શાળાની બહારના બાળકો, ખાસ કરીને 14-18 વર્ષની વય જૂથના બાળકોના મુદ્દા પર વિચાર-વિમર્શ કરવા અને પ્રસ્તાવિત નવી NIOS પહેલ માટે અમલીકરણ વ્યૂહરચના અંગે ચર્ચા કરવા માટે શિક્ષણ મંત્રાલયના શાળા શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગ (DoSEL) ના સચિવ શ્રી સંજય કુમારની અધ્યક્ષતામાં એક ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક બોલાવવામાં આવી હતી.

આ બેઠકમાં DoSEL ના સંયુક્ત સચિવ શ્રીમતી પ્રાચી પાંડે, નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ઓપન સ્કૂલિંગ (NIOS) ના અધ્યક્ષ પ્રો. અખિલેશ મિશ્રા અને સચિવ કર્નલ શકીલ અહમદ, શિક્ષણ મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, રાજ્ય સરકારોના પ્રતિનિધિઓ, ઓળખવામાં આવેલા પાયલોટ જિલ્લાઓના જિલ્લા કલેક્ટર્સ/જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ્સ તેમજ NIOS અને રાજ્યના શિક્ષણ વિભાગોના અધિકારીઓએ હાજરી આપી હતી.

ભાગ લેનારાઓને સંબોધતા, DoSEL ના સચિવ શ્રી સંજય કુમારે શાળા છોડી દેનારા (ડ્રોપઆઉટ) બાળકોની ગંભીર ચિંતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે, ઉપલબ્ધ ડેટા અનુસાર, ધોરણ I માં પ્રવેશ મેળવતા દર 100 બાળકોમાંથી માત્ર 62 બાળકો જ ધોરણ XII સુધી પહોંચે છે. તેમણે વધુમાં નોંધ્યું હતું કે, તાજેતરના PLFS અંદાજો અનુસાર, 14-18 વય જૂથના બે કરોડથી વધુ બાળકો હાલમાં શાળાની બહાર છે.

તેમણે અવલોકન કર્યું કે આર્થિક મજબૂરીઓ, ઘરેલું જવાબદારીઓ અને આજીવિકા સંબંધિત પડકારો એ બાળકોને શાળા પ્રણાલીની બહાર રાખવા માટેના મુખ્ય પરિબળોમાં સામેલ છે. તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકતા, શ્રી કુમારે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે દરેક બાળકને સ્થાનિક આર્થિક તકોને અનુરૂપ રોજગાર યોગ્ય કૌશલ્યોની સાથે ઓછામાં ઓછા માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક સ્તર સુધીના શિક્ષણની પહોંચ મળવી જોઈએ.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે પ્રાથમિક ધ્યાન બાળકોને ઔપચારિક શાળા શિક્ષણમાં પુનઃસંકલિત કરવા પર હોવું જોઈએ, જ્યારે જેઓ નિયમિત શાળાઓમાં પાછા ફરવા અસમર્થ હોય તેમને ઓપન એન્ડ ડિસ્ટન્સ લર્નિંગ (ODL) મિકેનિઝમ્સ દ્વારા નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ઓપન સ્કૂલિંગ (NIOS) અને સ્ટેટ ઓપન સ્કૂલ્સ જેવા લવચીક શિક્ષણ માર્ગો (flexible learning pathways) સાથે જોડવા જોઈએ. શ્રી કુમારે પાયાના સ્તરે અસરકારક અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવા અને આ પહેલને દેશવ્યાપી અભિયાનમાં પરિવર્તિત કરવા માટે જિલ્લા કલેક્ટર્સ અને જિલ્લા વહીવટીતંત્રોની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા પર પણ ભાર મૂક્યો હતો.

DoSEL ના સંયુક્ત સચિવ શ્રીમતી પ્રાચી પાંડેએ જણાવ્યું હતું કે શાળાની બહારના બાળકોના મુદ્દાને મિશન મોડમાં ઉકેલવામાં આવી રહ્યો છે અને હાઇલાઇટ કર્યું કે પ્રસ્તાવિત પહેલ છેવાડાના વિસ્તારો સુધી પહોંચવા પર મજબૂત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને ડેટા-આધારિત અભિગમ અપનાવશે. તેમણે શાળાની બહારના બાળકોની અસરકારક ઓળખ, નોંધણી અને તેમને ટકાવી રાખવા (retention) નું સુનિશ્ચિત કરવા માટે રાજ્ય, જિલ્લા અને સ્થાનિક સ્તરે વિભાગો વચ્ચેના સમન્વય (convergence) ની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. વધુમાં માહિતી આપવામાં આવી હતી કે આ પહેલના ઔપચારિક લોન્ચિંગ પહેલા NIOS ફેસિલિટેટર્સની નોંધણી, સ્ટાર્ટર કીટનું વિતરણ, પ્રારંભિક સર્વેક્ષણો અને બાળકોની પ્રારંભિક નોંધણી સહિતની પ્રારંભિક પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવામાં આવશે.

NIOS ના અધ્યક્ષ પ્રો. અખિલેશ મિશ્રાએ જણાવ્યું હતું કે શિક્ષણ એ આશા, ગૌરવ અને તકનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, અને અવલોકન કર્યું કે મુખ્ય પડકાર એવા બાળકો સુધી પહોંચવાનો છે જેઓ શિક્ષણ પ્રણાલીથી વંચિત (disconnected) રહ્યા છે. તેમણે આ પહેલને શૈક્ષણિક સર્વસમાવેશકતા માટેના લોક આંદોલન તરીકે ગણાવી હતી જેનો ઉદ્દેશ્ય બાળકો અને યુવાનોને લવચીક અને સમાવેશી શૈક્ષણિક માર્ગો દ્વારા શિક્ષણની તકો સાથે ફરીથી જોડવાનો છે.

NIOS ના સચિવ કર્નલ શકીલ અહમદે આ પહેલના ઓપરેશનલ ફ્રેમવર્ક (કાર્યકારી માળખા) પર વિગતવાર પ્રસ્તુતિ (presentation) રજૂ કરી હતી. આ પ્રેઝન્ટેશનમાં શાળાની બહારના બાળકોની ઓળખ અને વર્ગીકરણ, NIOS ફેસિલિટેટર્સની તૈનાત, એપ-આધારિત મેપિંગ અને મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સ, પ્રોત્સાહક પ્રણાલીઓ (incentive mechanisms), જિલ્લા-સ્તરીય સમન્વય વ્યૂહરચનાઓ અને તબક્કાવાર અમલીકરણ યોજનાઓ આવરી લેવામાં આવી હતી.

આ પહેલના પ્રારંભિક અમલીકરણ માટે શાળાની બહારના બાળકોની વધુ સાંદ્રતા (high concentrations) ધરાવતા પાયલોટ જિલ્લાઓની ઓળખ કરવામાં આવી હતી. આમાં ઓડિશા, મહારાષ્ટ્ર, છત્તીસગઢ, બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, ગુજરાત, કર્ણાટક, મધ્ય પ્રદેશ અને દિલ્હીના જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે. પ્રથમ તબક્કામાં, આ નવી પહેલ દેશના 10 જિલ્લાઓમાં લાગુ કરવામાં આવશે. તેના અમલીકરણને સરળ બનાવવા માટે સહભાગી રાજ્યો સાથે મેમોરેન્ડા ઓફ કમિટમેન્ટ (MoCs) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવશે. આ જિલ્લાઓમાંથી મળેલા અનુભવોના આધારે, ત્યારબાદ આ કાર્યક્રમ સમગ્ર દેશમાં વ્યાપક સ્તરે વિસ્તારવામાં આવશે.

સહભાગી રાજ્યો અને જિલ્લા વહીવટીતંત્રોએ આ પહેલના સફળ અમલીકરણ માટે તેમના સંપૂર્ણ સહકાર અને સમર્થનની ખાતરી આપી હતી. રાજ્યોને સંબંધિત ડેટા શેર કરવા અને માળખા તેમજ ઓપરેશનલ માર્ગદર્શિકાને વધુ મજબૂત કરવા માટે સૂચનો આપવા પણ વિનંતી કરવામાં આવી હતી.

કોઈપણ બાળક શિક્ષણ પ્રણાલીની બહાર ન રહે અને તમામ બાળકોને શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ અને ગૌરવપૂર્ણ ભવિષ્ય માટેની તકો પૂરી પાડવામાં આવે તે સુનિશ્ચિત કરવાના સામૂહિક સંકલ્પ સાથે બેઠક પૂર્ણ થઈ હતી.

IJ/JD