8 એપ્રિલ, 2015 ના રોજ પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા શરૂ કરાયેલ પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY), ભારતના પાયાના સ્તરના સાહસિકોને મજબૂત કરવામાં 11 વર્ષની સફળતાની ઉજવણી કરી રહી છે. આ પહેલ નાણાકીય સુલભતામાં રહેલા અંતરને દૂર કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે, જે કોર્પોરેટ ન હોય તેવી અને ખેતી સિવાયની આવક પેદા કરતી પ્રવૃત્તિઓ માટે નાના પાયાના વ્યવસાયિક સાહસોને ટેકો આપવા માટે ₹20 લાખ સુધીની સુવ્યવસ્થિત, સરળ કોલેટરલ-ફ્રી લોન ઓફર કરે છે.

સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ સાહસો (MSMEs) ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમના કરોડરજ્જુ તરીકે સેવા આપે છે, જે મોટા કોર્પોરેશનોના આવશ્યક ભાગીદાર તરીકે કામ કરે છે અને સંતુલિત આર્થિક વિકાસને વેગ આપે છે. નવા ઉદ્યોગોમાં તેમની પહોંચમાં વિવિધતા લાવીને અને તેમના ઉત્પાદનને શુદ્ધ કરીને, આ સાહસો સ્થાનિક ગ્રાહકો અને વૈશ્વિક બજારો બંનેની જરૂરિયાતોને અસરકારક રીતે સંબોધિત કરી રહ્યા છે.

વ્યવસાયિક ધિરાણનું લેન્ડસ્કેપ ઝડપથી વિકસિત થયું છે, જેમાં ડિજિટલ નવીનતાઓ અને ડેટા એનાલિટિક્સ નાના એકમો માટે મૂડી સુરક્ષિત કરવાનું સરળ બનાવે છે. આ પ્રગતિનો પાયાનો પથ્થર PMMY છે, જે એક વ્યૂહાત્મક સરકારી પહેલ છે જે પ્રખ્યાત રીતે "ફંડિંગ ધ અનફન્ડેડ" ના મિશન દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે ધિરાણ તે લોકો સુધી પહોંચે જેમને પરંપરાગત રીતે ઔપચારિક બેંકિંગ સિસ્ટમો દ્વારા અવગણવામાં આવ્યા હતા.

PMMY ના 11મા સફળ વર્ષ નિમિત્તે કેન્દ્રીય નાણા અને કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રી શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણે જણાવ્યું હતું કે, “છેલ્લા દાયકામાં, ભારતે એક શાંત પરિવર્તન જોયું છે જ્યાં કરોડો સામાન્ય નાગરિકોએ નવપલ્લિત આત્મવિશ્વાસ અને એજન્સી સાથે સાહસિકતામાં પગ મૂક્યો છે. તેના હાર્દમાં 08 એપ્રિલ, 2015 ના રોજ પ્રધાનમંત્રી દ્વારા શરૂ કરાયેલ એક પહેલ પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY) છે, જેણે ડિઝાઈન દ્વારા "ફંડિંગ ધ અનફન્ડેડ" (ધિરાણ વંચિતોને ધિરાણ) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.”

“અગિયાર વર્ષ પછી, આ યોજના દેશમાં MSME અને અગણિત વ્યક્તિગત સાહસિકો માટે ક્રેડિટ લેન્ડસ્કેપને નવેસરથી આકાર આપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહી છે. આ તે સાહસિકો હતા જેઓ અત્યાર સુધી ઔપચારિક બેંકિંગ પ્રણાલીમાંથી બાકાત હતા. આ પહેલ સાથે, ધિરાણ માટેના પ્રવેશ અવરોધોને દૂર કરીને સાહસિકતા ખરેખર લોકશાહી બની છે,” શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણે ઉમેર્યું હતું.

લાખો લોકોને સશક્ત બનાવવા અને સમાવેશી વિકાસના વિઝનને પૂર્ણ કરવામાં PMMY ની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડતા, કેન્દ્રીય નાણામંત્રીએ નોંધ્યું કે, “સંચિત રીતે, 57.79 કરોડથી વધુ લોન મંજૂર કરવામાં આવી છે, જે ₹40.07 લાખ કરોડના વિતરણ જેટલી છે. બે તૃતીયાંશ લોન મહિલા સાહસિકોને મંજૂર કરવામાં આવી છે. તમામ લોનમાંથી આશરે પાંચમો ભાગ પ્રથમ વખતના સાહસિકોને આપવામાં આવ્યો હતો. મોટા પાયે, આ 12.15 કરોડ લોન છે જેમાં નવા ઉદ્યોગસાહસિકોને 12 લાખ કરોડ રૂપિયાની રકમ આપવામાં આવી છે.

કેન્દ્રીય નાણામંત્રીએ આ યોજનાને સામાન્ય માણસ સુધી પહોંચાડવા અને તેને જબરદસ્ત સફળ બનાવવા બદલ બેંકો, વિવિધ નાણાકીય સંસ્થાઓ અને હિતધારકોની પણ પ્રશંસા કરી હતી.

શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણે કહ્યું, “પીએમ મુદ્રા યોજના 2047 સુધીમાં વિકસિત ભારત બનવાની આપણા દેશની સફરમાં સાહસિકોને સક્રિય સહભાગી બનવા માટે સશક્ત કરવાનું ચાલુ રાખશે.”

આ પ્રસંગે કેન્દ્રીય નાણા રાજ્ય મંત્રી (MoS) શ્રી પંકજ ચૌધરીએ જણાવ્યું હતું કે, “પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY) એ સૂક્ષ્મ સાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની સૌથી મહત્વપૂર્ણ પહેલોમાંની એક છે. નાણાકીય સમાવેશ એ સરકારની ટોચની પ્રાથમિકતાઓમાંની એક છે, કારણ કે તે સમાવેશી વૃદ્ધિ હાંસલ કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. PMMY નાના સાહસિકોને બેંકો, NBFCs અને MFIs પાસેથી લોન સપોર્ટ મેળવવા માટે એક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે કારણ કે તે ક્રેડિટ ઇન્ક્લુઝનને વેગ આપે છે.”

“મુદ્રા યોજના પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા 8 એપ્રિલ, 2015 ના રોજ શરૂ કરવામાં આવી હતી. યોજનાની શરૂઆત કરતી વખતે, પ્રધાનમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ભારતના નાના સાહસિકોને ટેકો આપવો એ ભારતની અર્થવ્યવસ્થાને વૃદ્ધિ અને સમૃદ્ધ કરવામાં મદદ કરવાની સૌથી અસરકારક રીતોમાંની એક છે. આ યોજનાએ મોટી સંખ્યામાં સાહસિકોને તેમના વ્યવસાયો સ્થાપવા અને ચલાવવામાં મદદ કરવા માટે નિર્ણાયક નાણાકીય સહાય પૂરી પાડી છે અને તેમનામાં નાણાકીય સુરક્ષાની ભાવના જગાડી છે,” MoS એ જણાવ્યું હતું.

રાજ્ય મંત્રીએ વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે, “તેણે સમગ્ર દેશમાં સ્વ-રોજગારની તકો ઊભી કરી છે, ખાસ કરીને સમાજના વંચિત વર્ગો માટે, જેમાં અનુસૂચિત જાતિ/અનુસૂચિત જનજાતિ, અન્ય પછાત વર્ગો (51% લોન લાભાર્થીઓ) અને મહિલાઓ (67% લોન લાભાર્થીઓ) નો સમાવેશ થાય છે.”

મુદ્રાની અસર પર ભાર મૂકતા MoS એ કહ્યું કે, “મુદ્રા યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય "ફંડિંગ ધ અનફન્ડેડ" છે. આ યોજનાએ અનૌપચારિક ધિરાણકર્તાઓ દ્વારા ભારતના નાના સાહસિકોના શોષણનો સફળતાપૂર્વક અંત લાવ્યો છે. પાછલા 11 વર્ષોમાં, તેણે 57.7 કરોડ લોન દ્વારા 40 લાખ કરોડથી વધુનો વિસ્તાર કર્યો છે, જે લોન લેનારાઓમાં આત્મવિશ્વાસની નવી ભાવના જગાડે છે. આ તેમના પ્રયત્નોને ટેકો આપવા માટે સરકારની મક્કમ પ્રતિબદ્ધતા અને નાણાકીય સમાવેશ દ્વારા સક્ષમ બનેલા સમાવેશી વિકાસ દ્વારા ભારતને 2047 સુધીમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવાની દિશામાં તેની ત્વરિત સફરને સ્પષ્ટપણે પ્રતિબિંબિત કરે છે.”

મુદ્રા યોજનાના મુખ્ય સિદ્ધાંતો દ્વારા નાણાકીય સમાવેશને આગળ વધારવાના અગિયાર વર્ષની સ્મૃતિમાં, ચાલો યોજનાની કેટલીક પ્રાથમિક લાક્ષણિકતાઓ અને મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નો પર એક નજર કરીએ:

દેશમાં નાણાકીય સમાવેશ કાર્યક્રમનું અમલીકરણ ત્રણ સ્તંભો પર આધારિત છે, એટલે કે,

1. બેન્કિંગ ધ અનબેન્ક્ડ (બેંકિંગ સુવિધા વંચિતોને બેંકિંગ)
2. સિક્યોરિંગ ધ અનસિક્યોર્ડ (અસુરક્ષિતોને સુરક્ષિત કરવા) અને
3. ફંડિંગ ધ અનફન્ડેડ (ધિરાણ વંચિતોને ધિરાણ)

ઉપરોક્ત ત્રણ ઉદ્દેશ્યો ટેકનોલોજીનો લાભ ઉઠાવીને અને બહુ-હિતધારકોના સહયોગી અભિગમ અપનાવીને હાંસલ કરવામાં આવી રહ્યા છે, જ્યારે વંચિત અને ઓછી સેવા ધરાવતા લોકોને પણ સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે.

નાણાકીય સમાવેશ (FI) ના ત્રણ સ્તંભોમાંથી એક - ફંડિંગ ધ અનફન્ડેડ, નાણાકીય સમાવેશ ઇકોસિસ્ટમમાં PMMY દ્વારા પ્રતિબિંબિત થાય છે, જે લઘુ/સૂક્ષ્મ સાહસિકો માટે ધિરાણની કોલેટરલ ફ્રી ઍક્સેસ પ્રદાન કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે.

PMMY ની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ:

મુદ્રા લોન ચાર શ્રેણીઓમાં આપવામાં આવે છે જેમ કે, ‘શિશુ’, ‘કિશોર’, ‘તરુણ’ અને ‘તરુણપ્લસ’ જે વૃદ્ધિ અથવા વિકાસના તબક્કા અને લોન લેનારાઓની ભંડોળની જરૂરિયાતો દર્શાવે છે: -

• શિશુ: ₹50,000/- સુધીની લોન આવરી લે છે
• કિશોર: ₹50,000/- થી વધુ અને ₹5 લાખ સુધીની લોન આવરી લે છે
• તરુણ: ₹5 લાખ થી વધુ અને ₹10 લાખ સુધીની લોન આવરી લે છે
• તરુણપ્લસ: ₹10 લાખ થી વધુ અને ₹20 લાખ સુધીની લોન આવરી લે છે

લોન ઉત્પાદન, વ્યાપાર અને સેવા ક્ષેત્રોમાં ટર્મ ફાઇનાન્સિંગ અને કાર્યકારી મૂડીની જરૂરિયાતોને આવરી લે છે, જેમાં કૃષિ સાથે સંકળાયેલી પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે મરઘા પાલન, ડેરી અને મધમાખી ઉછેર વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

વ્યાજ દર RBI માર્ગદર્શિકા દ્વારા સંચાલિત થાય છે, જેમાં લવચીક ચુકવણીની શરતો હોય છે.

તારીખ 27.03.2026 સુધીમાં પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY) હેઠળની સિદ્ધિઓ

મહિલા ઉધાર લેનારાઓ: શિશુ શ્રેણી હેઠળ કુલ ₹9.02 લાખ કરોડ, કિશોર હેઠળ ₹6.22 લાખ કરોડ અને તરુણ શ્રેણી હેઠળ ₹1.09 લાખ કરોડનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું હતું.

લઘુમતી ઉધાર લેનારાઓ: શિશુ હેઠળ ₹1.33 લાખ કરોડ, કિશોર હેઠળ ₹1.54 લાખ કરોડ અને તરુણ હેઠળ ₹0.62 લાખ કરોડનું વિતરણ થયું હતું.

નવા સાહસિકો/ખાતાઓ:

• શિશુ શ્રેણી: ₹2.47 લાખ કરોડની મંજૂર રકમ અને ₹2.42 લાખ કરોડની વિતરિત રકમ સાથે 8.80 કરોડ ખાતા.
• કિશોર શ્રેણી: ₹5.09 લાખ કરોડ મંજૂર અને ₹4.87 લાખ કરોડ વિતરિત સાથે 2.79 કરોડ ખાતા.
• તરુણ શ્રેણી: ₹4.82 લાખ કરોડની મંજૂર રકમ અને ₹4.67 લાખ કરોડની વિતરિત રકમ સાથે 55 લાખ ખાતા.

શ્રેણી મુજબ વિગત:-(લોનની સંખ્યા અને મંજૂર રકમ)

વર્ષ મુજબ મંજૂર રકમ નીચે મુજબ છે:-

PMMY ના એક દાયકાથી વધુ સમયને ચિહ્નિત કરતા, ભારત વંચિતોને ઔપચારિક અર્થતંત્રમાં એકીકૃત કરવાના તેના સમર્પિત મિશનને રેખાંકિત કરે છે. "બેન્કિંગ ધ અનબેન્ક્ડ", "સિક્યોરિંગ ધ અનસિક્યોર્ડ" અને "ફંડિંગ ધ અનફન્ડેડ" ના મુખ્ય સિદ્ધાંતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને, સરકાર નાણાકીય ખાઈને પૂરવાનું ચાલુ રાખે છે અને મહત્વાકાંક્ષી વ્યવસાય માલિકોની આકાંક્ષાઓને વાસ્તવિકતામાં ફેરવે છે.

SM/IJ/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com