કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પિયુષ ગોયલે આજે જણાવ્યું હતું કે એક સેવા તરીકે શિક્ષણમાં ભારતની નિકાસ આવકમાં ફાળો આપવાની અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત ભારતીય શિક્ષણને બાકીના વિશ્વ સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરવાની નોંધપાત્ર ક્ષમતા છે.

આજે નવી દિલ્હીમાં “વિકસિત ભારત 2047 માટે ઉચ્ચ શિક્ષણના આંતરરાષ્ટ્રીયકરણની પુનઃકલ્પના” પર વાઇસ ચાન્સેલરના કોન્ક્લેવને સંબોધતા શ્રી ગોયલે કહ્યું કે તેઓ વાઇસ ચાન્સેલરો સાથે જોડાવા માંગે છે અને ભારતમાં ઉચ્ચ શિક્ષણના ભવિષ્ય પર તેમના મંતવ્યો અને વિચારો સાંભળવા માંગે છે. તેમણે ખુશી વ્યક્ત કરી હતી કે વાણિજ્ય મંત્રાલય અને મંત્રાલય હેઠળની ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ (IIFT) ભારતની નિકાસ આવક તેમજ ભારતીય શિક્ષણની વૈશ્વિક પહોંચ વધારવા માટે શિક્ષણ એક સેવા તરીકે જે ક્ષમતા ધરાવે છે તેને શોધવામાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી રહી છે.

કોન્ક્લેવમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી, વિદ્યાર્થીઓની ગતિશીલતા, નિયમનકારી માળખાં અને ડ્યુઅલ ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ સહિત ઉચ્ચ શિક્ષણના આંતરરાષ્ટ્રીયકરણના મુખ્ય પાસાઓ પર વિષયવાર ચર્ચાઓ અને નિષ્ણાત સંવાદો માટે એક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડ્યું હતું. સહભાગીઓએ ભારતીય ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાની વ્યૂહરચનાઓ પર પણ વિચાર-વિમર્શ કર્યો હતો, જ્યારે શિક્ષણ ગતિશીલતામાં ઉભરતા વૈશ્વિક પ્રવાહોની તપાસ કરી હતી અને વિસ્તરતા વૈશ્વિક શિક્ષણ સેવા બજારમાં ભારત માટે તેની ઉપસ્થિતિ મજબૂત કરવાની તકો શોધી હતી.

તેમણે કહ્યું કે વિશ્વના ભાવિ વિકાસ એન્જિન એવા દેશો હોવાની સંભાવના છે જે ઓછા વિકસિત અથવા વિકાસશીલ છે, જેમ કે ભારત. તેથી, ભારતનો અનુભવ અને એક્સપોઝર વિકસિત દેશોના વિદ્યાર્થીઓને તેમની ભાવિ કારકિર્દીમાં મદદ કરશે.

શ્રી ગોયલે જણાવ્યું હતું કે તેઓ ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ્સ (FTAs) માં સેવાઓના પ્રકરણો પર વાટાઘાટો કરતી વખતે આ વલણની વધતી જતી માન્યતા જુએ છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળની સરકાર દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા નવ FTAs તમામ વિકસિત અર્થતંત્રો સાથે છે. તેમના મતે, વૈશ્વિક વેપારનો લગભગ બે તૃતીયાંશ હિસ્સો હવે ભારતના FTAs દ્વારા આવરી લેવામાં આવ્યો છે કારણ કે દેશે વધુ વિકસિત અને ઉત્ક્રાંતિ પામેલા અર્થતંત્રો સાથે જોડાણ કર્યું છે.

તેમણે કહ્યું કે આ વૈશ્વિક જોડાણ પ્રત્યે ભારતના અભિગમમાં ફેરફાર દર્શાવે છે, અને નોંધ્યું કે દેશ હવે નબળી સ્થિતિ અથવા સંસ્થાનવાદી માનસિકતાથી વાટાઘાટો કરતું નથી. તેના બદલે, ભારત હવે આત્મવિશ્વાસ સાથે અને મજબૂત સ્થિતિથી વિશ્વ સાથે જોડાય છે.

મંત્રીએ કહ્યું કે જો ભારત હાલમાં વૈશ્વિક વિકાસમાં આશરે 20 ટકા યોગદાન આપી રહ્યું છે અને વિકાસના એન્જિન તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, તો ભવિષ્યમાં વિશ્વભરની યુવા પેઢીઓએ ભારત જેવા દેશો સાથે કામ કરવાની વધુને વધુ જરૂર પડશે.

મંત્રીએ કહ્યું કે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 ના મુસદ્દા તૈયાર કરવા માટે દેશભરના શિક્ષણવિદો સાથે વ્યાપક પરામર્શ દ્વારા ભારતની શિક્ષણ પ્રણાલીમાં સુધારો કરવાનો વ્યાપક પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું હતું કે આ નીતિ દેશ અને વિદેશના હિતધારકોના વ્યાપક પરામર્શ અને ઇનપુટ્સ પછી તૈયાર કરવામાં આવી હતી. લગભગ ત્રણ લાખ ઇનપુટ્સ અને પ્રતિસાદ પ્રાપ્ત થયા હતા, જેમાંથી દરેકને યોગ્ય મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું અને નીતિને અંતિમ સ્વરૂપ આપતા પહેલા કાળજીપૂર્વક વિચારણા કરવામાં આવી હતી.

તેમણે કહ્યું કે વર્ષોના વિચાર-વિમર્શ પછી ઉભરી આવેલી આ નીતિ પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની કાર્યશૈલીને પ્રતિબિંબિત કરે છે. શ્રી ગોયલે કહ્યું કે આ નીતિએ શિક્ષણમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોની આકાંક્ષા રાખવા, ભારતની વધતી જતી જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા શૈક્ષણિક સંસ્થાઓનો વિસ્તાર કરવા અને વિશ્વભરના વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષવા માટે ભારતના વિચારસરણીને  વિસ્તૃત કરી છે.

મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે નીતિએ આંતરરાષ્ટ્રીય કેમ્પસને ભારતમાં આવીને સ્થાપવાની મંજૂરી આપી છે અને યુનિવર્સિટીઓને ડ્યુઅલ ડિગ્રી ઓફર કરવા માટે ભારતીય સંસ્થાઓ સાથે સહયોગ કરવા સક્ષમ બનાવી છે. તેણે સરહદ પારના વિદ્યાર્થીઓના આદાનપ્રદાનને પણ પ્રોત્સાહિત કર્યું છે જેથી ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ વિકસિત અને અન્ય દેશોની શિક્ષણ પ્રણાલીનો અનુભવ મેળવી શકે જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થીઓ પણ ભારતની શિક્ષણ પ્રણાલીનો અનુભવ કરી શકે.

શ્રી ગોયલે નોંધ્યું હતું કે હવે વિકસિત દેશોના વિદ્યાર્થીઓને ભારતમાં આવીને અભ્યાસ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવાની જરૂર છે. તેમણે ત્રણ વર્ષના પ્રોગ્રામ જેવા મોડેલ સૂચવ્યા જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ એક વર્ષ ભારતમાં વિતાવી શકે અને બે વર્ષ તેમની મૂળ સંસ્થામાં વિતાવી શકે અથવા બંને સંસ્થાઓ વચ્ચે તેમનો સમય સમાન રીતે વહેંચી શકે. તેમના મતે, આવા ડ્યુઅલ ડિગ્રી પ્રોગ્રામ્સ વિકસિત દેશોના વિદ્યાર્થીઓને વિકાસશીલ દેશો કેવી રીતે વિચારે છે, કામ કરે છે અને સંસ્કૃતિ તથા સમાજ સાથે જોડાય છે તે સમજવામાં મદદ કરશે.

કોન્ક્લેવમાં ઉપસ્થિત વાઇસ ચાન્સેલરોને સંબોધતા શ્રી ગોયલે તેમને ભારતના ભવિષ્યના નિર્માતા તરીકે વર્ણવ્યા હતા અને નોંધ્યું હતું કે તેઓ યુવા ભારતીયોના માનસને ઘડવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. તેમણે કહ્યું કે દરેક વાઇસ ચાન્સેલર એક મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી નિભાવે છે કારણ કે તેઓ વિદ્યાર્થીઓને આવતીકાલના પડકારોનો સામનો કરવા માટે તૈયાર કરે છે અને આધુનિક વિકસિત રાષ્ટ્રનો પાયો નાખે છે.

તેમણે કહ્યું કે ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓએ બદલાતા સમય સાથે વિકસિત થવું જોઈએ અને શિક્ષકોએ પુનઃતાલીમ અને પુનઃશિક્ષણ મેળવવું જોઈએ જેથી તેઓ વિદ્યાર્થીઓને ભણાવતી વખતે આધુનિક અભ્યાસક્રમ અને ભવિષ્યલક્ષી જ્ઞાન સાથે અદ્યતન રહે.

મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વિદ્યાર્થીઓને જૂના અભ્યાસક્રમ દ્વારા ભવિષ્ય માટે તૈયાર કરી શકાતા નથી. તેમણે કહ્યું કે સંસ્થાઓ અને શિક્ષકોએ સજાગ રહેવું જોઈએ અને ભવિષ્યમાં જે ઉભરતી તકો રહેલી છે તેને સમજવી જોઈએ.

શ્રી ગોયલે ભારતના વેપાર, ઉત્પાદન અને સેવા ક્ષેત્રોના આંતરરાષ્ટ્રીયકરણ તેમજ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ અને મશીન લર્નિંગ જેવી આધુનિક ટેકનોલોજી સાથે જોડાણના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે જો ભારત વર્તમાન ગતિએ વૃદ્ધિ ચાલુ રાખવા માંગતું હોય, વિશ્વની ટોચની ત્રણ અર્થવ્યવસ્થાઓમાંની એક બનવા માંગતું હોય અને વૈશ્વિક ટેકનોલોજી પાવરહાઉસ તરીકે ઉભરવા માંગતું હોય તો આ વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે.

તેમણે કહ્યું કે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ તે મુજબ તેમના અભ્યાસક્રમ અને શિક્ષણ શૈલીનું પુનઃમૂલ્યાંકન કરવાની જરૂર પડશે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને ભારતના ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ્સ જેવા વિષયો શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમોમાં સામેલ કરવા જોઈએ જેથી વિદ્યાર્થીઓ વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ઉપલબ્ધ તકોને સમજી શકે.

મંત્રીએ વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે જે વિદ્યાર્થીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો, વેપારના નિયમો અને ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ્સમાંથી ઉભરતા ફાયદાઓને સમજે છે તેઓ અમૃત કાલ દરમિયાન ભારતને વિકસિત ભારત તરફ લઈ જવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે.

શ્રી ગોયલે કહ્યું કે જેમ જેમ સંસ્થાઓ આધુનિક શિક્ષણ પદ્ધતિઓ અપનાવે છે, સુવિધાઓ અપગ્રેડ કરે છે અને વૈશ્વિક પ્રવાહો પ્રત્યે શિક્ષકોની સમજમાં સુધારો કરે છે, તેમ ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ વિદેશ જવાને બદલે ભારતમાં અભ્યાસ કરવાનું પસંદ કરશે. સાથે જ ભારત વિશ્વભરના વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષવાનું શરૂ કરશે.

તેમણે આશા વ્યક્ત કરી હતી કે આગામી વર્ષોમાં ભારતમાં આવતા દરેક એક આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થી સામે વિદેશ જતા 28 ભારતીય વિદ્યાર્થીઓનો વર્તમાન રેશિયો (ગુણોત્તર) ઉલટાઈ જશે, અને ભારત તેની સંસ્થાઓમાં અભ્યાસ કરવા માટે આશરે 1.3 મિલિયન વિદેશી વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષશે જ્યારે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓની માત્ર નાની સંખ્યા જ વિદેશ જશે.

મંત્રીએ ઉચ્ચ શિક્ષણના આંતરરાષ્ટ્રીયકરણના વિઝનને સાકાર કરવા અને 2047 સુધીમાં ભારતને વૈશ્વિક શિક્ષણ ગંતવ્યમાં પરિવર્તિત કરવા માટે શિક્ષણ જગત, સરકાર અને ઉદ્યોગો વચ્ચે વધુ સહયોગને પ્રોત્સાહિત કરીને સમાપન કર્યું હતું.

SM/DK/JD