વિશ્વ જ્યારે "અવર પાવર, અવર પ્લેનેટ" (Our Power, Our Planet) ની વૈશ્વિક થીમ હેઠળ વિશ્વ પૃથ્વી દિવસ 2026 ની ઉજવણી કરી રહ્યું છે, ત્યારે ભારતીય રેલવે પર્યાવરણીય સંરક્ષણ પ્રત્યેની તેની પ્રતિબદ્ધતાને પુનરોચ્ચાર કરે છે. વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર ભૂગોળમાં દરરોજ 2 કરોડથી વધુ મુસાફરોને લઈ જતી રેલવે માત્ર પરિવહનનું સાધન નથી; તે એક એવી સંસ્થા છે જે ભારતને હરિયાળા આવતીકાલ તરફ લઈ જવાની ક્ષમતા, પહોંચ અને ઈચ્છાશક્તિ ધરાવે છે.

છેલ્લા એક દાયકામાં, ભારતીય રેલવેએ તેની કામગીરીમાં વ્યવસ્થિત રીતે પરિવર્તન કર્યું છે, જેમાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્લાનિંગ, સ્ટેશન મેનેજમેન્ટ, રોલિંગ સ્ટોક અને જમીનના ઉપયોગમાં પર્યાવરણીય જવાબદારીનો સમાવેશ કર્યો છે. આજે, તે ટકાઉ પરિવહન ક્ષેત્રે વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અભિનેતાઓ પૈકી એક તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

હરિયાળો વિકાસ, સુરક્ષિત પ્રવાસ: કેવી રીતે ભારતીય રેલવેનું વૃક્ષારોપણ અભિયાન માર્ગને નવો આકાર આપી રહ્યું છે

ભારતીય રેલવેનું વૃક્ષારોપણ અભિયાન તમામ ઝોનમાં લાગુ કરવામાં આવી રહ્યું છે, જે પર્યાવરણીય ટકાઉપણું તરફ દેશવ્યાપી સંકલિત પ્રયાસ દર્શાવે છે. વર્ષ 2025-26 દરમિયાન તમામ ઝોનમાં વાવવામાં આવેલા કુલ 81.59 લાખ વૃક્ષોમાંથી, નોર્થઈસ્ટ ફ્રન્ટિયર રેલવે (9.3 લાખ વૃક્ષો), સાઉથ સેન્ટ્રલ રેલવે (9 લાખ વૃક્ષો), નોર્થઈસ્ટ રેલવે (8.7 લાખ વૃક્ષો) અને નોર્ધન રેલવે (8.5 લાખ વૃક્ષો) જેવા અગ્રણી ઝોન દ્વારા નોંધપાત્ર યોગદાન આપવામાં આવ્યું છે. રેલવે ટ્રેકની આસપાસ, સ્ટેશન પરિસરમાં અને ઉપલબ્ધ રેલવે જમીન પર મોટા પાયે વૃક્ષારોપણ કરવાથી વિવિધ પ્રદેશોમાં ગ્રીન કવર વધી રહ્યું છે. આ પહેલ કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ઘટાડી રહી છે, જૈવવિવિધતાને ટેકો આપી રહી છે અને પર્યાવરણીય સ્થિતિમાં સુધારો કરી રહી છે, જેનાથી રેલવે પ્રવાસ મુસાફરો માટે હરિયાળો અને આરોગ્યપ્રદ બની રહ્યો છે.

વૃક્ષારોપણના આ મોટા પાયે પ્રયાસો કુદરતી કાર્બન સિંક તરીકે કામ કરીને આબોહવા સામેની લડતને મજબૂત બનાવી રહ્યા છે, જ્યારે અવાજ અને ધૂળના પ્રદૂષણને ઘટાડવામાં પણ મદદ કરી રહ્યા છે. વધુ સારું ગ્રીન કવર સ્ટેશનો અને રેલવે રૂટ પર સૂક્ષ્મ આબોહવાની સ્થિતિમાં સુધારો કરવામાં ફાળો આપે છે, જે મુસાફરી દરમિયાન મુસાફરોની સુવિધામાં વધારો કરે છે.

વધારામાં, રેલવે ટ્રેકની આસપાસનું વૃક્ષારોપણ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સુરક્ષા સુધારવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. વૃક્ષોના મૂળ જમીનને પકડી રાખવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી માટીનું ધોવાણ ઘટે છે અને ખાસ કરીને પહાડી અને વધુ વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં ભૂસ્ખલન અટકે છે. વનસ્પતિ કવર સપાટી પરના પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરે છે અને પાણીના શોષણમાં વધારો કરે છે, જેનાથી ટ્રેકની અસ્થિરતાનું જોખમ ઘટે છે. આ કુદરત-આધારિત હસ્તક્ષેપ માત્ર રેલવે અસ્કયામતોનું રક્ષણ કરતા નથી પણ મુસાફરો માટે વધુ સુરક્ષિત અને વિશ્વસનીય મુસાફરી પણ સુનિશ્ચિત કરે છે.

પાણી: હાર્વેસ્ટિંગ, રિસાયકલિંગ, ઓડિટિંગ, રિસ્ટોરિંગ

પાણીની અછત એ આ સદીના નિર્ણાયક સંકટોમાંનું એક છે. ભારતીય રેલવે એક એવી સંસ્થા તરીકે કે જે દરરોજ લાખો લિટર પાણીનો વપરાશ કરતી સેંકડો વોશિંગ લાઇન્સ, મેન્ટેનન્સ ડેપો, કેટરિંગ સુવિધાઓ અને મુસાફરોની સુવિધાઓ ચલાવે છે, તેણે તમામ ઝોનમાં તેના વોટર ફૂટપ્રિન્ટને ઘટાડવા માટે સભાન અને માપી શકાય તેવા પગલાં લીધાં છે. અભિગમ વ્યાપક છે: વરસાદી પાણી વહી જાય તે પહેલાં તેનો સંગ્રહ કરવો, બિન-પીવાલાયક પુનઃઉપયોગ માટે ગંદા પાણીનું રિસાયકલ કરવું, બગાડ ઓળખવા માટે વોટર ઓડિટ કરવું અને રેલવેની જમીનમાં આવેલા ક્ષતિગ્રસ્ત જળ સ્ત્રોતોને પુનઃજીવિત કરવા.

રૂફટોપ રેઈનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ (RWH): જ્યાં વરસાદ પડે ત્યાં જ તેને પકડવો

વર્ષ 2016-17થી, ભારતીય રેલવેએ તમામ રેલવે ઝોનમાં કુલ 8,313 રૂફટોપ રેઈનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ (RWH) સ્ટ્રક્ચર્સ સ્થાપિત કર્યા છે. છેલ્લા બે વર્ષમાં જ 2,915 નવા સ્ટ્રક્ચર્સ કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં 2024-25માં 'જલ સંચય જન ભાગીદારી' (JSJB) અભિયાન હેઠળ સ્થાપિત 1,215 યુનિટ્સનો સમાવેશ થાય છે, જે રાષ્ટ્રીય જળ સંરક્ષણ મિશન સાથે સક્રિય જોડાણ દર્શાવે છે. સાઉથ સેન્ટ્રલ રેલવે 3,128 RWH સ્ટ્રક્ચર્સ સ્થાપિત કરીને આ પહેલમાં નોંધપાત્ર માર્જિનથી મોખરે છે.

ભારતીય રેલવેનું રેઈનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બેવડા હેતુ પૂરા પાડે છે જે ખાસ કરીને અતિશય હવામાનની ઘટનાઓ દરમિયાન દેખાઈ આવે છે. સ્ટેશનો અને યાર્ડ્સમાં સ્થાપિત રૂફટોપ હાર્વેસ્ટિંગ સિસ્ટમ્સ ચોમાસાના પાણીનો સંગ્રહ કરે છે અને તેને ચેનલાઈઝ કરે છે, જે એક તરફ પ્લેટફોર્મ અને નજીકના ટ્રેક પર પાણી ભરાતા અટકાવે છે અને બીજી તરફ ભૂગર્ભ જળસ્તરને ફરી ભરે છે. રાજસ્થાનના પાણીની અછતવાળા વિસ્તારોમાં અથવા ડેક્કનના છાયાવાળા વિસ્તારોમાં, આ સિસ્ટમ્સ ઓપરેશનલ લાઈફલાઈન સમાન છે. સંગ્રહિત પાણીનો ઉપયોગ સ્ટેશનની ઉપયોગિતાઓ જેવી કે શૌચાલય, સફાઈ અને બાગકામમાં થાય છે, જેનાથી ટેન્કર સપ્લાય અને મ્યુનિસિપલ વોટર કનેક્શન પર નિર્ભરતા ઘટે છે.

વોટર રિસાયકલિંગ પ્લાન્ટ

તમામ ઝોનમાં, ભારતીય રેલવેએ કુલ 185 વોટર રિસાયકલિંગ પ્લાન્ટ્સ (WRPs) કાર્યરત કર્યા છે. 2015-16 પહેલા અસ્તિત્વમાં રહેલા માત્ર 21 પ્લાન્ટ્સથી શરૂ કરીને, આ કામગીરી સતત ચાલુ રહી છે, જેમાં ગયા નાણાકીય વર્ષમાં 26 નવા પ્લાન્ટ્સ કાર્યરત થવાની સાથે તે અત્યાર સુધીનું સૌથી મજબૂત વર્ષ રહ્યું છે. નોર્ધન રેલવે 27 પ્લાન્ટ સાથે તમામ ઝોનમાં મોખરે છે, ત્યારબાદ સેન્ટ્રલ રેલવે (21) અને સધર્ન રેલવે (20) આવે છે. આ પ્લાન્ટ્સ કોચ વોશિંગ અને યાર્ડ ઓપરેશન્સમાંથી નીકળતા ગંદા પાણીને ટ્રીટ કરે છે જેથી તેનો ઉપયોગ સ્ટેશનની સફાઈ, બાગકામ અને ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ જેવા બિન-પીવાલાયક કામોમાં થઈ શકે, જેનાથી ભૂગર્ભ જળ અને મ્યુનિસિપલ સિસ્ટમ્સ પરનો બોજ ઘટે છે.

જ્યારે 2019 માં ચેન્નાઈએ ગંભીર જળ સંકટનો સામનો કર્યો હતો, ત્યારે લાખો મુસાફરોને સેવા આપતા રેલવે સ્ટેશનોને ભારે અછતનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. બેસિન બ્રિજ અને એગ્મોર ખાતે સધર્ન રેલવેના વોટર રિસાયકલિંગ પ્લાન્ટ્સ જટિલ અસ્કયામતો બની ગયા હતા, જેનાથી નાગરિક જળ પુરવઠો ખોરવાવા છતાં કોચ વોશિંગ અને પ્લેટફોર્મ સફાઈ ચાલુ રાખવી શક્ય બની હતી. આ પાઠ સ્પષ્ટ હતો: વોટર રિસાયકલિંગ પ્લાન્ટ્સ માત્ર પર્યાવરણીય પગલાં નથી; તેઓ ઓપરેશનલ સ્થિતિસ્થાપકતાનું માળખું છે.

વોટર ઓડિટ

વર્ષ 2015-16 થી તમામ રેલવે ઝોનમાં કુલ 1,944 વોટર ઓડિટ કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં 2025-26માં જ અત્યાર સુધીમાં 310 ઓડિટ નોંધાયા છે, જે કોઈપણ એક વર્ષમાં સૌથી વધુ છે. સાઉથ સેન્ટ્રલ રેલવે 442 ઓડિટ સાથે મોખરે છે, ત્યારબાદ નોર્ધન રેલવે (323) અને વેસ્ટર્ન રેલવે (216) આવે છે. આ ઓડિટ પાણીના વપરાશના હોટસ્પોટ્સ, પાઈપ લીકેજ અને સિસ્ટમની બિનકાર્યક્ષમતાને ઓળખે છે, જે જાગૃતિને લક્ષિત બચતમાં પરિવર્તિત કરે છે. માપવાની આ શિસ્ત અર્થપૂર્ણ સંરક્ષણનો પાયો છે.

પુનઃજીવિત કરાયેલા જળ સ્ત્રોતો: કુદરતને પરત આપવું

આંતરિક કામગીરીની બહાર, ભારતીય રેલવેએ રેલવેની જમીનની અંદર અથવા તેની નજીકના 109 જળ સ્ત્રોતો જેવા કે તળાવો, ટાંકીઓ અને જળપ્લાવિત વિસ્તારોને પુનઃજીવિત કર્યા છે જે બિનઉપયોગી, અતિક્રમણ અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ ગયા હતા. સાઉથ સેન્ટ્રલ રેલવે (34), SECR (44) અને વેસ્ટર્ન રેલવે (11) અગ્રણી યોગદાન આપનારા રહ્યા છે. આ પુનઃજીવિત જળ સ્ત્રોતો સ્થાનિક ભૂગર્ભ જળસ્તરને રિચાર્જ કરે છે, જૈવવિવિધતાના નિવાસસ્થાનો બનાવે છે અને કુદરતી સ્ટોર્મવોટર મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ્સ તરીકે સેવા આપે છે, જેનો લાભ રેલવેની સીમાથી આગળ આસપાસના સમુદાયો સુધી પહોંચે છે. જળ સ્ત્રોતોનું પુનઃસ્થાપન બિનઉપયોગી અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત જમીનને પર્યાવરણીય અસ્કયામતોમાં ફેરવે છે. તે કુદરતી સ્ટોર્મવોટર બફર્સ તરીકે કામ કરે છે, જે નજીકના સમુદાયોને પૂર અને દુષ્કાળ બંને સામે વધુ સ્થિતિસ્થાપક બનાવે છે.

કાંકરિયા, અમદાવાદમાં ભારતનો પ્રથમ વોટર-ન્યુટ્રલ રેલવે ડેપો

અમદાવાદમાં વેસ્ટર્ન રેલવે હેઠળના કાંકરિયા કોચિંગ ડેપોએ એક એવું સીમાચિહ્ન હાંસલ કર્યું છે જેનો દાવો ભારતમાં ભાગ્યે જ કોઈ ઔદ્યોગિક સુવિધા કરી શકે છે: સંપૂર્ણ જળ તટસ્થતા (Water Neutrality). આ ડેપો કોચ વોશિંગ અને મેન્ટેનન્સ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતા લગભગ તમામ ગંદા પાણીને શુદ્ધ કરે છે અને ફરીથી વાપરે છે, જેનાથી બાહ્ય તાજા પાણીના સ્ત્રોતો પરની નિર્ભરતા દૂર થાય છે.

નિર્ણાયક હસ્તક્ષેપ: મિશન ઇલેક્ટ્રિફિકેશન

જો કોઈ એક હસ્તક્ષેપ એવો હોય જેણે ભારતીય રેલવેના પર્યાવરણીય સ્વરૂપને મૂળભૂત રીતે બદલી નાખ્યું હોય, તો તે બ્રોડ ગેજ નેટવર્કનું આક્રમક વિદ્યુતીકરણ (Electrification) છે. ભારતીય રેલવેએ તેના બ્રોડ ગેજ નેટવર્કનું 99.6% વિદ્યુતીકરણ કર્યું છે, જે છેલ્લા એક દાયકામાં મિશન મોડમાં લાવવામાં આવેલું પરિવર્તન છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, 69,873 રૂટ કિલોમીટર (rkm) વિદ્યુતીકૃત છે, જે 2014 માં માત્ર 21,801 rkm હતું. તમામ નવા લાઇન અને મલ્ટિ-ટ્રેકિંગ પ્રોજેક્ટ્સ હવે ફરજિયાતપણે વિદ્યુતીકરણ સાથે બનાવવામાં આવે છે.

ભારતીય રેલવેએ 2016-17ની સરખામણીએ 2024-25માં 178 કરોડ લિટર ડિઝલની બચત કરી છે, જે 62% ની બચત છે, જેનાથી ક્રૂડ ઓઈલની આયાત નિર્ભરતામાં ઘટાડો થયો છે. આ પશ્ચિમ એશિયાના સંકટ વચ્ચે ક્રૂડ ઓઈલની આયાત પર ભારતની નિર્ભરતા સીધી રીતે ઘટાડે છે. ડિઝલથી સ્થાનિક રીતે ઉત્પાદિત વીજળી તરફ પ્રગતિશીલ રીતે આગળ વધીને, જે વધુને વધુ રિન્યુએબલ સ્ત્રોતોમાંથી મેળવવામાં આવે છે, રેલવેએ તેની કામગીરીને વૈશ્વિક તેલ બજારની અસ્થિરતાથી અસરકારક રીતે અલગ કરી દીધી છે. ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શનને બાયોડિઝલ જેવા વિકલ્પો કરતા ઘણું વધારે ખર્ચ-અસરકારક અને પર્યાવરણને અનુકૂળ માનવામાં આવ્યું છે, જે આને માત્ર હરિયાળી પસંદગી જ નહીં પણ રાજકોષીય રીતે જવાબદાર પસંદગી બનાવે છે.

બાયો-ટોયલેટ્સ: પાટા પર પર્યાવરણને અનુકૂળ સ્વચ્છતા

ભારતીય રેલવેએ મોટા પાયે બાયો-ટોયલેટ્સની તૈનાતી દ્વારા પર્યાવરણીય ટકાઉપણું અને મુસાફરોની સ્વચ્છતામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે, જેમાં 2014 થી મુસાફરોના કોચમાં 3.66 લાખથી વધુ બાયો-ટોયલેટ ફીટ કરવામાં આવ્યા છે. આ પહેલે રેલવે ટ્રેક પર માનવ મળના સીધા નિકાલને અસરકારક રીતે દૂર કર્યો છે, જેનાથી સ્ટેશનોની સ્વચ્છતા, ઓન-બોર્ડ સેનિટેશનમાં સુધારો અને લાખો મુસાફરો માટે વધુ આરોગ્યપ્રદ મુસાફરીનો અનુભવ સુનિશ્ચિત થયો છે. બાયો-ટોયલેટ સિસ્ટમ માનવ મળને પાણી અને વાયુઓમાં વિઘટિત કરવા માટે માઇક્રોબાયલ એક્શન પર આધારિત સ્વદેશી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે, જે નેટવર્ક પર સ્વચ્છતા જાળવી રાખવાની સાથે પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ અને દુર્ગંધને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે.

આ પહેલ જમીન અને ટ્રેકના પ્રદૂષણને અટકાવીને, રેલવે અસ્કયામતોના કાટને ઘટાડીને અને પર્યાવરણને અનુકૂળ કચરા વ્યવસ્થાપનને પ્રોત્સાહન આપીને પર્યાવરણના રક્ષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. શૂન્ય સીધો નિકાલ સુનિશ્ચિત કરીને અને ટકાઉ સ્વચ્છતા પદ્ધતિઓને ટેકો આપીને, ભારતીય રેલવે મુસાફરોની સુવિધામાં સુધારો કરી રહી છે જ્યારે સ્વચ્છ ઇકોસિસ્ટમ અને હરિયાળા ભવિષ્યમાં યોગદાન આપી રહી છે.

રિન્યુએબલ એનર્જી: સૂર્ય અને પવનથી ભવિષ્યને ઉર્જા આપવી

ભારતીય રેલવેએ રિન્યુએબલ એનર્જીને તેની લાંબા ગાળાની ઓપરેશનલ વ્યૂહરચનાનો પાયો બનાવ્યો છે. ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, સમગ્ર નેટવર્ક પર અંદાજે 909 મેગાવોટના સોલર પ્લાન્ટ્સ અને 103 મેગાવોટના વિન્ડ પાવર પ્લાન્ટ્સ કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે. જે પહેલાથી કાર્યરત છે તેની ઉપરાંત, રેલવેએ રાજસ્થાન, ગુજરાત, કર્ણાટક, મહારાષ્ટ્ર અને ઉત્તર પ્રદેશના ડેવલપર્સ સાથે સોલર, વિન્ડ અને હાઈબ્રિડ રાઉન્ડ-ધ-ક્લોક (RTC) વ્યવસ્થાઓ સહિત વધુ 3,300 મેગાવોટની રિન્યુએબલ ક્ષમતા માટે કરાર કર્યા છે, જે લાંબા ગાળાની ઉર્જા સુરક્ષાને ટેકો આપવા માટે સ્વચ્છ ઉર્જાની સતત પાઈપલાઈન સુનિશ્ચિત કરે છે. આ લાંબા ગાળાની, કિંમત-સ્થિર ગ્રીન પ્રાપ્તિ તરફના સભાન ફેરફારને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

LED લાઇટિંગ: કાર્યક્ષમ રીતે પ્રકાશિત નેટવર્ક

ભારતીય રેલવેએ તેની ઓફિસો, રેલવે સ્ટેશનો, સેવા ઇમારતો અને રહેણાંક કોલોનીઓમાં 100% LED લાઇટિંગ હાંસલ કરી છે, જે દેશના સૌથી મોટા જંકશનોથી લઈને દૂરના સ્ટેશનો સુધીના હજારો સ્થળોએ ફેલાયેલું નેટવર્ક-વ્યાપી પરિવર્તન છે. પરંપરાગત લાઇટિંગમાંથી LEDs તરફના સ્થળાંતરે બેવડો ફાયદો આપ્યો છે: વીજળીના વપરાશમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો અને રોશનીની ગુણવત્તામાં સુધારો. મુસાફરો માટે, આનો અર્થ વધુ સારી રીતે પ્રકાશિત વેઇટિંગ હોલ, પ્લેટફોર્મ અને સબવે છે. પર્યાવરણ માટે, આનો અર્થ એ છે કે ચોવીસ કલાક સ્ટેશન ખુલ્લું રાખવાના કાર્બન બોજમાં માપી શકાય તેવો ઘટાડો.

ઉર્જા સંરક્ષણ: રાષ્ટ્રીય માન્યતા મેળવવી

ઉર્જા કાર્યક્ષમતા પ્રત્યે ભારતીય રેલવેની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્તિગત પગલાંથી આગળ વધીને તેની કામગીરીમાં વણાયેલી સંરક્ષણની પ્રણાલીગત સંસ્કૃતિ સુધી વિસ્તરેલી છે. BEE 5-સ્ટાર રેટિંગ ધરાવતા ઉપકરણો, BLDC પંખા, વેરીએબલ ફ્રીક્વન્સી ડ્રાઈવ્સ અને ઉર્જા-કાર્યક્ષમ મોટર્સ અને પંપની પ્રાપ્તિએ રેલવે ઇમારતો, ડેપો અને યાર્ડ્સની ઉર્જા તીવ્રતામાં સતત ઘટાડો કર્યો છે. આ પ્રતિબદ્ધતાને સર્વોચ્ચ સ્તરે ઔપચારિક માન્યતા મળી છે. ભારતીય રેલવેએ વર્ષ 2025 માં 3 શ્રેણીઓમાં 7 રાષ્ટ્રીય ઉર્જા સંરક્ષણ પુરસ્કારો મેળવ્યા છે. આ પુરસ્કારો માત્ર સાંકેતિક નથી; તેઓ રેલવેને ભારતના વ્યાપક ઉર્જા કાર્યક્ષમતા લેન્ડસ્કેપમાં બેન્ચમાર્ક સંસ્થા તરીકે ચિહ્નિત કરે છે, જે એવા ધોરણો સ્થાપિત કરે છે જેના પર અન્ય મોટી જાહેર ક્ષેત્રની સંસ્થાઓ હવે માપવામાં આવે છે.

નિષ્કર્ષ

ભારતીય રેલવે, એક એવી સંસ્થા તરીકે જે ભારતના ભૂગોળના દરેક ભાગને સ્પર્શે છે અને તેની વસ્તીના દરેક વર્ગની સેવા કરે છે, તે નેતૃત્વ કરવાની શક્તિ અને જવાબદારી બંને ધરાવે છે. વિદ્યુતીકરણ, જળ સંરક્ષણ, વનીકરણ, સ્વચ્છતા અને રિન્યુએબલ એનર્જીમાં હાંસલ કરેલી પ્રગતિ તેનો પાયો છે. વાવેલું દરેક વૃક્ષ, સંગ્રહિત દરેક લિટર પાણી, સૂર્યમાંથી જનરેટ થયેલ દરેક કિલોવોટ અને જળ-તટસ્થ બનેલો દરેક ડેપો તે માર્ગ પરનું એક પગલું છે.

SM/JY/JD