ગ્રામીણ સ્તરે પ્રશાસનને મજબૂત કરવા અને સર્વસમાવેશક ગ્રામીણ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરતા, પંચાયતી રાજ મંત્રાલયે 24 એપ્રિલ 2026 ના રોજ ઉજવવામાં આવેલા રાષ્ટ્રીય પંચાયતી રાજ દિવસના અવસરે નાણાંકીય વર્ષ 2023–24 માટે પંચાયત એડવાન્સમેન્ટ ઇન્ડેક્સ (PAI) 2.0 રિપોર્ટ જાહેર કર્યો છે. દરેક પંચાયત માટે રિપોર્ટ કાર્ડ તરીકે કામ કરતા, આ અહેવાલ હાઇલાઇટ કરે છે કે (કમ્પોઝિટ સ્કોર્સના આધારે) 3,635 ગ્રામ પંચાયતો 'ફ્રન્ટ રનર' શ્રેણીમાં આવે છે, જ્યારે 1,18,824 ગ્રામ પંચાયતો (સહભાગી ગ્રામ પંચાયતો/પરંપરાગત સ્થાનિક સંસ્થાઓના આશરે 45.72%) 'પરફોર્મર' શ્રેણીમાં સ્થાન પામી છે. ટોચનું પ્રદર્શન કરનારી થીમ્સ, જે હેઠળ ગ્રામ પંચાયતોએ મજબૂત પરિણામો દર્શાવ્યા છે, તેમાં 'પંચાયતમાં ગરીબી મુક્ત અને ઉન્નત આજીવિકા' અને 'સ્વસ્થ પંચાયત'નો સમાવેશ થાય છે. થીમ 1: 'પંચાયતોમાં ગરીબી મુક્ત અને ઉન્નત આજીવિકા' હેઠળ, દેશભરની કુલ 3,313 ગ્રામ પંચાયતો (GPs)/પરંપરાગત સ્થાનિક સંસ્થાઓ (TLBs) એ A+ ગ્રેડ પ્રાપ્ત કર્યો છે, જે પંચાયત સ્તરે ગરીબી ઘટાડવા અને આજીવિકા નિર્માણમાં નોંધપાત્ર પ્રદર્શન પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેવી જ રીતે, થીમ 2: 'સ્વસ્થ પંચાયતો' હેઠળ, કુલ 1,015 ગ્રામ પંચાયતો/TLBs એ A+ ગ્રેડ પ્રાપ્ત કર્યો છે, જે નિવારક આરોગ્ય સંભાળ, પોષણ જાગૃતિ, સ્વચ્છતા પ્રથાઓ અને સામુદાયિક જોડાણમાં મજબૂત પરિણામો દર્શાવે છે.

PAI 2.0 એ 97.30 ટકાની અસાધારણ રાષ્ટ્રીય સહભાગીદારી નોંધાવી છે, જેમાં 33 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની 2,59,867 ગ્રામ પંચાયતોએ માન્ય ડેટા સબમિટ કર્યો છે – જે PAI વર્ઝન 1.0 હેઠળ પ્રાપ્ત થયેલ 80.79 ટકા સહભાગીદારી કરતાં નોંધપાત્ર અને પ્રશંસનીય સુધારો છે. આ સંસ્કરણમાં મુખ્ય સુધારાઓમાં સિંગલ ઇન્ટિગ્રેટેડ ડેટા એન્ટ્રી ફોર્મ, પારદર્શિતા અને જવાબદારી માટે ફરજિયાત ગ્રામસભા વેરિફિકેશન, નોડલ કેન્દ્રીય મંત્રાલયો અને વિભાગોના રાષ્ટ્રીય પોર્ટલ પરથી ડેટાનું ઉન્નત ઓટો-પોર્ટિંગ, સુધારેલી ડેટા ચોકસાઈ માટે સોફ્ટ અને ક્રોસ-ડેટા વેરિફિકેશન મિકેનિઝમ્સ, સાહજિક નેવિગેશન માટે રિયલ-ટાઇમ ડેશબોર્ડ્સ અને એમ્બેડેડ પ્રાદેશિક ભાષા સપોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. PAI 2.0 (નાણાકીય વર્ષ 2023–24) નું પ્રકાશન પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓને મજબૂત કરવા અને સહભાગી, પારદર્શક અને ડેટા-આધારિત સ્થાનિક શાસન દ્વારા “વિકસિત ગ્રામ પંચાયતો” ના વિઝનને આગળ વધારવા માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃપુષ્ટ કરે છે.

PAI 2.0 વિશે

પંચાયત એડવાન્સમેન્ટ ઇન્ડેક્સ પુરાવા-આધારિત આયોજન, પ્રદર્શન દેખરેખ અને પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે એક મજબૂત સાધન તરીકે કામ કરે છે. રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા વિકાસલક્ષી હસ્તક્ષેપોને પ્રાથમિકતા આપવા, ગ્રામ પંચાયત વિકાસ યોજનાઓ તૈયાર કરવામાં સહાય કરવા અને શ્રેષ્ઠ પ્રથાના મોડેલો અને શિક્ષણ કેન્દ્રો તરીકે ઉચ્ચ પ્રદર્શન કરતી પંચાયતોને ઓળખવા માટે તેનો વધુને વધુ ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ગ્રામ પંચાયતના પ્રદર્શનનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે ભારતનું પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ડેટા-આધારિત માળખું, PAI 2.0, દેશભરની 2.5 લાખથી વધુ ગ્રામ પંચાયતોમાંથી પ્રત્યેકનું 'લોકલાઈઝેશન ઓફ સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સ' (LSDGs) હેઠળના નવ થીમેટિક વિસ્તારોમાં ફેલાયેલા 150 સૂચકાંકો અને 230 ડેટા પોઈન્ટ્સ સામે મૂલ્યાંકન કરે છે – જેમાં ગરીબી, આરોગ્ય, બાળ કલ્યાણ, પાણી, પર્યાવરણ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સામાજિક ન્યાય, સુશાસન અને મહિલા સશક્તિકરણ આવરી લેવામાં આવે છે. તેના પુરોગામીનું નોંધપાત્ર રીતે શુદ્ધ અને મજબૂત સંસ્કરણ, PAI 2.0 એ PAI વર્ઝન 1.0 ના 516 સૂચકાંકો અને 794 ડેટા પોઈન્ટ્સમાંથી સૂચક માળખાને 150 સૂચકાંકો અને 230 ડેટા પોઈન્ટ્સમાં તર્કસંગત બનાવ્યું છે, જે વધુ સ્પષ્ટ ફોકસ, વધુ ઉપયોગિતા અને રાષ્ટ્રીય આયોજન માળખા સાથે મજબૂત જોડાણ સુનિશ્ચિત કરે છે. તેમના કમ્પોઝિટ PAI સ્કોર્સના આધારે, ગ્રામ પંચાયતોને પાંચ પ્રદર્શન શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે – Achiever (A+: 90 અને તેથી વધુ), Front Runner (A: 75 થી 90 થી નીચે), Performer (B : 60 થી 75 થી નીચે), Aspirant (C: 40 થી 60 થી નીચે), અને Beginner (D: 40 થી નીચે) – જે ગ્રામીણ સ્તરે અર્થપૂર્ણ બેન્ચમાર્કિંગ, તંદુરસ્ત સ્પર્ધા અને લક્ષિત હસ્તક્ષેપોને સક્ષમ બનાવે છે.

નાણાકીય વર્ષ 2023-24 ના PAI v.2.0 ના ગ્રેડમાં વર્ગીકૃત થયેલ GP/GP સમાન સંસ્થાઓની રાજ્ય/UT વાઈઝ સંખ્યા

# કોઈપણ ગ્રામ પંચાયત/GP સમાન સંસ્થા ગ્રેડ A+ હેઠળ આવી નથી.

રાજ્ય/UT દ્વારા વેરિફિકેશન પછી PAI પોર્ટલ પર જે GPનો ડેટા સબમિટ કરવામાં આવ્યો છે તેની સંખ્યા*

પશ્ચિમ બંગાળ PAI 2.0 ની કવાયતમાં જોડાયું નથી*

PAI 2.0 પર વિગતવાર નોંધ (અંગ્રેજી/હિન્દી)

PAI 2.0 હેઠળ પ્રદર્શનના રાજ્યવાર સ્નેપશોટ

SM/DK/JD