કેન્દ્રીય રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે આજે જાહેરાત કરી હતી કે 2026 દરમિયાન ભારતીય રેલવેના "52 અઠવાડિયામાં 52 સુધારા" હાથ ધરવાના સંકલ્પને અનુરૂપ, ભારતીય રેલવે દ્વારા બે નવા સુધારાઓ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે અને તેમનું અમલીકરણ તરત જ શરૂ થશે. તેમણે કહ્યું કે સુધારા એ એક વખતની ઘટના નથી પરંતુ સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે.

શ્રી વૈષ્ણવે જણાવ્યું હતું કે તેની અસર આજે દેખાઈ રહી છે કારણ કે ભારતીય રેલવે વિશ્વમાં બીજા ક્રમની સૌથી મોટી કાર્ગો કેરિયર બની છે, જેમાં નવી પેઢીની ટ્રેનો અને કામ કરવાની નવી પદ્ધતિઓ સમગ્ર સિસ્ટમમાં ઉભરી રહી છે.

બહેતર ઓન-બોર્ડ સેવાઓ માટે સુધારા

પ્રથમ સુધારાની સમજૂતી આપતા કેન્દ્રીય મંત્રીએ કહ્યું કે 2026 થી શરૂ કરીને, ભારતીય રેલવે ટ્રેનોની, ખાસ કરીને લાંબા અંતરની ટ્રેનોની યોગ્ય એન્ડ-ટુ-એન્ડ સફાઈ સુનિશ્ચિત કરશે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે વર્તમાન વ્યવસ્થા હેઠળ, સફાઈ મોટાભાગે આરક્ષિત (reserved) કોચ સુધી મર્યાદિત હતી, અને રેલવેના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત, જનરલ કોચની સફાઈને સિસ્ટમમાં સંપૂર્ણ રીતે એકીકૃત કરવામાં આવી છે.

તેમણે સમજાવ્યું કે અગાઉનો "ક્લીન ટ્રેન સ્ટેશન" (Clean Train Station) કન્સેપ્ટ, જે મર્યાદિત સ્ટેશનો પર સંપૂર્ણ સફાઈ પૂરી પાડતો હતો, તેને હવે ટ્રેનના મૂળ સ્થાનથી તેના ગંતવ્ય સ્થાન સુધીના સતત સફાઈ મોડેલ સાથે બદલવામાં આવી રહ્યો છે. શૌચાલય, કચરાપેટીઓ, કેબિન ઇન્ટિરિયર, પાણીની ઉપલબ્ધતા અને લાઈટો જતી રહેવા જેવી નાની ઇલેક્ટ્રિકલ અથવા મિકેનિકલ ખામીઓને મુસાફરી દરમિયાન સતત દૂર કરવામાં આવશે જેથી મુસાફરો નોંધપાત્ર રીતે સુધારેલા પ્રવાસ વાતાવરણનો અનુભવ કરે.

શ્રી વૈષ્ણવે જણાવ્યું હતું કે આ સુધારો ગ્રાહકો માટે પ્રવાસના વાતાવરણને સંપૂર્ણપણે સુધારવાની વિચાર પ્રક્રિયા સાથે બનાવવામાં આવ્યો છે. ઝોનલ રેલવેના પરામર્શમાં, આગામી છ મહિનામાં રોલઆઉટ કરવા માટે પ્રત્યેક ઝોનમાં અંદાજે ચારથી પાંચ ટ્રેનો, મુખ્યત્વે લાંબા અંતરની અને વધુ ભીડવાળી ટ્રેનોની ઓળખ કરવામાં આવી છે. પ્રથમ તબક્કામાં તમામ ઝોનમાં કુલ 80 ટ્રેનોની ઓળખ પહેલેથી જ કરી લેવામાં આવી છે, અને ત્રણ વર્ષના સમયગાળામાં ભારતીય રેલવેની તમામ ટ્રેનોમાં આ સુધારો લાગુ કરવામાં આવશે. ટ્રેનોની પસંદગી ક્ષેત્રીય ઇનપુટ્સ અને ઓપરેશનલ માપદંડોના આધારે મેનેજર સ્તરે કરવામાં આવી છે.

મંત્રીએ વિગતવાર જણાવ્યું હતું કે સફાઈની આવૃત્તિ (frequency) નિર્ધારિત કરતા સ્પષ્ટ સર્વિસ લેવલ એગ્રીમેન્ટ્સ (Service Level Agreements) હેઠળ સંપૂર્ણ ટેકનોલોજી-સક્ષમ વ્યાવસાયિક ટીમ ભાડે રાખવામાં આવશે, જેમાં પીક અવર્સ દરમિયાન વધુ વારંવાર સફાઈ અને નોન-પીક અવર્સ દરમિયાન પ્રમાણમાં ઓછી સફાઈ કરવામાં આવશે. સતત શૌચાલય સફાઈ, કચરો હટાવવો, કેબિનેટરી સફાઈ, લીનન હેન્ડલિંગ અને સંબંધિત સેવાઓ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવશે.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે લીનન વિતરણ, લીનન સંગ્રહ અને સફાઈના કાર્યો, જે અગાઉ અલગ-અલગ એજન્સીઓ વચ્ચે વહેંચાયેલા હતા, તેને હવે એકીકૃત કરવામાં આવશે અને એક જ એજન્સીને સોંપવામાં આવશે. નિયુક્ત સ્ટેશનો પર, આરક્ષિત કોચમાં તૈનાત સ્ટાફ જનરલ કોચમાં જઈને આરક્ષિત કોચની સમકક્ષ સફાઈના ધોરણો સુનિશ્ચિત કરશે. તેમણે આને રેલવેના ઇતિહાસમાં ખૂબ જ મોટો ફેરફાર ગણાવ્યો અને જણાવ્યું કે પ્રથમ વખત જનરલ કોચની સ્વચ્છતા પર આટલું મોટું ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે.

આ સુધારામાં 'વોર રૂમ કંટ્રોલ સેન્ટર' ની રચનાનો સમાવેશ થાય છે જ્યાં સફાઈ પ્રવૃત્તિઓના AI દ્વારા જનરેટ કરાયેલ ઈમેજોનું નિરીક્ષણ અને વિશ્લેષણ કરવામાં આવશે. AI-આધારિત મૂલ્યાંકન ચકાસશે કે સફાઈ યોગ્ય રીતે કરવામાં આવી છે કે નહીં, અને જો નહીં, તો કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. લાંબા ઓપરેશનલ અનુભવના આધારે રેલવે બોર્ડના અધિકારીઓના વિગતવાર અભ્યાસ બાદ રૂટ-વિશિષ્ટ ટીમો બનાવવામાં આવશે. આ ટીમોમાં મલ્ટિ-ટાસ્કિંગ પર્સનલનો સમાવેશ થશે જે સફાઈ ઉપરાંત નાની મિકેનિકલ અને ઇલેક્ટ્રિકલ મરામત કરવા સક્ષમ હશે, જેનાથી એકીકૃત ઓન-બોર્ડ સેવા વિતરણ પૂરું પાડવામાં આવશે.

નૂર લક્ષ્યાંકોને પૂર્ણ કરવા માટે બહેતર સુવિધાઓ સાથે વધુ ગતિ શક્તિ કાર્ગો ટર્મિનલ્સ

બીજા સુધારા તરફ વળતા, કેન્દ્રીય મંત્રીએ કહ્યું કે તે 2022 માં રજૂ કરાયેલ ગતિ શક્તિ કાર્ગો ટર્મિનલ (GCT) પોલિસી પર આધારિત છે, જેણે કાર્ગો ટર્મિનલ મંજૂરી પ્રક્રિયાને નોંધપાત્ર રીતે સરળ બનાવી હતી. જે કામમાં અગાઉ છ વર્ષ લાગતા હતા તે અંદાજે ત્રણ મહિનામાં પૂર્ણ થવા લાગ્યા, અને એન્જિનિયરિંગ ડ્રોઇંગ, સિગ્નલિંગ પ્લાન અને ઇલેક્ટ્રિકલ પ્લાન માટેની મંજૂરીઓને સુવ્યવસ્થિત કરવામાં આવી. પરિણામે, અંદાજે 200 મિલિયન ટનની ટ્રાફિક ક્ષમતા અને વાર્ષિક અંદાજે ₹20,000 કરોડની આવક ક્ષમતા ધરાવતા 124 મલ્ટિ-મોડલ કાર્ગો ટર્મિનલ્સ વિકસાવવામાં આવ્યા હતા.

શ્રી વૈષ્ણવે જણાવ્યું હતું કે ત્રણ વર્ષના અનુભવના આધારે સ્ટેકહોલ્ડર્સ સાથે ચાર મહિનાના પરામર્શ પછી, નોંધપાત્ર રીતે ઉન્નત સુધારો મંજૂર કરવામાં આવ્યો છે. આ સુધારા સાથે, હાલના 124 ગતિ શક્તિ કાર્ગો ટર્મિનલ્સ આગામી પાંચ વર્ષમાં વધીને 500 થી વધુ થવાની અપેક્ષા છે. તેમણે આને 2022 ના સુધારા કરતા પણ વધુ મોટા પાયાનો મૂળભૂત સુધારો ગણાવ્યો હતો.

સૌથી નોંધપાત્ર ઉમેરો કાર્ગો ટર્મિનલ્સમાં પ્રોસેસિંગનું એકીકરણ છે, જે તેમને "કાર્ગો પ્લસ પ્રોસેસિંગ" હબમાં પરિવર્તિત કરે છે. તેમણે સમજાવ્યું કે સિમેન્ટ ક્લિંકરને GCT પર લાવી શકાય છે અને ટર્મિનલની અંદર જ તેને પીસીને સિમેન્ટ બનાવી શકાય છે, ત્યારબાદ તેનું બેગિંગ અથવા રેડી-મિક્સ કોંક્રિટ વાહનો દ્વારા ડિસ્પેચ કરી શકાય છે. તેવી જ રીતે, ખાદ્ય અનાજની પ્રક્રિયા, સ્ટફિંગ અને ડી-સ્ટફિંગ અને અન્ય મૂલ્યવર્ધન પ્રવૃત્તિઓ હવે ટર્મિનલ પરિસરમાં જ થઈ શકે છે. આનાથી સામગ્રીને ટર્મિનલ પર લાવતા પહેલા બીજે ક્યાંય પ્રોસેસ કરવાની જરૂરિયાત દૂર થાય છે, કૃત્રિમ અવરોધો દૂર થાય છે અને રેલવેમાં વધારાના કાર્ગો ટ્રાફિકને આકર્ષે છે.

તેમણે જણાવ્યું કે ઘણા ઓછા ઉપયોગમાં લેવાતા ગૂડ્ઝ શેડ્સને GCT અને કાર્ગો સુવિધાઓ તરીકે વિકસાવવામાં આવશે. અગાઉની નીતિઓ હેઠળ વિકસિત થયેલ લેગસી સાઇડિંગ્સ (sidings) સરળ બનાવેલ GCT ફ્રેમવર્ક હેઠળ ટ્રાન્સફર થઈ શકે છે. ટર્મિનલ્સ અને મુખ્ય લાઇનો વચ્ચેના ટૂંકા કનેક્ટિંગ સ્ટ્રેચ માટે, જ્યાં ખાનગી ઓપરેટરોને ઊંચા સાધનોના ખર્ચને કારણે ટ્રેક અને ઇલેક્ટ્રિકલ સિસ્ટમ્સ જાળવવામાં મુશ્કેલી પડતી હતી, ત્યાં રેલવે હવે વૈકલ્પિક રીતે પેમેન્ટના આધારે જાળવણી હાથ ધરશે, જેનાથી સુરક્ષામાં સુધારો થશે અને જાળવણીની જવાબદારી સ્પષ્ટ થશે.

આ સુધારો Y-કનેક્શન અને રેલ-ઓવર-રેલ સ્ટ્રક્ચર સહિત વિસ્તૃત કોમન યુઝર ફેસિલિટીઝની પરવાનગી આપે છે. મલ્ટી-GCT કનેક્ટિવિટીને ઔપચારિક બનાવવામાં આવી છે જેથી જો હાલના સ્ટ્રેચ પર નવું ટર્મિનલ વિકસાવવામાં આવે, તો કનેક્ટિવિટી નકારી શકાય નહીં, જેનાથી અગાઉ મુકદ્દમા તરફ દોરી જતા વિવાદો અટકશે. એક વિવાદ નિવારણ ફ્રેમવર્ક રજૂ કરવામાં આવ્યું છે જેમાં ટર્મિનલ ડેવલપર્સ અને રેલવે અધિકારીઓ વચ્ચે માસિક અથવા માઇલસ્ટોન-આધારિત સંયુક્ત બેઠકોના પરિણામે સંયુક્ત નોટ્સ અને "નો ડિસ્પ્યુટ સર્ટિફિકેટ્સ" (no dispute certificates) મળશે, જેનાથી આર્બિટ્રેશન અથવા કોર્ટ કેસોની જરૂરિયાત ઘટશે.

નીતિમાં સ્ટાન્ડર્ડ લેઆઉટનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, અને પ્રમાણભૂત ડિઝાઈન અપનાવનાર અરજદારોને ઓટોમેટિક મંજૂરીઓ મળશે, જે ટેલિકોમ રિફોર્મ મોડેલ જેવું જ છે જ્યાં સ્ટાન્ડર્ડાઇઝેશનથી મંજૂરીની સમયમર્યાદામાં ધરખમ ઘટાડો થયો હતો. GCT અને કાર્ગો-સંબંધિત સુવિધાઓ માટે કરારની મુદત 35 વર્ષથી વધારીને 50 વર્ષ કરવામાં આવી છે, જે લાંબા ગાળાના રોકાણો અને ઇકોસિસ્ટમ વિકાસને સક્ષમ બનાવે છે.

મંત્રીએ અંદાજ લગાવ્યો હતો કે આ સુધારો ઉન્નત કાર્ગો હિલચાલ દ્વારા ત્રણ વર્ષના સમયગાળામાં અંદાજે ₹30,000 કરોડની વધારાની આવક પેદા કરી શકે છે. તેમણે નવેમ્બર-ડિસેમ્બરમાં શરૂ કરાયેલા સિમેન્ટ પરિવહન સુધારાનું ઉદાહરણ ટાંક્યું, જ્યાં બલ્ક સિમેન્ટ ટનેજ બમણાથી વધુ થઈ ગયું છે, જાન્યુઆરીના આંકડા ગયા વર્ષના આશરે 40,000 ટનની સરખામણીમાં આશરે 95,000 ટન સુધી પહોંચ્યા છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે રેલવે-આધારિત બલ્ક સિમેન્ટ પરિવહને ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કર્યો છે, જેમાં જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં 30% સુધી અને મિઝોરમમાં લગભગ અડધો ઘટાડો થયો છે, જ્યારે વૈજ્ઞાનિક પરિવહન પદ્ધતિઓ દ્વારા પ્રદૂષણમાં પણ ઘટાડો થયો છે.

વધુ સુધારાઓ અનુસરવામાં આવશે

શ્રી વૈષ્ણવે ઉમેર્યું હતું કે વધુ સાત સુધારા પાઇપલાઇનમાં છે જેમાં બે આ મહિને જાહેર કરવામાં આવશે અને ત્રણ માર્ચની શરૂઆતમાં અને અન્ય 30-40 સુધારા પર કામ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. મુસાફરોની સેવાઓ અને ફ્રન્ટ લોજિસ્ટિક્સમાં માળખાકીય સુધારાઓ સાથે, ભારતીય રેલવે એક મહત્વાકાંક્ષી વર્ષભરના પરિવર્તન એજન્ડાની શરૂઆત કરે છે

SM/IJ/GP/JD