી, અન્ય મંત્રીઓ, ભારત સરકાર અને ઉત્તર પૂર્વીય રાજ્યોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, તકનીકી નિષ્ણાતો અને સ્ટેકહોલ્ડર્સ આ બેઠકમાં ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

આ પ્રસંગે, કેન્દ્રીય જળ શક્તિ મંત્રીએ સ્ટેટ વોટર રિફોર્મ્સ ફ્રેમવર્ક (SWRF) પણ લોન્ચ કર્યું હતું, જે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વોટર ગવર્નન્સના સુધારાઓને મજબૂત કરવાના હેતુથી એક સીમાચિહ્નરૂપ રાષ્ટ્રીય પહેલ છે.

સભાને સંબોધતા મંત્રીશ્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જળ સુરક્ષા ભારતની વિકાસ યાત્રાના કેન્દ્રમાં છે અને વિકસિત ભારત @2047 ના વિઝનને હાંસલ કરવા માટેનો એક મુખ્ય સ્તંભ છે. તેમણે જણાવ્યું કે ટકાઉ જળ વ્યવસ્થાપન માટે માત્ર માળખાકીય સુવિધાઓનું નિર્માણ જ જરૂરી નથી, પરંતુ મજબૂત વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી, યોગ્ય નીતિઓ, મજબૂત સંસ્થાઓ, તકનીકી નવપ્રવર્તન અને સમુદાયની ભાગીદારી પણ એટલી જ જરૂરી છે.

એચપીઆરબી (HPRB) ની બેઠકમાં નદી બેસિન વ્યવસ્થાપન, માસ્ટર પ્લાન તૈયાર કરવા અને તેને અપડેટ કરવા, પૂર અને ધોવાણ વ્યવસ્થાપન, સ્પ્રિંગશેડ પુનર્જીવન (ઝરણાઓનું પુનર્જીવન), ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશન, ક્ષમતા નિર્માણ અને સંસ્થાકીય સુધારાઓના ક્ષેત્રોમાં બ્રહ્મપુત્રા બોર્ડની પ્રગતિની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. એચપીઆરબી એ સંકલિત નદી બેસિન આયોજનને મજબૂત કરવા અને ઉત્તર પૂર્વીય ક્ષેત્ર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં તકનીકી સહાય પ્રવૃત્તિઓનો વિસ્તાર કરવા માટે છેલ્લા બે વર્ષમાં બોર્ડ દ્વારા પ્રાપ્ત કરાયેલી નોંધપાત્ર પ્રગતિની પ્રશંસા કરી હતી.

બેઠક દરમિયાન, જીઆઈએસ (GIS), રિમોટ સેન્સિંગ, લિડાર (LiDAR) અને હાઇડ્રોલોજિકલ મોડેલિંગ જેવી અદ્યતન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને નદી બેસિન માસ્ટર પ્લાન તૈયાર કરવા અને તેને અપડેટ કરવા અંગે વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. બોર્ડે માહિતી આપી હતી કે બ્રહ્મપુત્રા અને બરાક બેસિનને આવરી લેતા માસ્ટર પ્લાન તૈયાર કરવા અને તેને અપડેટ કરવા માટે હવે કુલ 76 નદી બેસિન અને સબ-બેસિનની ઓળખ કરવામાં આવી છે.

એચપીઆરબી એ ઉત્તર પૂર્વીય ક્ષેત્રના વિવિધ રાજ્યોમાં પૂર વ્યવસ્થાપન, ધોવાણ વિરોધી કાર્યો, ડ્રેનેજ વિકાસ, સ્પ્રિંગશેડ વ્યવસ્થાપન અને જળ સંરક્ષણ પહેલો સંબંધિત વિવિધ ચાલી રહેલા અને સૂચિત પ્રોજેક્ટ્સની પણ સમીક્ષા કરી હતી. બોર્ડે સંબંધિત રાજ્ય સરકારોના સંકલન સાથે આસામ, મેઘાલય, મિઝોરમ, મણિપુર, નાગાલેન્ડ અને ત્રિપુરામાં હાથ ધરવામાં આવી રહેલા મુખ્ય હસ્તક્ષેપો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

આ બેઠકમાં બ્રહ્મપુત્રા બોર્ડને આધુનિક, ટેકનોલોજી-સંચાલિત અને જ્ઞાન-આધારિત રિવર બેસિન ઓર્ગેનાઇઝેશન (RBO) માં પરિવર્તિત કરવા અંગે ચર્ચા-વિચારણા કરવામાં આવી હતી. આ સંદર્ભમાં, કાર્યક્ષમતા, પારદર્શિતા અને સંકલન સુધારવા માટે સંગઠનાત્મક પુનર્ગઠન, વિશિષ્ટ તકનીકી એકમોને મજબૂત કરવા, ડિજિટલ ગવર્નન્સ પહેલ અને સંસ્થાકીય સુધારાઓ પર નીતિગત અને વ્યૂહાત્મક માર્ગદર્શન પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું.

એચપીઆરબી એ પ્રદેશમાં સંશોધન, હાઇડ્રોલિક અભ્યાસ, તકનીકી સલાહ અને ક્ષમતા નિર્માણ પ્રવૃત્તિઓને મજબૂત કરવા માટે નોર્થ ઇસ્ટર્ન હાઇડ્રોલિક એન્ડ એલાઇડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (NEHARI) ની સૂચિત પુનર્જીવન યોજનાની પણ સમીક્ષા કરી હતી. ગુવાહાટીના વસિષ્ઠ ખાતે બ્રહ્મપુત્રા બોર્ડ ઓફિસ સંકુલને ભવિષ્યની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ આધુનિક સંસ્થાકીય કેમ્પસમાં પુનઃવિકાસ કરવા અંગે પણ ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

આ કાર્યક્રમના ભાગરૂપે, ઉત્તર પૂર્વ ભારતની પરંપરાગત જળ વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ પરના નીચે મુજબના પુસ્તકો અને દસ્તાવેજી ચિત્રો (ડોક્યુમેન્ટ્રી) સત્તાવાર રીતે બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા: · ટ્રેડિશનલ વોટર મેનેજમેન્ટ પ્રેક્ટિસિસ ઓફ નોર્થઇસ્ટ ઇન્ડિયા – રિસોર્સ બુક · ટ્રેડિશનલ વોટર મેનેજમેન્ટ પ્રેક્ટિસિસ ઓફ નોર્થઇસ્ટ ઇન્ડિયા – પિક્ચર બુક · પેડી-કમ-ફિશરી (અરુણાચલ પ્રદેશ) – ડોક્યુમેન્ટ્રી · ડોંગ સિસ્ટમ (આસામ) – ડોક્યુમેન્ટ્રી · બેમ્બુ ડ્રિપ ઇરિગેશન (મેઘાલય) – ડોક્યુમેન્ટ્રી · રેનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ (મિઝોરમ) – ડોક્યુમેન્ટ્રી

એચપીઆરબી એ પ્રદેશની સ્વદેશી અને ટકાઉ જળ વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓનું દસ્તાવેજીકરણ કરવાના બ્રહ્મપુત્રા બોર્ડના પ્રયાસોની પ્રશંસા કરી હતી અને આધુનિક નદી બેસિન વ્યવસ્થાપન અભિગમો સાથે પરંપરાગત જ્ઞાનને એકીકૃત કરવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.

સ્ટેટ વોટર રિફોર્મ્સ ફ્રેમવર્ક (SWRF) વિશે

આ કાર્યક્રમ દરમિયાન લોન્ચ કરાયેલ સ્ટેટ વોટર રિફોર્મ્સ ફ્રેમવર્ક (SWRF), રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં પ્રગતિશીલ જળ ક્ષેત્રના સુધારાઓને પ્રોત્સાહિત કરવા અને બેન્ચમાર્ક કરવા માટે જળ શક્તિ મંત્રાલય દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ સુધારા-લક્ષી શાસન માળખું છે. સહકારી સંઘવાદની ભાવનાને મૂર્ત સ્વરૂપ આપતા, આ ફ્રેમવર્ક રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે પરામર્શ કરીને તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં પાણીને એક સહિયારા રાષ્ટ્રીય સંસાધન તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું છે જે કેન્દ્ર અને રાજ્યો તથા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો વચ્ચે સામૂહિક માલિકી, સહયોગી શાસન અને સંયુક્ત જવાબદારીની માંગ કરે છે.

આ માળખામાં નીતિ અને નિયમન (પોલિસી એન્ડ રેગ્યુલેશન), પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ, ડિજિટલાઇઝેશન અને આરએન્ડડી (R&D), ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કોમ્યુનિટી એન્ગેજમેન્ટ (સમુદાય જોડાણ) સહિતના પાંચ પરિમાણોમાં 75 સૂચકાંકોનો સમાવેશ થાય છે. આ પરિમાણોમાં પારદર્શક, પુરાવા-આધારિત બેન્ચમાર્કિંગ પ્રણાલી સ્થાપિત કરીને, એસડબ્લ્યુઆરએફ (SWRF) સાથે સાથે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને એકબીજાની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓમાંથી શીખવા, સાથીદારો સામે તેમના પ્રદર્શનને માપવા અને જળ શાસનમાં શ્રેષ્ઠતા માટે પ્રયત્ન કરવા સક્ષમ બનાવીને સ્પર્ધાત્મક સંઘવાદની શક્તિનો ઉપયોગ કરે છે. રાજ્યો વચ્ચેની આ સ્વસ્થ સ્પર્ધાથી સુધારામાં તેજી આવવાની, ઇનોવેશનને વેગ મળવાની અને દેશભરમાં જળ વ્યવસ્થાપનનું એકંદર ધોરણ ઊંચું આવવાની અપેક્ષા છે.

આ ફ્રેમવર્ક રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ભૂગર્ભજળ નિયમન, ફ્લડપ્લેન ઝોનિંગ (પૂરના મેદાનોનું ઝોનિંગ), ગંદા પાણીનો પુનઃઉપયોગ, ડેમની સુરક્ષા, સહભાગી સિંચાઈ વ્યવસ્થાપન, નદી બેસિન આયોજન, ડેટા એકીકરણ અને સંસ્થાકીય મજબૂતીકરણ જેવા નિર્ણાયક ક્ષેત્રોમાં માપી શકાય તેવા અને ચકાસી શકાય તેવા સુધારાઓ હાથ ધરવા પ્રોત્સાહિત કરવા માંગે છે. તે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને નીતિગત ક્ષતિઓ (પોલિસી ગેપ્સ) ઓળખવામાં, માપી શકાય તેવા સુધારાઓ હાથ ધરવામાં અને વિકસિત ભારત @2047 ના વિઝન સાથે સુસંગત સ્થિતિસ્થાપક, જવાબદાર અને જળ-સુરક્ષિત શાસન પ્રણાલીના નિર્માણ માટે શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં મદદ કરવા માંગે છે.

આ ફ્રેમવર્કની શરૂઆત રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને મુખ્ય સુધારાઓ હાથ ધરવા અને 31 જાન્યુઆરી 2027 સુધીમાં સૂચકાંકો પર પ્રતિભાવો આપવા માટે, 31 ડિસેમ્બર 2026 સુધીના સાત મહિનાનો અગાઉથી સમયગાળો આપે છે.

આ બેઠક ઉત્તર પૂર્વીય ક્ષેત્ર અને પશ્ચિમ બંગાળ માટે આંતર-રાજ્ય સંકલન, ટકાઉ નદી બેસિન વ્યવસ્થાપન અને લાંબા ગાળાના જળ સંસાધન આયોજનને મજબૂત કરવા તરફની સામૂહિક પ્રતિબદ્ધતા સાથે સમાપ્ત થઈ હતી.

IJ/DK/JT