કેન્દ્રીય નાણા અને વિત્તીય બાબતોના મંત્રી શ્રીમતી નિર્મલા સીતારમણે આજે સંસદમાં આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 રજૂ કર્યું. આર્થિક સર્વેક્ષણ જણાવે છે કે ‘ભારતનું બાહ્ય ક્ષેત્ર મજબૂત છે, જે નિકાસ, સ્થિતિસ્થાપક સેવા વેપાર અને વિસ્તરતા વેપાર નેટવર્ક દ્વારા સંચાલિત વૈશ્વિક એકીકરણ છે. આ વૈશ્વિક માંગ પ્રત્યે વધેલી સ્પર્ધાત્મકતા, વૈવિધ્યકરણ અને અનુકૂલનક્ષમતા પ્રતિબિંબિત કરે છે.’

ચાલુ ખાતું

ભારતનું ચાલુ ખાતાનું માળખું વ્યાપારિક માલના વેપારની ખાધને પ્રતિબિંબિત કરે છે જે સેવાઓ અને ખાનગી ટ્રાન્સફરમાં વધતા સરપ્લસ (વધારો) દ્વારા સંચાલિત અદ્રશ્ય વસ્તુઓના (invisibles) મજબૂત નેટ ઇનફ્લો દ્વારા સરભર થાય છે. નાણાકીય વર્ષ 26 ના પ્રથમ અર્ધવાર્ષિક ગાળામાં (H1 FY26), કરન્ટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટ (CAD) નાણાકીય વર્ષ 25 ના પ્રથમ અર્ધવાર્ષિક ગાળાના 25.3 બિલિયન યુએસ ડોલર (જીડીપીના 1.3 ટકા) થી ઘટીને 15 બિલિયન યુએસ ડોલર (જીડીપીના 0.8 ટકા) થઈ છે. નાણાકીય વર્ષ 26 ના બીજા ત્રિમાસિક ગાળામાં ન્યુઝીલેન્ડ, બ્રાઝિલ, ઓસ્ટ્રેલિયા, યુકે અને કેનેડા જેવા ઉચ્ચ ખાધ ધરાવતા સાથી દેશોની સરખામણીમાં ભારત વધુ સારી સ્થિતિમાં છે.

આર્થિક સર્વેક્ષણ નોંધે છે કે ભારત વિશ્વમાં રેમિટન્સ (વિદેશથી આવતા નાણાં) મેળવનાર સૌથી મોટો દેશ રહ્યો છે, જેમાં નાણાકીય વર્ષ 25 માં આવક 135.4 બિલિયન યુએસ ડોલર સુધી પહોંચી છે, જે બાહ્ય ખાતામાં સ્થિરતાને ટેકો આપે છે. અદ્યતન અર્થતંત્રોમાંથી આવતા રેમિટન્સનો હિસ્સો વધ્યો છે, જે કુશળ અને વ્યાવસાયિક કામદારોના વધતા યોગદાનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

મૂડી ખાતું

ભારતે વૈશ્વિક વિત્તીય સ્થિતિ કડક હોવા છતાં, નાણાકીય વર્ષ 25 માં જીડીપીના 18.5 ટકા જેટલું નોંધપાત્ર ગ્રોસ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ઇનફ્લો સતત આકર્ષિત કર્યું છે. UNCTAD ના ડેટા મુજબ, ભારત દક્ષિણ એશિયામાં ગ્રોસ FDI ઇનફ્લો મેળવનાર સૌથી મોટો દેશ રહ્યો છે અને ઇન્ડોનેશિયા તથા વિયેતનામ જેવા મુખ્ય એશિયન સાથી દેશોને પાછળ છોડી દીધા છે.

ભારત 2024 માં ગ્રીનફિલ્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટની જાહેરાતોમાં વૈશ્વિક સ્તરે ચોથા ક્રમે છે, જેમાં 1,000 થી વધુ પ્રોજેક્ટ્સ છે અને 2020-24 વચ્ચે 114 બિલિયન યુએસ ડોલર આકર્ષીને ગ્રીનફિલ્ડ ડિજિટલ રોકાણો માટેના સૌથી મોટા ગંતવ્ય તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. એપ્રિલ-નવેમ્બર 2025 માં, ગ્રોસ FDI ઇનફ્લો મજબૂત થઈને 64.7 બિલિયન યુએસ ડોલર થયો હતો, જે એપ્રિલ-નવેમ્બર 2024 માં 55.8 બિલિયન યુએસ ડોલર હતો. આ નબળા વૈશ્વિક વાતાવરણ છતાં રોકાણકારોના સતત વિશ્વાસને હાઇલાઇટ કરે છે અને ભારતની ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થાની અંતર્ગત તાકાતને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ભારતની FPI (Foreign Portfolio Investment) પેટર્ન ઇનફ્લો અને આઉટફ્લોના વારંવાર આવતા ચક્ર દર્શાવે છે, જેમાં મોટા ફેરફારો ઘણીવાર વૈશ્વિક વિત્તીય ફેરફારો સાથે જોડાયેલા હોય છે. ડેટા અસ્થિરતા સૂચવે છે, જેમાં છ મહિનાના નેટ આઉટફ્લો અને ત્રણ મહિનાના નેટ ઇનફ્લો છે, પરિણામે વર્ષ-થી-તારીખ સુધી સાધારણ નેટ બેલેન્સ છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ઇનફ્લોનું ઝડપી પુનરાગમન એ હકીકતને હાઇલાઇટ કરે છે કે ભારત પ્રત્યે વિદેશી રોકાણકારોનો મધ્યમ ગાળાનો દૃષ્ટિકોણ સકારાત્મક રહે છે, ભલે તેમની ટૂંકા ગાળાની ફાળવણી ભારતીય શેરોના ઊંચા મૂલ્યાંકન અને વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાથી પ્રભાવિત હોય.

વિદેશી મુદ્રા ભંડાર

ભારતનો વિદેશી મુદ્રા ભંડાર માર્ચ 2025 ના અંતમાં 668 બિલિયન યુએસ ડોલરથી વધીને 16 જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં 701.4 બિલિયન યુએસ ડોલર થયો છે. પર્યાપ્તતાના સંદર્ભમાં, આ ભંડાર લગભગ 11 મહિનાની માલસામાનની આયાતને આવરી લેવા માટે પૂરતો છે અને સપ્ટેમ્બર 2025 ના અંતમાં બાકી રહેલા બાહ્ય દેવાના લગભગ 94 ટકા જેટલો છે, જે આરામદાયક તરલતા બફર પૂરો પાડે છે.

વિનિમય દર

ભારતીય રૂપિયો (INR) 1 એપ્રિલ 2025 અને 15 જાન્યુઆરી 2026 વચ્ચે યુએસ ડોલર સામે આશરે 5.4 ટકા ઘટ્યો છે. આર્થિક સર્વેક્ષણ નોંધે છે કે ચલણનું પ્રદર્શન સ્થાનિક બચત પેદા કરવાની અર્થતંત્રની ક્ષમતા, બાહ્ય સંતુલન જાળવી રાખવા, સ્થિર FDI આકર્ષવા અને નવીનતા, ઉત્પાદકતા અને ગુણવત્તામાં રહેલી નિકાસ સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાની ક્ષમતા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.

બાહ્ય દેવું

ભારતનું બાહ્ય દેવું સપ્ટેમ્બર 2025ના અંતમાં 746 બિલિયન યુએસ ડોલર હતું, જે માર્ચ 2025 ના અંતમાં 736.3 બિલિયન યુએસ ડોલર હતું, જ્યારે સપ્ટેમ્બર 2025ના અંતમાં બાહ્ય દેવું-થી-જીડીપી રેશિયો 19.2 ટકા હતો. વધુમાં, બાહ્ય દેવું ભારતના કુલ દેવાના 5 ટકા કરતા ઓછું છે, જે બાહ્ય ક્ષેત્રના જોખમોને ઘટાડે છે. ડિસેમ્બર 2024 ના અંતમાં, વૈશ્વિક બાહ્ય દેવામાં ભારતનો હિસ્સો માત્ર 0.69 ટકા છે, જે વૈશ્વિક દેવામાં તેના સાપેક્ષ રીતે નાના યોગદાનને રેખાંકિત કરે છે.

દૃષ્ટિકોણ

આર્થિક સર્વેક્ષણ ભારપૂર્વક જણાવે છે કે ભારતની નિકાસ સ્પર્ધાત્મકતા વધારવા માટે અને ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડવા માટે એકીકૃત પ્રયાસની જરૂર છે. વધુમાં, ટકાઉ બાહ્ય સ્થિતિસ્થાપકતા અને મજબૂત ચલણ વિશ્વસનીયતા મેન્યુફેક્ચરિંગ નિકાસ ક્ષમતા વધારવાથી ઉભરી શકે છે, જે શિસ્તબદ્ધ, ઉત્પાદકતા-લક્ષી ઔદ્યોગિક નીતિ, મૂલ્ય સાંકળોમાં ઇનપુટ ખર્ચનું સાવચેતીપૂર્વક સંચાલન અને ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતી સેવાઓના પૂરક વિકાસ દ્વારા સમર્થિત હોય.

SM/IJ/GP/NP/JD

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com