પ્રધાનમંત્રી ઉત્કૃષ્ટતા પુરસ્કારો (Prime Minister’s Awards for Excellence)ની લોકપ્રિયતા 750થી વધુ જિલ્લાઓમાં ઝડપથી વધી છે, અને સ્પર્ધાત્મક ભાગીદારીમાં પણ તે મુજબનો વધારો જોવા મળ્યો છે, જેમાં અરજીઓ 2023માં 1,216 થી વધીને 2024માં 1,588 અને 2025 માં 2,035 થઈ છે. iGOT કર્મયોગી પ્લેટફોર્મ પર 88 લાખથી વધુ અધિકારીઓ જોડાયા છે જેમણે 2,000 થી વધુ અભ્યાસક્રમોનો લાભ લીધો છે. CPGRAMS દ્વારા ફરિયાદ નિવારણ 2014 માં વાર્ષિક આશરે 2 લાખ ફરિયાદોથી વધીને હાલમાં 25-30 લાખ થયું છે, જેમાં 95% થી વધુ કેસોનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો છે અને સરેરાશ નિવારણ સમય 60 દિવસથી ઘટીને આશરે 12 દિવસ થયો છે. પેન્શન સુધારાઓમાં, માત્ર 2024 માં જ 40 લાખથી વધુ પેન્શનરોએ ફેસ રેકગ્નિશન-આધારિત ડિજિટલ લાઇફ સર્ટિફિકેટ (DLC) નો ઉપયોગ કર્યો હતો, જ્યારે વિવિધ સિસ્ટમોમાં તેનો કુલ વપરાશ નોંધપાત્ર સ્તરે પહોંચ્યો છે.

કર્મચારી, જાહેર ફરિયાદ અને પેન્શન મંત્રાલયના કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે અહીં 18મા સિવિલ સર્વિસ ડેને સંબોધિત કરતી વખતે આ રસપ્રદ આંકડા ટાંક્યા હતા. તેમણે "નાગરિક-કેન્દ્રિત, સંસ્થાગત શાસન" તરફના બદલાવ પર ભાર મૂક્યો હતો, સેવા વિતરણમાં થયેલા સુધારાઓને રેખાંકિત કર્યા હતા અને મિશન કર્મયોગી અને તેના નવા ઘટકો જેવી ક્ષમતા નિર્માણ પહેલોના સતત વિસ્તરણની જાહેરાત કરી હતી, સાથે સાથે વ્યક્તિગત પ્રોફાઇલિંગને બદલે સ્પર્ધાત્મક, કાર્યક્રમ-આધારિત બેન્ચમાર્ક દ્વારા વહીવટી કામગીરીના મૂલ્યાંકન માટે પુનઃલક્ષી માળખાની પણ જાહેરાત કરી હતી.

મંત્રીએ શાસનમાં માળખાકીય ફેરફારો પર ભાર મૂક્યો હતો, જેમાં "વ્યક્તિગત વિતરણથી સંસ્થાગત વિતરણ" તરફ અને "નિયમ-આધારિત"થી "ભૂમિકા-આધારિત" વહીવટ તરફના સ્થળાંતરનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે લગભગ 2,000 અપ્રસ્તુત નિયમોને હટાવવા, અમુક ભરતી પ્રક્રિયાઓ માટે ઇન્ટરવ્યુ નાબૂદ કરવા અને સિવિલ સર્વિસ ડેને વધુ જ્ઞાન-સંચાલિત પ્લેટફોર્મ તરીકે પુનઃડિઝાઇન કરવા તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. ઉત્કૃષ્ટતા પુરસ્કારો માટેના મૂલ્યાંકન માળખાને વ્યક્તિગત અધિકારીની પ્રોફાઇલને બદલે ફ્લેગશિપ પ્રોગ્રામના પરિણામો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે પુનઃગઠિત કરવામાં આવ્યું છે. આસિસ્ટન્ટ સેક્રેટરી પ્રોગ્રામ જેવી સંસ્થાગત નવીનતાઓ, લગભગ 90% સરકારી કામગીરીને આવરી લેતી ડિજિટલ ગવર્નન્સ સિસ્ટમ્સ અને વૈશ્વિક વહીવટી ફોરમની યજમાની સહિતના આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો.

ભવિષ્ય તરફ જોતા, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે મિશન કર્મયોગી અને “કર્મયોગી પ્રારંભ” જેવી પહેલો દ્વારા તાલીમ અને શાસન સુધારાઓના વિસ્તરણનો સંકેત આપ્યો હતો, જેમાં સિવિલ સર્વન્ટ્સને ઉભરતા શાસન પડકારો માટે તૈયાર કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે. તેમણે ભારતીય વહીવટી મોડેલોમાં વધતી જતી વૈશ્વિક રુચિ તરફ પણ ઈશારો કર્યો હતો, જેમાં માલદીવ, મોરેશિયસ, બાંગ્લાદેશ અને દક્ષિણ આફ્રિકા જેવા દેશો CPGRAMS જેવી સિસ્ટમોનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે આ વ્યાપક પ્રયાસ “વિકસિત ભારત: નાગરિક-કેન્દ્રિત શાસન અને છેવાડાના માનવી સુધી વિકાસ”ની થીમ સાથે સુસંગત છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય 2047 માં ભારતની સ્વતંત્રતાની શતાબ્દી માટે સિવિલ સર્વન્ટ્સની આગામી પેઢીને સજ્જ કરવાનો છે.

“બદલાવ વહીવટ-કેન્દ્રિત શાસનથી નાગરિક-કેન્દ્રિત શાસન તરફનો છે,” ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ઉમેર્યું કે સુધારાઓનો હેતુ “મહત્તમ પારદર્શિતા, મહત્તમ જવાબદારી અને સમયમર્યાદાનું શિસ્ત” સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. તેમણે એ પણ નોંધ્યું હતું કે ફરિયાદોની નોંધણીમાં થયેલો વધારો વધતી જતી અસંતોષને બદલે નિવારણ પ્રણાલીમાં સુધારેલા વિશ્વાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આ વિકાસ સાર્વજનિક સેવા સુધારણાના મુખ્ય સ્તંભો તરીકે ડેટા-સંચાલિત મૂલ્યાંકન, ડિજિટલ ગવર્નન્સ અને મોટા પાયે ક્ષમતા નિર્માણ તરફ ભારતના વહીવટી માળખામાં ચાલી રહેલા સંક્રમણને રેખાંકિત કરે છે.

ઉપરાષ્ટ્રપતિ શ્રી સી. પી. રાધાકૃષ્ણને મુખ્ય અતિથિ તરીકે આ કાર્યક્રમની અધ્યક્ષતા કરી હતી. આ સમારોહમાં સરકારના ટોચના વહીવટી નેતૃત્વના વરિષ્ઠ સભ્યોએ હાજરી આપી હતી. મંચ પર પ્રધાનમંત્રીના મુખ્ય સચિવ પી. કે. મિશ્રા, પ્રધાનમંત્રીના મુખ્ય સચિવ શક્તિકાંત દાસ, કેબિનેટ સચિવ ટી. વી. સોમનાથન અને સચિવ (DARPG) સુશ્રી નિવેદિતા શુક્લા વર્મા પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા, જે વાર્ષિક સિવિલ સર્વિસીસ મેળાવડામાં ઉચ્ચ સ્તરીય સંસ્થાગત હાજરી દર્શાવે છે.

ફોટો: કેન્દ્રીય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહ મંગળવારે નવી દિલ્હીમાં 18મા સિવિલ સર્વિસ ડે પર સંબોધન કરી રહ્યા છે.

SM/BS/JD