“ભારતે આગામી થોડા વર્ષોમાં સ્વદેશી ડ્રોન ઉત્પાદનના વૈશ્વિક હબ તરીકે ઉભરી આવવા માટે મિશન મોડમાં કામ કરવું જોઈએ,” તેમ રક્ષા મંત્રી શ્રી રાજનાથ સિંહે જણાવ્યું હતું. તેમણે વર્તમાન ભૌગોલિક રાજકીય અનિશ્ચિતતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યુહાત્મક સ્વાયત્તતા સુનિશ્ચિત કરવા, સંરક્ષણ સજ્જતા વધારવા અને દેશને આત્મનિર્ભર બનાવવા માટે ડ્રોન ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાની તાતી જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેઓ 19 માર્ચ 2026 ના રોજ નવી દિલ્હીના માણેકશો સેન્ટર ખાતે ‘એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ ટેક્નોલોજીસ’ થીમ પર સંરક્ષણ ઉત્પાદન વિભાગ દ્વારા આયોજિત બે દિવસીય નેશનલ ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ કોન્ક્લેવના ઉદઘાટન સત્ર દરમિયાન MSMEs, સ્ટાર્ટ-અપ્સ, ઇનોવેશન ફોર ડિફેન્સ એક્સેલન્સ (iDEX) ના વિજેતાઓ, સંરક્ષણ જાહેર ક્ષેત્રના સાહસો (DPSUs), ખાનગી સંરક્ષણ કંપનીઓ, સંશોધકો, નીતિ નિર્માતાઓ અને શિક્ષણવિદોને સંબોધિત કરી રહ્યા હતા.

રક્ષા મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધથી લઈને ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેના તણાવપૂર્ણ ચાલી રહેલા સંઘર્ષો એ પુરાવો છે કે ડ્રોન અને કાઉન્ટર-ડ્રોન ટેકનોલોજી ભવિષ્યના યુદ્ધમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે અને ડ્રોન ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભરતા માત્ર ઉત્પાદન સ્તરે જ નહીં, પરંતુ ઘટક સ્તરે પણ આવશ્યક છે. “ડ્રોનના મોલ્ડથી લઈને તેના સોફ્ટવેર, એન્જિન અને બેટરી સુધી બધું જ ભારતમાં જ બનાવવું જોઈએ. આ કોઈ સરળ કાર્ય નથી. મોટાભાગના દેશો જ્યાં ડ્રોનનું ઉત્પાદન થાય છે, ત્યાં નોંધપાત્ર સંખ્યામાં જટિલ ઘટકો હાલમાં ચીનથી આયાત કરવામાં આવે છે,” તેમણે કહ્યું.

શ્રી રાજનાથ સિંહે ઉમેર્યું હતું કે કોઈપણ રાષ્ટ્રના સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ મોટા ઉદ્યોગો, MSMEs, સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને ઇનોવેટર્સના યોગદાન પર નિર્ભર છે, સાથે જ તે દેશની વિશિષ્ટ સંરક્ષણ જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે સરકારના સ્પષ્ટ નીતિગત પ્રોત્સાહન દ્વારા પણ સંચાલિત થાય છે. જ્યારે તેમણે ખાનગી ક્ષેત્રના સક્રિય યોગદાન માટે આહવાન કર્યું, ત્યારે તેમણે ભારતને સ્વદેશી ડ્રોન ઉત્પાદન માટે વૈશ્વિક હબમાં પરિવર્તિત કરવા માટે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળની સરકારના સંપૂર્ણ સમર્થનની ખાતરી આપી.

ઉદઘાટન સત્રના ભાગરૂપે, રક્ષા મંત્રીએ iDEX ફ્રેમવર્ક હેઠળ ડિફેન્સ ઇન્ડિયા સ્ટાર્ટ-અપ ચેલેન્જ (DISC-14) ની 14મી આવૃત્તિ અને ADITI ચેલેન્જીસની 4થી આવૃત્તિ લોન્ચ કરી. વિવિધ ક્ષેત્રોમાં અદ્યતન નવીનતાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સંરક્ષણ દળો, ઇન્ડિયન કોસ્ટ ગાર્ડ અને ડિફેન્સ સ્પેસ એજન્સી તરફથી DISC-14 હેઠળ 82 અને ADITI ચેલેન્જીસ 4.0 હેઠળ 25 સહિત કુલ 107 પ્રોબ્લેમ સ્ટેટમેન્ટ્સ લોન્ચ કરવામાં આવ્યા હતા.

MSMEs અને સ્ટાર્ટ-અપ્સ દ્વારા ડિઝાઇન-આધારિત નવીનતાને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે રક્ષા મંત્રી દ્વારા DPSUs તરફથી 101 ઇનોવેશન ચેલેન્જીસ દર્શાવતી નવી પહેલ પણ લોન્ચ કરવામાં આવી હતી. આ પડકારોને DPSUs દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે, જે વિજેતા સ્ટાર્ટ-અપ્સને માર્ગદર્શન, પરીક્ષણ સુવિધાઓ અને તેમની સપ્લાય ચેઇનમાં સંકલિત થવાની તકો પણ પૂરી પાડશે.

શ્રી રાજનાથ સિંહે iDEX અને ADITI (Acing Development of Innovative Technologies with iDEX) ને ગેમ-ચેન્જર પહેલ ગણાવી હતી, જેના દ્વારા સ્ટાર્ટ-અપ્સ, ઇનોવેટર્સ અને MSMEs ને સંરક્ષણ દળોની વિશિષ્ટ જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે નવા ઉકેલો વિકસાવવાની તક આપવામાં આવે છે. “February 2026 સુધીમાં, 2018 માં iDEX ની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં આશરે 676 સ્ટાર્ટ-અપ્સ, MSMEs અને વ્યક્તિગત ઇનોવેટર્સ સંરક્ષણ નવીનતા ઇકોસિસ્ટમમાં જોડાયા છે. 548 કોન્ટ્રાક્ટ્સ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે અને 566 પડકારો લોન્ચ કરવામાં આવ્યા છે. જેમાંથી 58 પ્રોટોટાઇપ્સને ખરીદી માટે મંજૂરી મળી છે, જેની કિંમત આશરે 3,853 કરોડ રૂપિયા છે. વધુમાં, લગભગ 2,326 કરોડ રૂપિયાના 45 ખરીદી કરારો પર પહેલેથી જ હસ્તાક્ષર થઈ ચૂક્યા છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે નવીનતા ધીમે-ધીમે મૂર્ત ઉત્પાદનો અને ટેકનોલોજીમાં સાકાર થઈ રહી છે, અને આ પરિવર્તનમાં અમારા સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને MSMEs દ્વારા ભજવવામાં આવતી ભૂમિકા સતત મજબૂત થઈ રહી છે,” તેમણે કહ્યું.

રક્ષા મંત્રીએ ભાર મૂક્યો હતો કે MSMEs આજે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, રોબોટિક્સ, ઓટોમેશન અને એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં સક્રિયપણે રોકાયેલા છે, જે એક સ્મારક અને સકારાત્મક પરિવર્તન દર્શાવે છે. તેમણે MSMEs અને સ્ટાર્ટ-અપ્સ માટે તેમના સંસાધનો અને ક્ષમતાઓનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ ટેકનોલોજીને અપનાવવા અને સંકલિત કરવાનું અનિવાર્ય ગણાવ્યું હતું. “સમકાલીન લેન્ડસ્કેપમાં, ઓટોમેશન, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, રોબોટિક્સ અને એડિટિવ મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવી નવીનતાઓ વૈશ્વિક ઉત્પાદન ક્ષેત્રને નવો આકાર આપી રહી છે. વધુમાં, 'ડિજિટલ ટ્વિન્સ' અને અદ્યતન સિમ્યુલેશન ટૂલ્સ જેવી ટેકનોલોજી નવી શક્યતાઓ ખોલી રહી છે. 'ડિજિટલ ટ્વિન' માં આવશ્યકપણે વાસ્તવિક દુનિયાની સિસ્ટમનું વર્ચ્યુઅલ મોડેલ બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. આવી ટેકનોલોજી આપણને જટિલ પ્રણાલીઓને વધુ સારી રીતે સમજવા માટે સશક્ત બનાવે છે અને વધુ જાણકાર નિર્ણય લેવાની સુવિધા આપે છે,” તેમણે કહ્યું.

શ્રી રાજનાથ સિંહે ઉમેર્યું કે MSME ક્ષમતાઓના સંવર્ધન માટે 'ઇન્ટિગ્રેશન' (સંકલન) એ બીજો મહત્વનો ખ્યાલ છે. “આ સંકલન બે અલગ-અલગ રીતે પ્રાપ્ત કરી શકાય છે: હોરિઝોન્ટલ અને વર્ટિકલ. હોરિઝોન્ટલ ઇન્ટિગ્રેશનનો અર્થ એ છે કે વિવિધ ક્ષેત્રોના MSMEs એકબીજા સાથે જોડાય, એકબીજાના અનુભવોમાંથી શીખે અને સહયોગ કરે. વર્ટિકલ ઇન્ટિગ્રેશનનો અર્થ એ છે કે MSMEs મોટા પાયાના ઉદ્યોગો સાથે ભાગીદારી કરે, ઉભરતા ટેકનોલોજીકલ ડોમેન્સ સાથે જોડાય અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ઓટોમેશન, રોબોટિક્સ અને એડિટિવ મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં નિપુણતા કેળવે. અમારા MSMEs એ ઇન્ડસ્ટ્રી 4.0 ને અપનાવવા તરફ આગળ વધવું જોઈએ. જ્યારે હોરિઝોન્ટલ અને વર્ટિકલ ઇન્ટિગ્રેશન બંને એકસાથે થાય છે ત્યારે જ એક મજબૂત નવીનતા ઇકોસિસ્ટમ સ્થાપિત થાય છે,” તેમણે કહ્યું.

MSMEsને મજબૂત કરવા માટે સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલી અસંખ્ય પહેલો પર પ્રકાશ પાડતા, રક્ષા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે MSMEs ને ઇક્વિટી, લિક્વિડિટી અને પ્રોફેશનલ સપોર્ટ પૂરો પાડવા માટે આ વર્ષના કેન્દ્રીય બજેટમાં ત્રિ-પાંખીય અભિગમ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે, જેનાથી તેઓ 'ચેમ્પિયન MSMEs' તરીકે ઉભરી શકે. ઉદ્દેશ્ય MSMEs ના વિકાસને વેગ આપવાનો અને સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય બંને બજારોમાં તેમની સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાનો છે, એમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

શ્રી રાજનાથ સિંહે ધ્યાન દોર્યું હતું કે 2014 થી, સરકાર આ "મહત્વપૂર્ણ" ક્ષેત્રના વિસ્તરણ પર સતત અગ્રિમતા આપી રહી છે અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે. MSMEs ની નોંધણી અને ઓળખને સરળ બનાવવા માટે, ઉદ્યમ પોર્ટલ અને ઉદ્યમ આસિસ્ટ પોર્ટલ જેવા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ લોન્ચ કરવામાં આવ્યા છે. ઉદ્દેશ્ય નાના ઉદ્યોગોને ઔપચારિક અર્થતંત્રમાં સંકલિત કરવાનો છે, જેનાથી તેઓ સરકારી યોજનાઓનો લાભ મેળવી શકે. તેમણે ઉમેર્યું કે 2012-13માં દેશમાં MSMEs ની સંખ્યા આશરે 4.67 કરોડ હતી, અને તાજેતરના ડેટા અનુસાર આ આંકડો લગભગ 08 કરોડ પર પહોંચી ગયો છે. આ વૃદ્ધિ, તેમણે કહ્યું, દેશમાં સાહસિકતાની ભાવનામાં સતત વધારો દર્શાવે છે, અને નાના ઉદ્યોગો હવે આર્થિક વૃદ્ધિ ચલાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે.

“અમે સ્ટાર્ટ-અપ્સને તેમના ખરેખર અનન્ય વિચારો દ્વારા સામાજિક પરિવર્તન માટે ઉત્પ્રેરક તરીકે સેવા આપતા જોઈએ છીએ, જ્યારે અન્ય લોકો અતિ ટૂંકા ગાળામાં 'યુનિકોર્ન' નો પ્રતિષ્ઠિત દરજ્જો પ્રાપ્ત કરે છે. નજીકના ભવિષ્યમાં, બીજા ઘણા 'યુનિકોર્ન' ની આગામી પેઢી તરીકે ઉભરી આવશે. આ માટે માત્ર સતત પ્રયત્ન, ખંત અને અવિરત સમર્પણની જરૂર છે,” રક્ષા મંત્રીએ MSMEs અને સ્ટાર્ટ-અપ્સને નવીનતા લાવવા, નવી ટેકનોલોજી અપનાવવા અને આત્મનિર્ભર ભારત અને વિકસિત ભારતના વિઝનને સાકાર કરવા માટે ઉત્સાહ સાથે આગળ વધવા વિનંતી કરતા કહ્યું.

આ પ્રસંગે બોલતા, સચિવ (સંરક્ષણ ઉત્પાદન) શ્રી સંજીવ કુમારે હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે આ કોન્ક્લેવનો ઉદ્દેશ્ય અદ્યતન ઉત્પાદન તકનીકોને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને ડિઝાઇન, વિકાસ અને ઉત્પાદનથી શરૂ કરીને સમગ્ર વેલ્યુ ચેઇન અને ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમમાં MSMEs ના સંકલનને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે 200 પ્રોબ્લેમ સ્ટેટમેન્ટ્સ MSMEs, ઉદ્યોગો, સ્ટાર્ટ-અપ્સ, યુવા સંશોધકોને અત્યાધુનિક ઉત્પાદનો ડિઝાઇન કરવાની અને તેમની કુશળતા વધારવાની તક આપશે.

સચિવ (DP) એ 2025 - રિફોર્મ્સના વર્ષ દરમિયાન સ્થાનિક સંરક્ષણ ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવા અને મજબૂત કરવા માટે મંત્રાલય દ્વારા લેવામાં આવેલા શ્રેણીબદ્ધ પગલાંઓની ગણતરી કરી હતી. “DDPએ વિવિધ મંજૂરીઓ અને પરવાનગીઓના તર્કસંગતીકરણ અને સરળીકરણ સહિત નોંધપાત્ર સુધારા અમલમાં મૂક્યા છે; ગુણવત્તા પ્રક્રિયાને મજબૂત કરવી અને DPSUs અને DRDO ની પરીક્ષણ પ્રયોગશાળાઓને સુલભ બનાવી છે. સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા ઉદ્યોગોનો સૃજન દીપ નામનો ડિજિટલ ડેટાબેઝ પણ બનાવવામાં આવ્યો છે, જેમાં સંશોધન અને વિકાસ માટેના સંસાધનો વધારવા માટે 40,000 થી વધુ ઉદ્યોગોની યાદી આપવામાં આવી છે,” તેમણે કહ્યું.

ઇવેન્ટ દરમિયાન, રક્ષા મંત્રીએ સંરક્ષણ ઉત્પાદન વિભાગના 05 પ્રકાશનો પણ બહાર પાડ્યા હતા, જેનો ઉદ્દેશ્ય નીતિગત પહેલો પ્રત્યે જાગૃતિ વધારવા, સંરક્ષણ નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા અને ઉદ્યોગના હિતધારકો માટે વ્યવસાય કરવાની સરળતા પૂરી પાડવાનો છે. આ છે:

1. SAMARTHYA 2026 – સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભરતા તરફની સફર: સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભરતાને મજબૂત કરવા માટેના રોડમેપ અને મુખ્ય પહેલોની રૂપરેખા આપતો દસ્તાવેજ.
2. Indian Defence Industry – Going Global: ભારતની વધતી જતી સંરક્ષણ નિકાસ અને વૈશ્વિક બજારમાં ભારતીય કંપનીઓ માટેની તકો પર પ્રકાશ પાડતો અહેવાલ.
3. SANKLAN: સંરક્ષણ કંપનીઓ અને MSMEs ના સામાન્ય પ્રશ્નોના જવાબો પૂરી પાડતી હેન્ડી માર્ગદર્શિકા.
4. Enabling Provisions to integrate MSMEs in Defence PSU ecosystem: MSMEs ને DPSU ઇકોસિસ્ટમમાં સંકલિત કરવા માટેના નવા પગલાંની રૂપરેખા આપતી પુસ્તિકા.
5. AI Maturity Assessment Model: સંરક્ષણ સંસ્થાઓને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ તકનીકોના તેમના સ્વીકારનું મૂલ્યાંકન અને સુધારણા કરવામાં મદદ કરવા માટેનું એક માળખું.

શ્રી રાજનાથ સિંહે એક પ્રદર્શનનું પણ ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું, જેમાં 20 મોટી સંરક્ષણ કંપનીઓએ MSMEs ને ભાગીદાર, સપ્લાયર્સ અને ઇનોવેટર્સ તરીકે સહ-પસંદ કરવા માટે તેમની પહેલ અને કાર્યક્રમો દર્શાવવા માટે તેમના સ્ટોલ ઉભા કર્યા છે. આ ઉપરાંત, 24 ભારતીય અને વિદેશી કંપનીઓ ઓટોમેશન, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, રોબોટિક્સ, એડિટિવ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને સ્માર્ટ મટિરિયલ્સ જેવી અદ્યતન ઉત્પાદન તકનીકો પ્રદર્શિત કરવા માટે પ્રદર્શનમાં ભાગ લઈ રહી છે.

ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ જનરલ અનિલ ચૌહાણ, નૌકાદળના વડા એડમિરલ દિનેશ કે ત્રિપાઠી, આર્મી ચીફ જનરલ ઉપેન્દ્ર દ્વિવેદી, સંરક્ષણ સચિવ શ્રી રાજેશ કુમાર સિંહ, સચિવ, સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ વિભાગ અને અધ્યક્ષ DRDO ડૉ. સમીર વી. કામત અને અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓ આ પ્રસંગે ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

SM/DK/JD