કેન્દ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ રાજ્યમંત્રી શ્રીમતી અનુપ્રિયા પટેલે આજે ભારત મંડપમ ખાતે ઇન્ડિયા એઆઈ ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 દરમિયાન "ઇનોવેશન ટુ ઇમ્પેક્ટ: એઆઈ એઝ અ પબ્લિક હેલ્થ ગેમ-ચેન્જર" થીમ પરના સત્રમાં ભાગ લીધો હતો.  આ સત્રમાં જાહેર આરોગ્ય પરિણામોને આગળ વધારવા અને ભારતની આરોગ્યસંભાળ વિતરણ પ્રણાલીઓને મજબૂત બનાવવામાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની પરિવર્તનશીલ ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો.

મુખ્ય સંબોધન કરતા નીતિ નિર્માતાઓ, આરોગ્યસંભાળના નેતાઓ, ટેકનોલોજી નિષ્ણાતો, સંશોધકો અને ઉદ્યોગ હિસ્સેદારોને સંબોધતા, માનનીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ રાજ્યમંત્રી શ્રીમતી અનુપ્રિયા પટેલે ભાર મૂક્યો હતો કે “ભારત માટે AI, આપણા માનનીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની કલ્પના મુજબ  ફક્ત કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા જ નહીં પરંતુ સર્વસમાવેશક બુદ્ધિમત્તા પણ છે.” તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જ્યારે ભારત આરોગ્યસંભાળમાં AIની વાત કરે છે, ત્યારે તે ફક્ત અત્યાધુનિક અલ્ગોરિધમ્સ અથવા ચોકસાઇના વચન સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ટેકનોલોજી જીવનને કેટલી હદે સ્પર્શે છે અને દેશભરમાં આરોગ્ય અસમાનતાઓને કેટલી હદે સંબોધે છે તેના દ્વારા માપવામાં આવે છે.

તેમણે કહ્યું કે જેમ જેમ ભારત 2047 સુધીમાં વિકસિત ભારતના વિઝન તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, તેમ તેમ આરોગ્ય વિકાસના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્તંભોમાંનો એક છે. ભારતની વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર વસ્તી, ગ્રામીણ-શહેરી અસમાનતાઓ અને ચેપી અને બિન-ચેપી રોગોનો બેવડો બોજ અનન્ય પડકારો રજૂ કરે છે. તેમણે ભાર મૂક્યો કે ટેકનોલોજી - ખાસ કરીને AI - આવશ્યક બની રહી છે.

તેમણે એ પણ નોંધ્યું કે રોગ દેખરેખ અને નિવારણથી લઈને નિદાન અને સારવાર સુધી - આરોગ્યસંભાળના સમગ્ર સાતત્યમાં AI ને એકીકૃત કરવામાં આવ્યું છે. તેમણે મીડિયા ડિસીઝ સર્વેલન્સ સિસ્ટમ પર પ્રકાશ પાડ્યો, જે એક AI-સક્ષમ સાધન છે જે 13 ભાષાઓમાં રોગના વલણોનું નિરીક્ષણ કરે છે, રીઅલ-ટાઇમ ચેતવણીઓ આપે છે અને રોગચાળાની તૈયારીને મજબૂત બનાવે છે. તેમણે કહ્યું કે, આ સિસ્ટમ ભારતના રોગ નિયંત્રણ પ્રયાસોને વધારવા અને દેખરેખ ક્ષમતા વધારવામાં AI ની શક્તિ દર્શાવે છે.

વન હેલ્થ મિશન હેઠળ તેમણે વધુમાં સમજાવ્યું કે ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ દ્વારા જીનોમિક સર્વેલન્સ માટે AI-આધારિત સાધનો શરૂ કરવામાં આવ્યા છે જે પ્રાણીઓથી મનુષ્યોમાં સંભવિત સંક્રમણ ફેલાય તે પહેલાં જ તેની આગાહી કરી શકે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આવી આગાહી કરવાની ક્ષમતાઓ નિવારક જાહેર આરોગ્યમાં મુખ્ય ગેમ ચેન્જરનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

તેમણે ટ્યુબરક્યુલોસિસ (CA-TB) માટે AI-સક્ષમ હેન્ડહેલ્ડ એક્સ-રે મશીનો અને કમ્પ્યુટર-એડેડ ડિટેક્શન ટૂલ્સના ઉપયોગ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો, જેણે સમુદાયોની નજીક અદ્યતન નિદાન લાવ્યા છે. આ નવીનતાઓએ ટીબીમાં આશરે 16 ટકા વધારાના કેસ શોધમાં ફાળો આપ્યો છે. વધુમાં, પ્રતિકૂળ ટીબી સારવારના પરિણામોની આગાહી કરતા AI-આધારિત સાધનોએ નકારાત્મક સારવાર પરિણામોમાં 27 ટકા ઘટાડો પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરી છે, જે ભારતની ક્ષય રોગ સામેની લડાઈને મજબૂત બનાવે છે.

સ્કેલેબિલિટી અને પરવડે તેવી ક્ષમતા પર ભાર મૂકતા, શ્રીમતી પટેલે જણાવ્યું હતું કે ભારત જેવા વિશાળ વસ્તી ધરાવતા, સંસાધન-અવરોધિત વાતાવરણમાં, ઉકેલો સ્કેલેબલ, કરકસરયુક્ત અને પ્રણાલીગત અંતરને દૂર કરવા સક્ષમ હોવા જોઈએ. તેમણે નોંધ્યું હતું કે સરકારે આરોગ્યસંભાળમાં મજબૂત AI ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે સક્રિયપણે કામ કર્યું છે, જેમાં જાહેર આરોગ્યસંભાળ ડિલિવરીમાં વિશ્વ કક્ષાની AI કુશળતાને એકીકૃત કરવા માટે AI દિલ્હી, PGIMER ચંદીગઢ અને AIMS ઋષિકેશ ખાતે AI માટે ત્રણ શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્રોની સ્થાપનાનો સમાવેશ થાય છે .

ટેકનોલોજીની ભૂમિકા સ્પષ્ટ કરતા, તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે AI અહીં ક્લિનિશિયનોને બદલવા માટે નહીં, પરંતુ તેમને વધારવા અને મદદ કરવા માટે છે. નિયમિત અને ઉચ્ચ-તીવ્રતાવાળા કાર્યોના ભારણને ઘટાડીને, AI ડોકટરોને જટિલ કેસ અને મહત્વપૂર્ણ ક્લિનિકલ નિર્ણય લેવામાં વધુ સમય ફાળવવા સક્ષમ બનાવે છે.

તેમણે જણાવ્યું કે, "દવા માત્ર એક વિજ્ઞાન નથી; તે એક કલા પણ છે. આરોગ્યસંભાળ ફક્ત અલ્ગોરિધમ્સ પર જ નહીં પરંતુ માનવ સ્પર્શ, સહાનુભૂતિ, કરુણા અને સંદેશાવ્યવહાર પર ખીલે છે - એવા ગુણો જે મશીનો દ્વારા નકલ કરી શકાતા નથી અને હંમેશા ચિકિત્સકોના ક્ષેત્રમાં રહેશે."

પોતાના સંબોધનનું સમાપન કરતાં મંત્રીએ ભાર મૂક્યો કે ભવિષ્ય માટે તૈયાર આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકો AI-સાક્ષર હોવા જોઈએ. આ સંદર્ભમાં તેમણે નોંધ્યું કે નેશનલ બોર્ડ ઓફ એક્ઝામિનેશન્સ ઇન મેડિકલ સાયન્સમાં તાજેતરમાં દેશભરના ડોકટરોને આવશ્યક ડિજિટલ ક્ષમતાઓથી સજ્જ કરવા માટે આરોગ્યસંભાળમાં AI પર એક ઓનલાઈન તાલીમ કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો છે, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે ભારતનું તબીબી કાર્યબળ ટેકનોલોજી-સંચાલિત ભવિષ્ય માટે તૈયાર રહે.

સમિટને સંબોધતા, નીતિ આયોગના સભ્ય (આરોગ્ય) પ્રો. વી.કે. પોલે ભાર મૂક્યો કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ભારતના આરોગ્યસંભાળના લેન્ડસ્કેપને બદલવા અને સાર્વત્રિક આરોગ્ય કવરેજ તરફ પ્રગતિને વેગ આપવા માટે એક વ્યૂહાત્મક તક રજૂ કરે છે. તેમણે નોંધ્યું કે ભારતના સ્કેલ, વિવિધતા અને ચેપી અને બિન-ચેપી રોગોના બેવડા બોજને ધ્યાનમાં રાખીને, સેવા વિતરણને મજબૂત બનાવવા અને આરોગ્ય પરિણામો સુધારવા માટે ટેકનોલોજી-આધારિત, પુરાવા-આધારિત હસ્તક્ષેપો આવશ્યક છે.

AI પ્રાથમિક આરોગ્યસંભાળમાં નોંધપાત્ર સુધારો કરી શકે છે, વહેલા નિદાનને સક્ષમ બનાવી શકે છે, રોગની દેખરેખને મજબૂત બનાવી શકે છે અને ડેટા-આધારિત નીતિ ઘડતરને ટેકો આપી શકે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારતના વિકસતા ડિજિટલ જાહેર આરોગ્ય માળખા સાથે AI ને એકીકૃત કરવાથી સમગ્ર આરોગ્ય પ્રણાલીમાં આંતર-કાર્યક્ષમતા, વાસ્તવિક સમય વિશ્લેષણ અને વધુ કાર્યક્ષમ સંસાધન ફાળવણી સુનિશ્ચિત થશે.

પ્રો. પોલે સલામતી અને જાહેર વિશ્વાસ જાળવવા માટે મજબૂત નિયમનકારી માળખા, નૈતિક સલામતી અને સતત માન્યતાના મહત્વ પર વધુ ભાર મૂક્યો. તેમણે વસ્તીના સ્તરે માપી શકાય તેવા પ્રભાવ પહોંચાડવા સક્ષમ સ્કેલેબલ, સસ્તા અને સ્વદેશી AI ઉકેલો વિકસાવવા માટે સરકાર, શિક્ષણ અને ઉદ્યોગ વચ્ચે  સતત સહયોગ માટે હાકલ કરી હતી.

આ પ્રસંગે બોલતા રોયલ ફિલિપ્સના ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ ઓફિસર શ્રી રોય જેકોબ્સે જણાવ્યું હતું કે આરોગ્ય સંભાળના ક્ષેત્રમાં AIનો સૌથી મોટો પ્રભાવ પડશે. તેમણે અવલોકન કર્યું કે વધતી માંગ, કાર્યબળની અછત અને સંભાળની વધતી જતી જટિલતાને કારણે વિશ્વભરની આરોગ્ય પ્રણાલીઓ ભારે દબાણ હેઠળ છે, જેના કારણે AI નું સંકલન માત્ર એક તક જ નહીં પરંતુ એક આવશ્યકતા બની ગયું છે.

તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે એકલા AI આરોગ્યસંભાળને બદલી શકતું નથી; તેને મજબૂત ડેટા ગવર્નન્સ, સીમલેસ ડેટા હેન્ડલિંગ અને મજબૂત ક્લિનિકલ એકીકરણ દ્વારા સમર્થન મળવું જોઈએ. "ટેકનોલોજીએ ક્લિનિકલ જરૂરિયાતો અને કાર્યપ્રવાહ સાથે સુસંગત હોવું જોઈએ." અર્થપૂર્ણ AI ડિપ્લોયમેન્ટ માટે ગુણવત્તાયુક્ત ડેટા, આંતર-કાર્યક્ષમતા અને સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત ઉપયોગના કેસોની જરૂર છે તે રેખાંકિત કર્યું હતું.

આરોગ્યસંભાળ વિશ્વાસ પર ચાલે છે અને તેથી ક્લિનિકલ વિશ્વાસ અને દર્દીની સલામતી જાળવવા માટે AI સિસ્ટમો પારદર્શક, સમજાવી શકાય તેવી અને સતત માન્ય હોવી જોઈએ.

ભારતની ડિજિટલ આરોગ્ય પહેલની પ્રશંસા કરતા, તેમણે નોંધ્યું કે આયુષ્માન ભારત યોજના જેવા કાર્યક્રમો વસ્તી સ્તરે ઇન્ટરઓપરેબલ ડેટા સિસ્ટમ્સ અને સંભાળની સાતત્ય માટે પાયો નાખે છે - અર્થપૂર્ણ અને ટકાઉ અસર પહોંચાડવા માટે AIને જે પ્રકારનો પાયો જરૂરી છે.

ભારતમાં બનેલા ઉકેલોનો વૈશ્વિક સ્તરે વધુને વધુ ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે સ્કેલ, વિવિધતા અને જટિલતા માટે રચાયેલ ટેકનોલોજી વિશ્વભરમાં સ્થિતિસ્થાપક અને અનુકૂલનશીલ હોય છે. સહયોગી નવીનતા પ્રત્યે રોયલ ફિલિપ્સની પ્રતિબદ્ધતાને પુનરાવર્તિત કરતા, શ્રી જેકોબ્સે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો કે સરકાર અને ઉદ્યોગ વચ્ચેની ભાગીદારી AI-સંચાલિત પરિવર્તનને વેગ આપશે અને વૈશ્વિક સ્તરે આરોગ્ય પરિણામોમાં સુધારો કરશે.

એકંદર ચર્ચામાં એ વાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ જાહેર આરોગ્યમાં  તેનો ઉપયોગ જવાબદારીપૂર્વક, નૈતિક રીતે અને મોટા પાયે કરવામાં આવે તો પરિવર્તનશીલ બળ બનવા માટે તૈયાર છે. વક્તાઓએ સામૂહિક રીતે ભાર મૂક્યો કે AI એ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સથી આગળ વધીને સિસ્ટમ-સ્તરના એકીકરણ તરફ આગળ વધવું જોઈએ, જે ઇન્ટરઓપરેબલ ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ગુણવત્તાયુક્ત ડેટા, મજબૂત નિયમનકારી માળખા અને જાહેર-ખાનગી સહયોગ દ્વારા સમર્થિત છે. જ્યારે AI રોગ દેખરેખ, નિદાન, ક્લિનિકલ નિર્ણય લેવા અને આરોગ્ય પ્રણાલીની કાર્યક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરી શકે છે, તે આખરે ક્લિનિશિયનોને વધારવા માટેનું સાધન છે - બદલવા માટેનું નહીં. ભારતના જટિલ આરોગ્યસંભાળ પડકારોને પહોંચી વળવા અને વૈશ્વિક આરોગ્ય સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત બનાવવા માટે AI ને સમાવિષ્ટ, સ્કેલેબલ અને દર્દી-કેન્દ્રિત ઉકેલ તરીકે ઉપયોગ કરવાની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતા સાથે સત્રનું સમાપન થયું હતું.

SM/IJ/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com