ભારતીય રેલવે (IR) માં તકનીકી સુધારણા એ એક સતત પ્રક્રિયા છે. IR પર તૈનાત/પાયલોટ કરવામાં આવેલી કેટલીક મુખ્ય તકનીકો નીચે મુજબ છે:

• મશીન વિઝન ઇન્સ્પેક્શન સિસ્ટમ (MVIS): MVIS એ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)/ મશીન લર્નિંગ (ML) આધારિત સિસ્ટમ છે જે ટ્રેનોના ફરતા કોઈપણ લટકતા, છૂટા અથવા ગુમ થયેલા ઘટકોને શોધવા પર એલર્ટ જનરેટ કરે છે. ફ્રેટ સ્ટોક માટે પાયલોટ ધોરણે નોર્થઈસ્ટ ફ્રન્ટિયર રેલવેમાં ત્રણ (03) MVIS, ડેડિકેટેડ ફ્રેટ કોરિડોર કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (DFCCIL) માં બે (02) અને સાઉથ ઈસ્ટ સેન્ટ્રલ રેલવેમાં એક (01) ઇન્સ્ટોલ કરવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, ફ્રેટ સ્ટોક માટે IR નેટવર્ક પર ચાર (04) MVIS દાખલ કરવા માટે IR અને DFCCIL વચ્ચે એક MoU પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે. ઉપરાંત, રિસર્ચ ડિઝાઇન એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન (RDSO) એ એક્સપ્રેશન ઓફ ઈન્ટરેસ્ટ (EoI) દ્વારા ઉદ્યોગના સહયોગથી રોલિંગ સ્ટોક માટે MVIS નો વિકાસ હાથ ધર્યો છે.
• વ્હીલ ઇમ્પેક્ટ લોડ ડિટેક્ટર (WILD): WILD એ વે-સાઇડ ઇન્સ્પેક્શન સિસ્ટમ છે જે રોલિંગ સ્ટોકમાં ખામીયુક્ત વ્હીલને ઓળખવા માટે ટ્રેક પર વ્હીલના પ્રભાવને માપે છે. આવી 24 સિસ્ટમ્સ IR પર ઇન્સ્ટોલ કરવામાં આવી છે.
• ઓનલાઇન મોનિટરિંગ ઓફ રોલિંગ સ્ટોક (OMRS): OMRS એ વે-સાઇડ ઇન્સ્પેક્શન સિસ્ટમ છે જે રોલિંગ સ્ટોકના બેરિંગ અને વ્હીલના સ્વાસ્થ્યનું નિરીક્ષણ કરે છે. આવી 25 સિસ્ટમ્સ IR પર ઇન્સ્ટોલ કરવામાં આવી છે જેમાંથી એક (01) OMRS સાઉથ સેન્ટ્રલ રેલવેના સિરપુર કાગઝ નગર / સિકંદરાબાદ ડિવિઝનમાં ઇન્સ્ટોલ કરવામાં આવી છે.
• ઇન્ટિગ્રેટેડ ટ્રેક મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સ (ITMS): ITMS રેલવે ટ્રેકના વ્યાપક નિરીક્ષણ અને દેખરેખ માટે તૈનાત કરવામાં આવે છે. ITMS મશીન લર્નિંગ અને ઇમેજ પ્રોસેસિંગનો ઉપયોગ રેલ, સ્લીપર્સ અને ફાસ્ટનિંગ જેવા રેલવે ટ્રેકના ઘટકોમાં ખામીઓને મોનિટર કરવા અને શોધવા માટે કરે છે. ITMS ના ડેટાનું ટ્રેકની તાત્કાલિક અને આયોજિત જાળવણી માટે વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે. હાલમાં ત્રણ (03) ITMS IR ટ્રેકના રેકોર્ડિંગ અને દેખરેખ માટે તૈનાત છે. તે વધુ સારી ટ્રેક જાળવણી આયોજન, ઉન્નત સુરક્ષા, ટ્રેક અસ્કયામતોની સુધારેલી વિશ્વસનીયતા અને કાર્યકારી કાર્યક્ષમતામાં મદદ કરે છે.
• ઓવરહેડ ઇક્વિપમેન્ટનું ડ્રોન આધારિત મોનિટરિંગ: ઓવરહેડ ઇક્વિપમેન્ટ (OHE) ના થર્મલ ઇમેજિંગ સાથે ડ્રોન આધારિત મોનિટરિંગ રાયપુર ડિવિઝનમાં પાયલોટ ધોરણે હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. વધુમાં, IIT મદ્રાસના સહયોગથી IR એ ઓવરહેડ ઇક્વિપમેન્ટ (OHE) ના ડ્રોન આધારિત એરિયલ ઇન્સ્પેક્શનનો વિકાસ હાથ ધર્યો છે જે AI/ML નો ઉપયોગ કરીને કેપ્ચર કરેલા ડેટાનું વિશ્લેષણ પણ કરશે.
• TRI-નેત્રા (TRI-Netra): RDSO એ ધુમ્મસ, વરસાદ અને ખરાબ હવામાન દરમિયાન લોકો પાઇલોટ્સને મદદ કરવા માટે TRI-નેત્રા (ટેરેન ઇમેજિંગ ફોર લોકોમોટિવ ડ્રાઇવર્સ - ઇન્ફ્રા-રેડ, એનહાંસ્ડ ઓપ્ટિકલ એન્ડ રેન્જિંગ ડિવાઇસ આસિસ્ટેડ) નો વિકાસ હાથ ધર્યો છે. આ સિસ્ટમમાં ઓપ્ટિકલ કેમેરા, ઇન્ફ્રા-રેડ કેમેરા અને રેન્જિંગ ડિવાઇસ (દા.ત. રડાર/લિડાર) અને લોકો પાઇલોટ્સને મદદ કરવા માટે રીઅલ-ટાઇમ, ઉન્નત વિઝન સિસ્ટમ બનાવવા માટે AI નો સમાવેશ થાય છે.

રેલ ટેક પોલિસી: વધુમાં, AI અને ડેટા-આધારિત તકનીકો પર આધારિત તકનીકો સહિત ખર્ચ-અસરકારક, અમલીકરણ યોગ્ય અને સ્કેલેબલ ઉકેલોના વિકાસને ટેકો આપવા માટે, 26.02.2026 ના રોજ IR દ્વારા રેલ ટેક પોલિસી નામની નવી નીતિ અપનાવવામાં આવી છે અને ઇનોવેટર્સ અને સ્ટાર્ટઅપ્સની ભાગીદારીને સરળ બનાવવા માટે એક પોર્ટલ (https://railtech.indianrailways.gov.in) શરૂ કરવામાં આવ્યું છે.

પ્રસ્તાવિત રેલ ટેક નીતિમાં નીચેની મુખ્ય સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે:

• ઇનોવેટર દ્વારા દરખાસ્તોનું એક-તબક્કામાં વિગતવાર સબમિશન.
• ઇનોવેટર દ્વારા રેલ ટેક પોર્ટલ પર સ્વ-પ્રારંભિત પડકારો માટે દરખાસ્તો સબમિશન માટેની જોગવાઈ.
• પ્રોટોટાઇપ વિકાસ અને ટ્રાયલ માટે મહત્તમ ગ્રાન્ટ સાથે, ભારતીય રેલવે અને ઇનોવેટર વચ્ચે 50:50 ખર્ચ-શેરિંગ ધોરણે ભંડોળ માટેની જોગવાઈ.
• વિસ્તૃત ટ્રાયલ અથવા સ્કેલ-અપ માટે ગ્રાન્ટ ઓફર કરવામાં આવે છે.

ઉપરોક્ત પ્રસ્તાવિત નીતિ ભારતીય રેલવેમાં નવી તકનીકોના પ્રારંભિક અપનાવવાની સુવિધા આપશે.

આ માહિતી રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઈન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજીના કેન્દ્રીય મંત્રી, શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે આજે લોકસભામાં પ્રશ્નોના જવાબમાં આપી હતી.

SM/BS/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com