સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરિટી (CCPA) એ મોશન એજ્યુકેશન પ્રાઇવેટ લિમિટેડ સામે ₹10 લાખનો દંડ અને કરિયર લાઇન કોચિંગ (CLC), સીકર સામે ₹5 લાખનો દંડ ફટકારતો આખરી આદેશ પસાર કર્યો છે, જે ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 હેઠળ ભ્રામક જાહેરાતો કરવા, અયોગ્ય વ્યાપારી પ્રથાઓ આચરવા અને ગ્રાહક અધિકારોના ઉલ્લંઘન બદલ કરવામાં આવ્યો છે. આ નિર્ણય સમગ્ર ગ્રાહક વર્ગના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા અને તેમને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તેમજ ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019ની જોગવાઈઓ વિરુદ્ધ કોઈપણ માલ કે સેવાઓ અંગે કોઈ ખોટી કે ભ્રામક જાહેરાત ન કરવામાં આવે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે લેવામાં આવ્યો હતો.

ચીફ કમિશનર શ્રીમતી નિધિ ખરે અને કમિશનર શ્રી અનુપમ મિશ્રાની આગેવાની હેઠળની સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરિટી (CCPA) એ મોશન એજ્યુકેશન પ્રાઇવેટ લિમિટેડ અને કરિયર લાઇન કોચિંગ (CLC), સીકર સામે આદેશો પસાર કર્યા હતા, જેમાં એવું જોવામાં આવ્યું હતું કે આ કોચિંગ સંસ્થાઓએ મોટા-મોટા દાવાઓ કર્યા હતા અને IIT-JEE અને NEET પરીક્ષાઓમાં સફળ થયેલા ઉમેદવારોના નામ, ફોટોગ્રાફ્સ અને સિદ્ધિઓનો અગ્રણી રીતે ઉપયોગ કર્યો હતો, જ્યારે આવા ઉમેદવારો દ્વારા પસંદ કરાયેલા ચોક્કસ અભ્યાસક્રમો (courses) અંગેની મહત્વપૂર્ણ માહિતી છુપાવી હતી.

મોશન એજ્યુકેશન પ્રાઇવેટ લિમિટેડ કેસ: નીચેના દાવા કરવામાં આવ્યા હતા:     

1. “JEE એડવાન્સ્ડ પરિણામ 2025: JEE એડવાન્સ્ડમાં ક્વોલિફાય થયેલા વિદ્યાર્થીઓના મોશનના %: 3231/6332 = 51.02%”
2. “JEE (મેઇન્સ) 65.8% 6930/10532”
3. “જો મોશન છે તો સિલેક્શન છે”
4.  “NEET પરિણામ 2025: Motion ના ક્વોલિફાય થયેલા વિદ્યાર્થીઓના ટકા — 6972/7645 = 91.2%”

1. “NEET પરિણામ 2025 - ટોચના 500 ઓલ ઇન્ડિયા રેન્ક (જનરલ અને OBC)માં 19 વિદ્યાર્થીઓ અને અમારા 7 વિદ્યાર્થીઓએ 100ની અંદર ઓલ ઇન્ડિયા રેન્ક પ્રાપ્ત કર્યો.”

CCPA એ સંસ્થા દ્વારા તેની સત્તાવાર વેબસાઇટ, YouTube ચેનલ, Instagram એકાઉન્ટ અને અખબારની જાહેરાતો પર પ્રકાશિત ભ્રામક જાહેરાતો પર સ્વતઃ નોંધ લીધી. CCPA એ શોધી કાઢ્યું કે સંસ્થાએ સફળ ઉમેદવારોના નામ અને ફોટા મુખ્ય રીતે પ્રદર્શિત કર્યા હતા, અને "ફુલ ટાઈમ ક્લાસરૂમ પ્રોગ્રામ", "રેસિડેન્શિયલ પ્રોગ્રામ", "નર્ચર બેચ", "એન્ટ્યુઝ બેચ" અને "ડ્રોપર/લીડર બેચ" જેવા તેના પેઇડ પ્રોગ્રામ્સની પણ જાહેરાત કરી હતી; પરંતુ સફળ ઉમેદવારોએ ખરેખર કયા અભ્યાસક્રમો પૂર્ણ કર્યા છે તે જાહેર કર્યું ન હતું.

ડાયરેક્ટર જનરલ (ઇન્વેસ્ટિગેશન) દ્વારા કરવામાં આવેલી તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે જાહેરાતોમાં દર્શાવવામાં આવેલા મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ “I-Eklavya (Online)” અભ્યાસક્રમોમાં નોંધાયેલા હતા. CCPA એ અવલોકન કર્યું કે “I-Eklavya” કોર્સ એ JEE અને NEETના આકાંક્ષીઓ માટે પ્રીમિયર રેન્કર્સ બેચ છે, જે ઓનલાઇન અને ઓફલાઇન બંને ફોર્મેટમાં ઓફર કરવામાં આવે છે, અને એક ટેસ્ટ અને ઇન્ટરવ્યુ પ્રક્રિયા દ્વારા પસંદ કરાયેલા વિદ્યાર્થીઓને મફતમાં પૂરો પાડવામાં આવે છે. જો કે, જાહેરાતો આ મહત્વપૂર્ણ માહિતી એટલે કે સફળ ઉમેદવારો દ્વારા પસંદ કરાયેલ કોર્સનો ખુલાસો કરવામાં નિષ્ફળ રહી હતી.

તે પણ વધુમાં જાણવા મળ્યું હતું કે આ સંસ્થાએ એવા કેટલાક વિદ્યાર્થીઓના નામ અને ફોટોગ્રાફ્સનો પણ ઉપયોગ કર્યો હતો જેમણે પરીક્ષા લેવાઈ ગયા પછી સંસ્થામાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો, જેનાથી પ્રમોશનલ હેતુઓ માટે તેમની સફળતાનો ખોટો શ્રેય સંસ્થાને આપવામાં આવ્યો હતો. તપાસમાં વધુમાં જાણવા મળ્યું છે કે વિદ્યાર્થીઓ અથવા તેમના માતા-પિતા/વાલીઓ પાસેથી યોગ્ય સંમતિ મેળવ્યા વિના વિદ્યાર્થીઓના નામ અને ફોટોગ્રાફ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.

CCPA એ શોધી કાઢ્યું કે સંસ્થા દસ્તાવેજી પુરાવા રજૂ કરવા માટે વારંવારની તકો અને નિર્દેશો આપવા છતાં જાહેરાતોમાં કરાયેલા કેટલાક દાવાઓને સાબિત કરવામાં નિષ્ફળ રહી હતી. ઓથોરિટીએ ઠરાવ્યું કે સફળ ઉમેદવારો દ્વારા લેવામાં આવેલા અભ્યાસક્રમોના સ્વરૂપ અંગેની મહત્વપૂર્ણ માહિતી છુપાવવી એ ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 ની કલમ 2(28) હેઠળ ભ્રામક જાહેરાત અને કલમ 2(47) હેઠળ અયોગ્ય વ્યાપારી પ્રથા સમાન છે.

કરિયર લાઇન કોચિંગ (CLC), સીકર કેસ: દાવાઓ નીચે મુજબ કરવામાં આવ્યા હતા:

1. “MBBS, IIT અને અન્યમાં 1650+ CLCians”
2. “NEETમાં AIR-100માં 2 CLCians”
3. “AIIMS દિલ્હીમાં 3 CLCians”
4. “6 CLCians એ 710+ ગુણ મેળવ્યા (720 માંથી)”
5. “AIR-1000 પરિણામોમાં 7 ગણો વધારો”
6. “ગયા વર્ષે સીકરમાં શ્રેષ્ઠ CLCમાં AIR-1000 સ્કોરમાં સૌથી વધુ 7 ગણો વધારો જોવા મળ્યો”

સીકરના કરિયર લાઇન કોચિંગ (CLC) દ્વારા તેની સત્તાવાર વેબસાઇટ અને અખબારોમાં પ્રકાશિત ભ્રામક જાહેરાતો પર CCPA એ સ્વતઃ નોંધ લીધી. CCPA એ શોધી કાઢ્યું કે સંસ્થાએ સફળ ઉમેદવારોને મુખ્ય રીતે દર્શાવ્યા હતા અને વિવિધ વર્ગખંડ કાર્યક્રમોનો પ્રચાર કર્યો હતો, જ્યારે તે ઉમેદવારો દ્વારા પસંદ કરાયેલા વાસ્તવિક અભ્યાસક્રમો વિશે મહત્વપૂર્ણ માહિતી છુપાવી હતી.

ડાયરેક્ટર જનરલ (તપાસ) દ્વારા કરવામાં આવેલી તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે, વારંવાર તકો મળવા છતાં, સંસ્થા તેના દાવાઓને સમર્થન આપવા માટે કોઈ દસ્તાવેજી પુરાવા પ્રદાન કરવામાં નિષ્ફળ ગઈ. તપાસમાં એ પણ જાણવા મળ્યું કે જાહેરાતોમાં જે વિદ્યાર્થીઓના નામ અને ફોટાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો તેમાંથી ઘણા ખરેખર ફક્ત 'ટેસ્ટ સિરીઝ કોર્સ'માં નોંધાયેલા હતા; આ હકીકત જાહેરાતોમાં જાણી જોઈને છુપાવવામાં આવી હતી.

સીસીપીએએ વધુમાં જાણવા મળ્યું કે સંસ્થાએ "એમબીબીએસ, આઈઆઈટી અને અન્યમાં 1650+ સીએલસીયન હોવાના" દાવા અંગે વિરોધાભાસી સ્થિતિ લીધી હતી. તેની લેખિત રજૂઆતમાં, સંસ્થાએ જણાવ્યું હતું કે આ આંકડો 1996 થી કુલ પસંદગીઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જ્યારે સુનાવણી દરમિયાન તેણે દાવો કર્યો હતો કે આ આંકડો ફક્ત 2024 વર્ષને આવરી લે છે. ઓથોરિટીએ જણાવ્યું હતું કે આવી વિરોધાભાસી રજૂઆતોએ આ દાવાને પાયાવિહોણો અને ભ્રામક બનાવ્યો છે.

સત્તાવાળાઓએ એ પણ શોધી કાઢ્યું કે બંને સંસ્થાઓએ કોચિંગ સેક્ટરમાં ગેરમાર્ગે દોરનારી જાહેરાતો નિવારણ માટેની માર્ગદર્શિકા, 2024 હેઠળ જરૂરી મુજબ, પરિણામ જાહેર થયા પછી સફળ ઉમેદવારો પાસેથી લેખિત સંમતિ મેળવવામાં આવી હતી તે દર્શાવવા માટે દસ્તાવેજી પુરાવા પૂરા પાડવામાં નિષ્ફળ રહ્યા.

CCPA એ બંને કોચિંગ સંસ્થાઓને ભ્રામક જાહેરાતો તાત્કાલિક બંધ કરવા, ભવિષ્યમાં ભ્રામક જાહેરાતો પ્રકાશિત કરવાનું ટાળવા અને ભવિષ્યની જાહેરાતોમાં સાચી અને સંપૂર્ણ માહિતી પ્રદાન કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. જો કે, બંને સંસ્થાઓએ રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક વિવાદ નિવારણ પંચ (NCDRC) સમક્ષ અપીલ દાખલ કરીને CCPAના આદેશને પડકાર્યો છે.

ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019, ગ્રાહકોને માહિતીના અધિકારની ખાતરી આપે છે, જેમાં સાચી અને સચોટ માહિતી મેળવવાનો અધિકાર શામેલ છે જે તેમને જાણકાર પસંદગીઓ કરવા સક્ષમ બનાવશે. ભ્રામક જાહેરાતો આ અધિકારને નબળી પાડે છે અને ગ્રાહક હિતોને પ્રતિકૂળ અસર કરે છે, ખાસ કરીને શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં જ્યાં ઉમેદવારો ઘણો સમય, પ્રયત્ન અને નાણાંનું રોકાણ કરે છે.

CCPA એ અવલોકન કર્યું કે સફળ ઉમેદવારો દ્વારા પસંદ કરાયેલા ચોક્કસ અભ્યાસક્રમો અંગેની મહત્વપૂર્ણ માહિતી છુપાવવી, જેમાં આવા ઉમેદવારોએ પૂર્ણ-સમયના ક્લાસરૂમ પ્રોગ્રામ્સ, ઓનલાઇન અભ્યાસક્રમો, ફાઉન્ડેશન બેચ, ક્રેશ કોર્સ અથવા માત્ર ટેસ્ટ સિરીઝમાં હાજરી આપી હતી કે કેમ, તે આ અધિનિયમ હેઠળ ભ્રામક જાહેરાત સમાન છે.

અત્યાર સુધીમાં, CCPA એ વિદ્યાર્થીઓના હિતોનું રક્ષણ કરવા અને કોચિંગ સેક્ટરમાં પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ભ્રામક જાહેરાતો અને અયોગ્ય વ્યાપારી પ્રથાઓ બદલ કોચિંગ સંસ્થાઓને 60 થી વધુ નોટિસો જારી કરી છે. વિગતવાર પરીક્ષણ અને તપાસ બાદ, CCPA એ UPSC સિવિલ સર્વિસીસ એક્ઝામિનેશન (CSE), IIT-JEE, NEET, RBI અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે કોચિંગ આપતી 31 કોચિંગ સંસ્થાઓ પર ₹1.39 કરોડથી વધુનો દંડ ફટકાર્યો છે.

(આખરી આદેશ સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરિટીની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ છે:

https://doca.gov.in/ccpa/orders-advisories.php?page_no=1)

IJ/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com