જ્યારે પાણીની અછત સૌથી મોટા ક્લાઇમેન્ટ ચેન્જના પડકારોમાંનો એક બની રહી છે, ત્યારે છત્તીસગઢના કોરિયા જિલ્લાએ બતાવ્યું છે કે સૌથી અસરકારક ઉકેલો મોટા બંધો અથવા ભારે મશીનરીથી શરૂ થતા નથી, તેઓ લોકોથી શરૂ થાય છે.

જળ સંરક્ષણ જાહેર ભાગીદારીની ભાવનામાં, જિલ્લાએ એક સરળ છતાં ક્રાંતિકારી પ્રશ્ન પૂછીને નબળી જમીનને શક્તિના મોડેલમાં પરિવર્તિત કરી છે:

જો દરેક ખેડૂત સ્વેચ્છાએ તેમની જમીનનો માત્ર 5% ભાગ પાણી માટે સમર્પિત કરે તો શું થશે?

5% મોડેલ: નાની પ્રતિબદ્ધતા, મોટી અસર

‘આવા પાણી ઝોકી’ ચળવળ હેઠળ, ખેડૂતો સ્વેચ્છાએ તેમની ખેતીની જમીનનાં 5% નાના રિચાર્જ તળાવો અને ટેરેસ્ડ ખાડાઓ બનાવવા માટે અલગ રાખે છે. આ માળખાં વરસાદી પાણીને સીધા ખેતરોમાં એકત્રિત કરે છે, ખાતરી કરે છે કે ચોમાસાના વરસાદના દરેક ટીપાને રોકવામાં આવે, શોષવામાં આવે અને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવામાં આવે.

પરિણામો પ્રભાવશાળી રહ્યા છે:

• પહેલાં જે વરસાદી પાણી વહી જતું હતું તે હવે જમીન અને જળભંડારોને રિચાર્જ કરે છે.
• માટીનું ધોવાણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યું છે.
• સૂકી ઋતુ દરમિયાન પાકમાં ભેજનું સ્તર સુધર્યું છે.
• ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ સ્થિર અને ટકાઉ બન્યું છે.

આ મોડેલ સાબિત કરે છે કે ટકાઉ પાણી વ્યવસ્થાપન માટે મોટા પાયે વિસ્થાપન અથવા નોંધપાત્ર મૂડી રોકાણની જરૂર નથી. તેના માટે ફક્ત સામૂહિક ઇચ્છાશક્તિની જરૂર છે.

સમુદાય એકતા ચળવળને આગળ ધપાવી રહી છે.

આ ઝુંબેશ વ્યાપક સમુદાય ભાગીદારી દ્વારા સંચાલિત હતી. મહિલાઓ "જળ નાયકો" તરીકે ઉભરી આવી છે, પરંપરાગત લોકગીતો દ્વારા જાગૃતિ ફેલાવતી વખતે ઘરોને ખાડા બનાવવા માટે માર્ગદર્શન આપ્યું. "જળ દૂત" તરીકે ઓળખાતા યુવા સ્વયંસેવકોએ ખાડાઓનું નકશાકરણ કરીને, નહેરોમાંથી કાંપ દૂર કરીને અને પાણી સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે શેરી નાટકો અને દિવાલ કલાનું આયોજન કરીને ચળવળને વધુ મજબૂત બનાવી છે. દરેકની સખત મહેનત દ્વારા, 440થી વધુ પરંપરાગત તળાવોને પુનર્જીવિત કરવામાં આવ્યા અને કુદરતી રિચાર્જ સ્ત્રોતો તરીકે ફરીથી ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યા છે. આ ચળવળથી પ્રેરિત થઈને, પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના (PMAY)ના 500થી વધુ લાભાર્થીઓએ પણ પોતાના ઘરની નજીક ખાડા બનાવ્યા, જેનાથી પાણી સંરક્ષણને સરકારી પહેલથી સામુદાયિક જવાબદારીમાં પરિવર્તિત કરવામાં આવ્યું છે.

ભાગીદારીથી માલિકી સુધી

5% મોડેલની સફળતા ફક્ત માળખાગત સુવિધાઓમાં જ નહીં, પણ માલિકીમાં પણ રહેલી છે. ગ્રામ સભાના ઠરાવો દ્વારા અપનાવવામાં આવેલ અને વૈજ્ઞાનિક આયોજન દ્વારા સમર્થિત, આ પહેલ ખરેખર જન આંદોલન બન્યું છે.

1,260થી વધુ ખેડૂતોએ તેમની જમીન પર 5% રિચાર્જ સિસ્ટમ અપનાવી છે. જિલ્લામાં 2000થી વધુ ખાડા બનાવવામાં આવ્યા છે. ગ્રામીણ આવાસ યોજનાઓ હેઠળના લાભાર્થીઓએ સ્વેચ્છાએ તેમના ઘરની નજીક ખાડા બનાવ્યા, જેનાથી પાણીના રિચાર્જને રોજિંદા જીવનનો એક ભાગ બનાવવામાં આવ્યો છે.

સહયોગી કાર્યના ઐતિહાસિક પ્રદર્શનમાં, સમુદાયોએ માત્ર ત્રણ કલાકમાં 660 ખાડા બનાવ્યા, જે લોકોની ભાગીદારીની શક્તિ દર્શાવે છે.

માપી શકાય તેવા પર્યાવરણીય અને સામાજિક લાભો

જળ સંરક્ષણ અને જાહેર ભાગીદારીની અસર સ્પષ્ટ અને માપી શકાય તેવી રહી છે:

• ઘણા ગામડાઓમાં ભૂગર્ભજળના સ્તરમાં 3 થી 4 મીટરનો વધારો થયો છે
• 17 દૂરસ્થ આદિવાસી વિસ્તારોમાં ઝરણા ફરી જીવંત થયા છે
• જમીનની ભેજમાં સુધારો થવાથી કૃષિ ઉપજમાં સુધારો થયો છે
• સ્થિર આજીવિકાને કારણે મોસમી સ્થળાંતરમાં આશરે 25% ઘટાડો થયો છે

જળ સુરક્ષાએ આર્થિક સુરક્ષાને મજબૂત બનાવી છે.

વિજ્ઞાન અને સમુદાય ભાવનાનું જોડાણ

જિલ્લા વહીવટીતંત્રે માઇક્રો-વોટરશેડ મેપિંગ, હાઇડ્રોજીઓલોજિકલ મૂલ્યાંકન અને તકનીકી માર્ગદર્શન દ્વારા આ પહેલને ટેકો આપ્યો છે. આનાથી ખાતરી થઈ કે દરેક માળખું રિચાર્જ કાર્યક્ષમતાને મહત્તમ બનાવવા માટે યોગ્ય રીતે ગોઠવાય. જોકે, ચાલક બળ સમુદાય નેતૃત્વ રહ્યું છે. વૈજ્ઞાનિક આયોજન અને જાહેર ભાગીદારીના સંયોજનથી એક ટકાઉ શાસન મોડેલ બનાવવામાં આવ્યું છે.

કોરિયાના જિલ્લા કલેક્ટરે કહ્યું, "આ પહેલ ફક્ત માળખા વિશે નથી. તે આપણા ખેડૂતોના ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવા, સ્થળાંતર ઘટાડવા અને દરેક ગામમાં વિશ્વસનીય પાણી હોય તેની ખાતરી કરવા વિશે છે. કોરિયા આ ગતિ પર નિર્માણ કરવાનું ચાલુ રાખશે અને ટકાઉ વિકાસ માટે નવા માપદંડો સ્થાપિત કરશે."

ભારત માટે અનુકરણીય બ્લુપ્રિન્ટ          

કોરિયાનું 5% મોડેલ દર્શાવે છે કે આબોહવા અનુકૂલન વિકેન્દ્રિત, સસ્તું અને સહભાગી બની શકે છે. તે દર્શાવે છે કે પાણી સંરક્ષણ અને જાહેર ભાગીદારી પાણી સંરક્ષણને વિભાગીય આદેશથી વહેંચાયેલ નાગરિક જવાબદારીમાં કેવી રીતે પરિવર્તિત કરી શકે છે.

તેમની જમીનનો માત્ર 5% છોડીને, સમુદાયોએ તેમના પાણીના ભવિષ્યને 100% સુરક્ષિત કર્યું છે.

કોરિયા જિલ્લાએ પોતાનું ભાવિ નક્કી કરવા માટે અછતની રાહ જોઈ ન હતી. તેણે એકતા, નવીનતા અને સામૂહિક કાર્યવાહીમાં વિશ્વાસ સાથે પ્રતિક્રિયા આપી હતી.

આ કોરિયા 5% મોડેલ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે જ્યારે સમુદાયો પાણી બચાવવા માટે એકસાથે આવે છે, ત્યારે આ સંસાધન ભવિષ્ય માટે ટકાવી શકાય છે.

SM/IJ/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com