ഇന്ത്യ-റഷ്യ ഉഭയകക്ഷി ബന്ധങ്ങൾ

ഇന്ത്യയുടെ ദീർഘകാല പങ്കാളിയാണ് റഷ്യ. 2000 ഒക്ടോബറിൽ "ഇന്ത്യ-റഷ്യ തന്ത്രപരമായ പങ്കാളിത്ത പ്രഖ്യാപന"ത്തിൽ ഒപ്പുവെച്ചതു മുതൽ, ഇന്ത്യ-റഷ്യ ബന്ധങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയം, സുരക്ഷ, പ്രതിരോധം, വ്യാപാരം, സാമ്പത്തികം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സംസ്കാരം, ജനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സഹകരണം എന്നിവയെ സ്പർശിച്ചുകൊണ്ട് ഗണ്യമായി വളർന്നു. 2010 ഡിസംബറിൽ റഷ്യൻ പ്രസിഡൻ്റിൻ്റെ ഇന്ത്യാ സന്ദർശന വേളയിൽ, ഈ പങ്കാളിത്തം "സവിശേഷവും വിശേഷാധികാരമുള്ളതുമായ തന്ത്രപരമായ പങ്കാളിത്തം" എന്ന നിലയിലേക്ക് ഉയർത്തപ്പെട്ടു. ഈ പങ്കാളിത്തത്തിന് കീഴിൽ, സഹകരണ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പതിവായ ഇടപെടലുകളും തുടർനടപടികളും ഉറപ്പാക്കുന്നതിനായി രാഷ്ട്രീയ തലത്തിലും ഔദ്യോഗിക തലത്തിലും നിരവധി സ്ഥാപനവൽക്കരിച്ച സംഭാഷണ സംവിധാനങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്.

ഇന്ത്യ-റഷ്യ ഇൻ്റർഗവൺമെന്റൽ കമ്മീഷൻ (IRIGC) പോലുള്ള ഔപചാരിക സ്ഥാപനങ്ങളിലൂടെ തന്ത്രപരവും സാമ്പത്തികപരവും പ്രതിരോധപരവുമായ തലങ്ങളിൽ ഇന്ത്യയും റഷ്യയും ചേർന്നു പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇതിന് രണ്ട് ഭാഗങ്ങളുണ്ട്: ഒന്ന്, ഇന്ത്യയുടെ വിദേശകാര്യ മന്ത്രിയും റഷ്യയുടെ ഒന്നാം ഉപപ്രധാനമന്ത്രിയും നേതൃത്വം നൽകുന്ന വ്യാപാരം, സാമ്പത്തികം, ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാംസ്കാരിക സഹകരണം (IRIGC‑TEC) വിഭാഗമാണ്; മറ്റൊന്ന്, ഇരു രാജ്യങ്ങളിലെയും പ്രതിരോധ മന്ത്രിമാർ തലവന്മാരായ സൈനിക, സൈനിക-സാങ്കേതിക സഹകരണ വിഭാഗം (IRIGC‑M&MTC) ആണ്. 2021 ഡിസംബറിൽ, വിദേശകാര്യ മന്ത്രിമാരും പ്രതിരോധ മന്ത്രിമാരും ഒരേ സമയം കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തുന്ന "2+2 ഡയലോഗ്" എന്നൊരു പുതിയ സംവിധാനം കൂട്ടിച്ചേർക്കപ്പെട്ടു. ഇത് ഇന്ത്യയുടെ പ്രധാനമന്ത്രിയും റഷ്യൻ പ്രസിഡൻ്റും തമ്മിലുള്ള ഉച്ചകോടിതല ചർച്ചകൾക്കൊപ്പം നടന്നു.

ഇന്ത്യ-റഷ്യ രാഷ്ട്രീയ ബന്ധങ്ങൾ

തീവ്രവും ബഹുതലങ്ങളോടുകൂടിയതുമായ രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലുകളിലൂടെ ഇന്ത്യയും റഷ്യയും തങ്ങളുടെ സവിശേഷവും വിശേഷാധികാരമുള്ളതുമായ തന്ത്രപരമായ പങ്കാളിത്തം പരിപോഷിപ്പിക്കുന്നത് തുടരുന്നു. ഇന്ത്യയുടെ പ്രധാനമന്ത്രിയും റഷ്യൻ ഫെഡറേഷൻ്റെ പ്രസിഡൻ്റും തമ്മിലുള്ള വാർഷിക ഉച്ചകോടി തന്നെയാണ് ഏറ്റവും ഉയർന്ന സ്ഥാപനവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട സംവിധാനം. ഇതുവരെ 22 ഉച്ചകോടികൾ പൂർത്തിയായി. റഷ്യൻ ഫെഡറേഷൻ്റെ പ്രസിഡൻ്റ് വ്ലാഡിമിർ പുടിൻ 23-ാമത് ഇന്ത്യ-റഷ്യ വാർഷിക ഉച്ചകോടിക്കായി 2025 ഡിസംബർ 4 മുതൽ 5 വരെ വീണ്ടും ഇന്ത്യ സന്ദർശിക്കും. പ്രസിഡൻ്റ് പുടിൻ്റെ ഈ സന്ദർശനം ഇരു രാജ്യങ്ങളിലെയും നേതാക്കൾക്ക് ഇന്ത്യ-റഷ്യ സഹകരണത്തിൻ്റെ പുരോഗതി വിലയിരുത്താനും നമ്മുടെ സവിശേഷവും വിശേഷാധികാരമുള്ളതുമായ തന്ത്രപരമായ പങ്കാളിത്തത്തിൻ്റെ ഭാവി ദിശ തീരുമാനിക്കാനും ഇരു രാജ്യങ്ങൾക്കും പ്രാധാന്യമുള്ള പ്രധാന പ്രാദേശിക, ആഗോള വിഷയങ്ങൾ ചർച്ച ചെയ്യാനും അവസരം നൽകും. അവസാനത്തെ (22-ാമത്) ഉച്ചകോടി 2024 ജൂലൈ 8-9 തീയതികളിൽ മോസ്കോയിൽ നടന്നു, ഈ സമയത്ത് നേതാക്കൾ "ഇന്ത്യ-റഷ്യ: നിലനിൽക്കുന്നതും വികസിക്കുന്നതുമായ പങ്കാളിത്തം" എന്ന പേരിൽ ഒരു സംയുക്ത പ്രസ്താവന പുറത്തിറക്കി. 9 ധാരണാപത്രങ്ങളിൽ ഒപ്പുവെച്ചതിന് പുറമെ, 2030 വരെയുള്ള തന്ത്രപരമായ സാമ്പത്തിക സഹകരണത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു പ്രത്യേക സംയുക്ത പ്രസ്താവനയും പുറത്തിറക്കി. ഈ സന്ദർശന വേളയിൽ, ഇന്ത്യ-റഷ്യ ബന്ധങ്ങൾക്ക് നൽകിയ മികച്ച സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് റഷ്യയുടെ പരമോന്നത രാഷ്ട്ര ബഹുമതിയായ 'ഓർഡർ ഓഫ് സെൻ്റ് ആൻഡ്രൂ ദി അപ്പോസ്തൽ ദി ഫസ്റ്റ്-കോൾഡ്' ഇന്ത്യൻ പ്രധാനമന്ത്രിക്ക് സമ്മാനിച്ചു. 2024 ഒക്ടോബർ 22-ന് കസാനിൽ നടന്ന ബ്രിക്സ് ഉച്ചകോടിയുടെ ഭാഗമായും 2025 സെപ്റ്റംബർ 1-ന് ചൈനയിലെ ടിയാൻജിനിൽ നടന്ന SCO രാഷ്ട്രത്തലവന്മാരുടെ യോഗത്തിനിടയിലും നേതാക്കൾ വീണ്ടും കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തുകയും രാജ്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള സവിശേഷവും വിശേഷാധികാരമുള്ളതുമായ തന്ത്രപരമായ പങ്കാളിത്തം കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്താനുള്ള വഴികൾ ചർച്ച ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ഇരു രാജ്യങ്ങളിലെയും നേതാക്കൾ പതിവായ ടെലിഫോൺ ബന്ധം നിലനിർത്തിയിട്ടുണ്ട്, 2024 ജനുവരി 15, മാർച്ച് 20, ജൂൺ 5, ഓഗസ്റ്റ് 27 തീയതികളിലെ സംഭാഷണങ്ങളും, 2025 മെയ് 5-ന് പഹൽഗാം ഭീകരാക്രമണത്തിന് ശേഷം നടത്തിയ സംഭാഷണവും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു, ഈ സംഭാഷണങ്ങളിൽ എല്ലാ രൂപത്തിലുമുള്ള തീവ്രവാദത്തിനെതിരെയും അതിൻ്റെ പ്രകടനങ്ങൾക്കെതിരെയും പോരാടുന്നതിനുള്ള സഹകരണം കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്താനുള്ള തങ്ങളുടെ ദൃഢനിശ്ചയം അവർ ആവർത്തിച്ച് ഉറപ്പിച്ചു. നേരത്തെ, 2025 ഓഗസ്റ്റ് 8, 18 തീയതികളിലും പ്രസിഡൻ്റ് പുടിൻ പ്രധാനമന്ത്രിയുമായി സംസാരിക്കുകയും യുഎസ്-റഷ്യയുടെ അലാസ്ക ഉച്ചകോടിയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ യുക്രെയ്നുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഏറ്റവും പുതിയ സംഭവവികാസങ്ങളെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ അറിയിക്കുകയും ചെയ്തു.

ഇരു രാജ്യങ്ങൾക്കുമിടയിൽ മന്ത്രിതലത്തിലും ഔദ്യോഗിക തലത്തിലുമുള്ള ഇടപെടലുകൾ ശക്തമായി തുടരുന്നു. 2025 നവംബർ 17-ന് SCO കൗൺസിൽ ഓഫ് ഹെഡ്‌സ് ഓഫ് ഗവൺമെൻ്റ് (CHG) യോഗത്തിനായി കേന്ദ്ര വിദേശകാര്യ മന്ത്രി മോസ്കോ സന്ദർശിച്ചപ്പോഴും അദ്ദേഹവും വിദേശകാര്യ മന്ത്രി ലാവ്‌റോവും കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തി. ഈ വർഷം മാത്രം മന്ത്രിമാർ ആറ് തവണ കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തിയിട്ടുണ്ട്: നവംബർ 17-ന് മോസ്കോയിലും (റഷ്യ) സെപ്റ്റംബർ 27-ന് ന്യൂയോർക്കിലും (യുഎസ്എ) ഓഗസ്റ്റ് 21-ന് മോസ്കോയിലും (റഷ്യ), ജൂലൈ 15-ന് ടിയാൻജിനിലും (ചൈന) ജൂലൈ 7-ന് റിയോ ഡി ജനീറോയിലും (ബ്രസീൽ) ഫെബ്രുവരി 20-ന് ജോഹന്നാസ്ബർഗിലും (ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക).

2025 ഓഗസ്റ്റിൽ മോസ്കോയിൽ നടത്തിയ സന്ദർശനത്തിൽ, വിദേശകാര്യ മന്ത്രി റഷ്യയുടെ ഒന്നാം ഉപപ്രധാനമന്ത്രി മാന്റുറോവുമായി ചേർന്ന് 26-ാമത് IRIGC-TEC യോഗത്തിന് സഹ-അദ്ധ്യക്ഷത വഹിച്ചു. അദ്ദേഹം പ്രസിഡൻ്റ് പുടിൻ, വിദേശകാര്യ മന്ത്രി ലാവ്‌റോവ് എന്നിവരുമായി കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തുകയും 2030-ഓടെ 100 ബില്യൺ ഡോളർ വ്യാപാരം വേഗത്തിലാക്കാൻ ശ്രമം നടത്തുകയും ചെയ്തു. കസാനിലും യെക്കാറ്റെറിൻബർഗിലും രണ്ട് പുതിയ ഇന്ത്യൻ കോൺസുലേറ്റുകൾ തുറക്കുന്നത് വേഗത്തിലാക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചും ഊർജ്ജ ബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചും ഇന്ത്യ-EAEU FTA യെക്കുറിച്ചും അവർ ചർച്ച ചെയ്തു. യുക്രെയ്ൻ, മിഡിൽ ഈസ്റ്റ്, പശ്ചിമേഷ്യ, അഫ്ഗാനിസ്ഥാൻ എന്നിവിടങ്ങളിലെ സമീപകാല സംഭവവികാസങ്ങൾ അവർ വിലയിരുത്തി. അഭിപ്രായവ്യത്യാസങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നതിനുള്ള ഏറ്റവും ക്രിയാത്മകമായ വഴികൾ സംഭാഷണവും നയതന്ത്രവുമാണ് എന്ന ഇന്ത്യയുടെ കാഴ്ചപ്പാട് വിദേശകാര്യ മന്ത്രി ആവർത്തിച്ചുറപ്പിച്ചു. റഷ്യൻ സൈന്യത്തിൽ സേവനമനുഷ്ഠിക്കുന്ന ഇന്ത്യക്കാരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആശങ്കകളും അദ്ദേഹം അറിയിക്കുകയും തീർപ്പാക്കാത്ത കേസുകൾക്ക് വേഗത്തിലും പരിഗണനയോടെയും പരിഹാരം കാണാൻ കഴിയുമെന്ന് പ്രത്യാശ പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.

രക്ഷാമന്ത്രി ശ്രീ രാജ്‌നാഥ് സിംഗ് 2025 ജൂൺ 26 ന് ചൈനയിലെ ക്വിങ്‌ദാവോയിൽ നടന്ന SCO പ്രതിരോധ മന്ത്രിമാരുടെ യോഗത്തിനിടയിൽ റഷ്യൻ പ്രതിരോധ മന്ത്രി ശ്രീ ആൻഡ്രി ബെലൗസോവുമായി ഉഭയകക്ഷി കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തി. ഇതിനുമുമ്പ്, 2024 ഡിസംബർ 8 മുതൽ 10 വരെ അദ്ദേഹം മോസ്കോ സന്ദർശിക്കുകയും സൈനിക, സൈനിക-സാങ്കേതിക സഹകരണത്തിനായുള്ള ഇന്ത്യ-റഷ്യ ഇൻ്റർ-ഗവൺമെൻ്റൽ കമ്മീഷൻ്റെ (IRIGC-M&MTC) 21-ാമത് യോഗത്തിന് സഹ-അധ്യക്ഷത വഹിക്കുകയും പ്രസിഡൻ്റ് വ്ലാഡിമിർ പുടിനുമായി കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തുകയും ചെയ്തിരുന്നു.

ദേശീയ സുരക്ഷാ ഉപദേഷ്ടാവ് ശ്രീ അജിത് ഡോവൽ ഇന്ത്യ-റഷ്യ NSA-തല തന്ത്രപരമായ സംഭാഷണത്തിനായി 2025 ഓഗസ്റ്റ് 7, 8 തീയതികളിൽ മോസ്കോ സന്ദർശിച്ചു. ഈ സന്ദർശന വേളയിൽ അദ്ദേഹം പ്രസിഡൻ്റ് പുടിനുമായി കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തുകയും റഷ്യൻ സെക്യൂരിറ്റി കൗൺസിൽ സെക്രട്ടറി ശ്രീ സെർജി ഷോയിഗു, പ്രസിഡൻ്റ് പുടിൻ്റെ സഹായി ശ്രീ നികോളായ് പട്രുഷേവ്, ഒന്നാം ഉപപ്രധാനമന്ത്രി ഡെനിസ് മാന്റുറോവ് എന്നിവരുമായി ചർച്ചകൾ നടത്തുകയും ചെയ്തു. 2024 സെപ്റ്റംബറിൽ സെൻ്റ് പീറ്റേഴ്‌സ്ബർഗിൽ നടന്ന ബ്രിക്സ് NSA-മാരുടെ യോഗത്തിലും NSA പങ്കെടുത്തിരുന്നു, ഈ സമയത്ത് അദ്ദേഹം പ്രസിഡൻ്റ് പുടിനുമായും സെക്യൂരിറ്റി കൗൺസിൽ സെക്രട്ടറി സെർജി ഷോയിഗുവുമായും കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തി. 2025 മെയ് 9-ന് നടന്ന റഷ്യയുടെ 80-ാമത് വിജയദിനാഘോഷങ്ങളിൽ ഇന്ത്യയെ പ്രതിനിധീകരിച്ച് കേന്ദ്ര പ്രതിരോധ സഹമന്ത്രി ശ്രീ സഞ്ജയ് സേത്ത് പങ്കെടുത്തു.

പ്രവർത്തനതലത്തിൽ, വിദേശകാര്യ സെക്രട്ടറി വിക്രം മിസ്രി 2025 മാർച്ച് 7-ന് മോസ്കോയിൽ വെച്ച് റഷ്യൻ ഉപവിദേശകാര്യ മന്ത്രി ആൻഡ്രി റുഡെൻകോയുമായി വിദേശകാര്യ ഓഫീസ് കൺസൾട്ടേഷനുകൾ നടത്തി. വിവിധ ഫോർമാറ്റുകളിലായി നടന്ന ഈ സുസ്ഥിരമായ ഉന്നതതല കൈമാറ്റങ്ങൾ ഇന്ത്യ-റഷ്യ രാഷ്ട്രീയ ബന്ധങ്ങളുടെ ആഴം, പ്രതിരോധശേഷി, മുന്നോട്ടുള്ള ആക്കം എന്നിവയ്ക്ക് അടിവരയിടുന്നു.

ഇന്ത്യ – റഷ്യ സാമ്പത്തിക ബന്ധങ്ങൾ

ഗവൺമെന്റ് തലത്തിൽ വ്യാപാര, സാമ്പത്തിക സഹകരണം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള പ്രാഥമിക സംവിധാനം വ്യാപാര, സാമ്പത്തിക, ശാസ്ത്ര, സാങ്കേതികവിദ്യ, സാംസ്കാരിക സഹകരണത്തിനായുള്ള ഇന്ത്യ-റഷ്യ ഇൻ്റർഗവൺമെന്റൽ കമ്മീഷൻ (IRIGC-TEC) ആണ്. ഇതിന് ഇന്ത്യയുടെ ഭാഗത്ത് നിന്ന് വിദേശകാര്യ മന്ത്രിയും റഷ്യയുടെ ഭാഗത്ത് നിന്ന് ഒന്നാം ഉപപ്രധാനമന്ത്രി ഡെനിസ് മാന്റുറോവും സഹ-അധ്യക്ഷത വഹിച്ചു. IRIGC-TEC-യുടെ 26-ാമത് സമ്മേളനം 2025 ഓഗസ്റ്റ് 20-ന് മോസ്കോയിൽ നടക്കുകയും താരിഫ്, നോൺ-താരിഫ് വ്യാപാര തടസ്സങ്ങൾ പരിഹരിക്കുക, ലോജിസ്റ്റിക്സിലെ തടസ്സങ്ങൾ നീക്കുക, കണക്റ്റിവിറ്റി പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, പേയ്‌മെൻ്റ് സംവിധാനങ്ങൾ സുഗമമാക്കുക, 2030 വരെയുള്ള സാമ്പത്തിക സഹകരണ പരിപാടിയുടെ സമയബന്ധിതമായ അന്തിമരൂപീകരണവും നടപ്പാക്കലും എന്നിവയിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. 2030 ഓടെ 100 ബില്യൺ യുഎസ് ഡോളറിന്റെ പുതുക്കിയ ഉഭയകക്ഷി വ്യാപാര ലക്ഷ്യം കൈവരിക്കുന്നതിന് ഇരു രാജ്യങ്ങളുടെയും ബിസിനസുകൾ തമ്മിലുള്ള പതിവ് ആശയവിനിമയത്തിന്റെ ആവശ്യകതയ്‌ക്കൊപ്പം, ടേംസ് ഓഫ് റഫറൻസ് അന്തിമമാക്കിയ ഇന്ത്യ-യൂറേഷ്യൻ ഇക്കണോമിക് യൂണിയൻ FTA യുടെ ആദ്യകാല സമാപനവും സെഷൻ ഊന്നിപ്പറഞ്ഞു. പ്ലീനറി സെഷനെത്തുടർന്ന്, IRIGC-TEC യുടെ 26-ാമത് സെഷനുള്ള പ്രോട്ടോക്കോളിൽ സഹ-അധ്യക്ഷന്മാർ ഒപ്പുവച്ചു. ഇരുരാജ്യങ്ങളിലെയും നേതാക്കൾ നിശ്ചയിച്ചതുപോലെ, 2025-ഓടെ 50 ബില്യൺ ഡോളർ പരസ്പര നിക്ഷേപം, 2030-ഓടെ 100 ബില്യൺ ഡോളർ വാർഷിക ഉഭയകക്ഷി വ്യാപാരം എന്നീ വലിയ ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കായി ഇരുരാജ്യങ്ങളും പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

ഉഭയകക്ഷി വ്യാപാരം അതിവേഗം വളർന്നു, 2024-25 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിൽ 68.7 ബില്യൺ ഡോളർ എന്ന റെക്കോർഡ് നിലയിലെത്തി. ഇതിൽ ഇന്ത്യൻ കയറ്റുമതി 4.9 ബില്യൺ ഡോളറും (പ്രധാനമായും ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽസ്, രാസവസ്തുക്കൾ, ഇരുമ്പ്, സ്റ്റീൽ, സമുദ്രോൽപ്പന്നങ്ങൾ), റഷ്യയിൽ നിന്നുള്ള ഇറക്കുമതി 63.8 ബില്യൺ ഡോളറുമാണ് (പ്രധാനമായും ക്രൂഡ് ഓയിൽ, പെട്രോളിയം ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ, സൂര്യകാന്തി എണ്ണ, വളങ്ങൾ, കോക്കിംഗ് കൽക്കരി, വിലയേറിയ കല്ലുകൾ/ലോഹങ്ങൾ).

സേവനങ്ങളിലുള്ള ഉഭയകക്ഷി വ്യാപാരം കഴിഞ്ഞ കുറച്ച് വർഷങ്ങളായി സ്ഥിരമായി തുടരുന്നു. 2021-ൽ ഇത് 1.021 ബില്യൺ ഡോളറായിരുന്നു. 2025-ഓടെ 50 ബില്യൺ ഡോളർ നിക്ഷേപം എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ ഇരു രാജ്യങ്ങൾക്കുമിടയിലുള്ള ഉഭയകക്ഷി നിക്ഷേപം ശക്തമായി തുടരുന്നു. ഇന്ത്യയിൽ റഷ്യയുടെ പ്രധാന ഉഭയകക്ഷി നിക്ഷേപങ്ങൾ എണ്ണ, വാതകം, പെട്രോകെമിക്കൽസ്, ബാങ്കിംഗ്, റെയിൽവേ, സ്റ്റീൽ മേഖലകളിലാണ്, അതേസമയം റഷ്യയിൽ ഇന്ത്യൻ നിക്ഷേപങ്ങൾ പ്രധാനമായും എണ്ണ, വാതകം, ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽസ് മേഖലകളിലാണ്.

ഇന്ത്യ – റഷ്യ പ്രതിരോധ സഹകരണം

ഇന്ത്യയും റഷ്യയും തമ്മിലുള്ള ശക്തമായ സൗഹൃദത്തിൻ്റെയും തന്ത്രപരമായ പങ്കാളിത്തത്തിൻ്റെയും ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഭാഗങ്ങളിലൊന്നാണ് പ്രതിരോധം. ഇരു രാജ്യങ്ങളും തങ്ങളുടെ എല്ലാ സൈനിക, പ്രതിരോധ സാങ്കേതിക സഹകരണങ്ങളെയും നയിക്കുന്ന ഒരു പ്രത്യേക 10 വർഷത്തെ കരാർ പിന്തുടരുന്നു. 2021-2031-ലെ സൈനിക-സാങ്കേതിക സഹകരണ കരാർ 2021 ഡിസംബർ 6 ന് ന്യൂഡൽഹിയിൽ വെച്ച് ഒപ്പുവെച്ചു. ഇത് ആയുധങ്ങളുടെയും സൈനിക ഉപകരണങ്ങളുടെയും സംയുക്ത ഗവേഷണം, വികസനം, ഉൽപ്പാദനം, വിൽപ്പനാനന്തര പിന്തുണ എന്നിവയിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു.

ഇരു രാജ്യങ്ങൾക്കുമിടയിലുള്ള ദീർഘകാലവും വിപുലവുമായ സൈനിക സാങ്കേതിക സഹകരണം, വാങ്ങുന്നയാൾ-വിൽക്കുന്നയാൾ എന്ന ചട്ടക്കൂടിൽ നിന്ന് മാറി, സംയുക്ത ഗവേഷണം, വികസനം, നൂതന പ്രതിരോധ സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെയും സംവിധാനങ്ങളുടെയും സംയുക്ത ഉൽപാദനം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന ഒന്നായി പരിണമിച്ചു. പ്രതിരോധ ഉപകരണങ്ങൾ, എഞ്ചിനുകൾ, സ്പെയർ പാർട്സുകൾ, ഘടകങ്ങൾ എന്നിവയുടെ വിതരണത്തിനുള്ള ഒരു പ്രധാന സ്രോതസ്സാണ് റഷ്യ. ടി-90 ടാങ്കുകൾ, സു-30 എംകെഐ വിമാനങ്ങൾ പോലുള്ള നിരവധി പ്രതിരോധ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ ഇന്ത്യയിൽ കൂട്ടിച്ചേർക്കുകയും നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ബ്രഹ്മോസ് സംവിധാനം പോലുള്ള പ്രതിരോധ ഉപകരണങ്ങളുടെയും പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളുടെയും സംയുക്ത വികസനവും സംയുക്ത നിർമ്മാണവും മറ്റ് രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് കയറ്റുമതി ചെയ്യാനുള്ള സാധ്യതയും ഇരുപക്ഷവും പര്യവേക്ഷണം ചെയ്യുന്നു.

സൈനിക, സൈനിക-സാങ്കേതിക സഹകരണത്തിനായുള്ള ഇന്ത്യ-റഷ്യ ഇൻ്റർ-ഗവൺമെൻ്റൽ കമ്മീഷൻ (IRIGC-M&MTC) ഇന്ത്യയുടെ പ്രതിരോധ മന്ത്രിയും റഷ്യയുടെ പ്രതിരോധ മന്ത്രിയും സഹ-അധ്യക്ഷത വഹിച്ചു. രക്ഷാ മന്ത്രി ശ്രീ രാജ്‌നാഥ് സിംഗ് 2024 ഡിസംബറിൽ റഷ്യ സന്ദർശിക്കുകയും 21-ാമത് IRIGC-M&MTC യോഗത്തിന് സഹ-അധ്യക്ഷത വഹിക്കുകയും കൂടാതെ കാലിനിൻഗ്രാഡിൽ ഇന്ത്യൻ നാവിക സേനയുടെ "ഐ.എൻ.എസ്. തുഷിൽ" എന്ന യുദ്ധക്കപ്പൽ കമ്മീഷൻ ചെയ്യുന്നതിൽ പങ്കെടുക്കുകയും ചെയ്തു. 2025 ജൂലൈ 1 ന് ഏറ്റവും പുതിയ സ്റ്റെൽത്ത് മൾട്ടി-റോൾ യുദ്ധക്കപ്പലായ ഐ.എൻ.എസ്. തമാലും കാലിനിൻഗ്രാഡിൽ കമ്മീഷൻ ചെയ്തു. IRIGC-M&MTC-യുടെ 5-ാമത് യോഗം 2025 ഒക്ടോബർ 28.29 തീയതികളിൽ ന്യൂഡൽഹിയിൽ നടന്നു.

ഇന്ത്യ-റഷ്യ സംയുക്ത പരിശീലനത്തിൻ്റെ 14-ാമത് പതിപ്പായ INDRA-2025 2025 ഒക്ടോബർ 6 മുതൽ 15 വരെ രാജസ്ഥാനിലെ ബിക്കാനീറിൽ നടന്നു, ഇരുവശത്തുനിന്നും 250-ൽ അധികം സൈനികർ പങ്കെടുത്തു. 2025 സെപ്റ്റംബർ 10 മുതൽ 16 വരെ, കരസേന, വ്യോമസേന, നാവികസേന എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള 65 ഇന്ത്യൻ സായുധ സേനാംഗങ്ങളുടെ ഒരു സംഘം റഷ്യയിലെ നിസ്നി നോവ്ഗൊറോഡിൽ നടന്ന സപാഡ്-2025 സൈനികാഭ്യാസത്തിൽ പങ്കെടുത്തു. 2025 മാർച്ച് 28 മുതൽ ഏപ്രിൽ 2 വരെ ഇന്ത്യൻ, റഷ്യൻ നാവികസേനകൾ തമ്മിലുള്ള ഉഭയകക്ഷി നാവികാഭ്യാസം INDRA 2025 രണ്ട് ഘട്ടങ്ങളിലായി (ചെന്നൈയിലെ ഹാർബർ ഘട്ടവും ബംഗാൾ ഉൾക്കടലിലെ സീ ഘട്ടവും) നടന്നു. 2025 സെപ്റ്റംബർ 10 മുതൽ 16 വരെ, കരസേന, വ്യോമസേന, നാവികസേന എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള 65 ഇന്ത്യൻ സായുധ സേനാംഗങ്ങളുടെ ഒരു സംഘം റഷ്യയിലെ നിസ്നി നോവ്ഗൊറോഡിൽ നടന്ന സപാഡ്-2025 സൈനികാഭ്യാസത്തിൽ പങ്കെടുത്തു.

2025 ഒക്ടോബർ 29-ന്, സെക്രട്ടറി (പ്രതിരോധ ഉൽപ്പാദനം) സഞ്ജീവ് കുമാറിൻ്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ഇന്ത്യൻ പ്രതിനിധി സംഘം മോസ്കോയിൽ നടന്ന സൈനിക സാങ്കേതിക സഹകരണത്തിനും പ്രതിരോധ വ്യവസായത്തിനുമുള്ള ഇന്ത്യ-റഷ്യ ഇൻ്റർ-ഗവൺമെൻ്റൽ കമ്മീഷൻ്റെ 23-ാമത് വർക്കിംഗ് ഗ്രൂപ്പ് മീറ്റിംഗിൽ പങ്കെടുത്തു.

സംയുക്ത ഗവേഷണ - വികസന, ഉൽപ്പാദന മേഖലകളിലേക്കുള്ള മാറ്റം

പ്രതിരോധ സഹകരണം ഒരു വാങ്ങുന്നയാൾ-വിൽക്കുന്നയാൾ എന്ന ചലനാത്മകതയിൽ നിന്ന് മാറി, സംയുക്ത ഗവേഷണം, വികസനം, നൂതന സംവിധാനങ്ങളുടെ സംയുക്ത ഉൽപ്പാദനം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന ഒന്നായി പരിണമിച്ചു. താഴെ പറയുന്നവയാണ് ചില ആയുധ സംവിധാനങ്ങൾ:

പാർലമെന്ററി സഹകരണം

ലോക്സഭയും റഷ്യൻ സ്റ്റേറ്റ് ഡ്യൂമയും തമ്മിലുള്ള ഇൻ്റർ-പാർലമെൻ്ററി കമ്മീഷൻ പാർലമെന്ററി സഹകരണം സുഗമമാക്കുന്നതിൽ ഒരു പ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇത് ആരംഭിച്ചതിന് ശേഷം അഞ്ച് തവണ (2000, 2003, 2015, 2017, 2018) യോഗം ചേർന്നു. ലോക്സഭാ സ്പീക്കറും സ്റ്റേറ്റ് ഡ്യൂമ ചെയർപേഴ്സണും ചേർന്നാണ് കമ്മീഷന് സഹ-അധക്ഷത വഹിക്കുന്നത്. അഞ്ചാമത് ഇന്ത്യ-റഷ്യ ഇൻ്റർ-പാർലമെൻ്ററി കമ്മീഷൻ 2018 ഡിസംബർ 9-ന് ഇന്ത്യയിൽ നടന്നു.

സ്റ്റേറ്റ് ഡ്യൂമയുടെ ചെയർമാൻ ശ്രീ വ്യാസെസ്ലാവ് വോളോഡിൻ 2025 ഫെബ്രുവരി 2 മുതൽ 4 വരെ ഇന്ത്യയിൽ ഔദ്യോഗിക സന്ദർശനം നടത്തി. ഈ സന്ദർശന വേളയിൽ വോളോഡിൻ പ്രസിഡൻ്റുമായും ഉപരാഷ്ട്രപതിയുമായും കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തുകയും ലോക്സഭാ സ്പീക്കറുമായി ഉഭയകക്ഷി കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തുകയും ചെയ്തു. റഷ്യൻ പ്രതിനിധി സംഘം അന്ന് നടന്നുകൊണ്ടിരുന്ന രാജ്യസഭയുടെയും ലോക്സഭയുടെയും 2025-ലെ ബജറ്റ് സമ്മേളനത്തിൽ പങ്കെടുത്തു. 2024 ജൂലൈയിൽ, ലോക്സഭാ സ്പീക്കർ ശ്രീ ഓം ബിർളയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ഇന്ത്യൻ പ്രതിനിധി സംഘം സെൻ്റ് പീറ്റേഴ്‌സ്ബർഗിൽ നടന്ന പത്താമത് ബ്രിക്സ് പാർലമെന്ററി ഫോറത്തിൽ പങ്കെടുക്കുകയും ചെയർമാൻ വോളോഡിനുമായും റഷ്യൻ ഫെഡറേഷൻ കൗൺസിൽ സ്പീക്കർ ശ്രീമതി വാലൻ്റീന മാറ്റ്‍വിയെങ്കോയുമായും ഉഭയകക്ഷി കൂടിക്കാഴ്ച നടത്തുകയും ചെയ്തു.

പഹൽഗാം ഭീകരാക്രമണത്തിൻ്റെയും ഇന്ത്യയുടെ ഓപ്പറേഷൻ സിന്ദൂറിൻ്റെയും പശ്ചാത്തലത്തിൽ, തീവ്രവാദത്തോടുള്ള എല്ലാ രൂപങ്ങളിലുമുള്ള ഇന്ത്യയുടെ ഐക്യദാർഢ്യവും സീറോ-ടോളറൻസ് സമീപനവും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതിനായി ശ്രീമതി കനിമൊഴി കരുണാനിധിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ 5 എം.പി.മാരും മുതിർന്ന നയതന്ത്രജ്ഞൻ അംബാസഡർ മൻജീവ് പുരിയും ഉൾപ്പെടുന്ന ഒരു സർവ്വകക്ഷി സംഘം 2025 മെയ് 22 മുതൽ 24 വരെ റഷ്യ സന്ദർശിച്ചു. 2025 ജൂൺ 21 മുതൽ 26 വരെ, സ്വകാര്യ സന്ദർശനത്തിനായി റഷ്യയിലുണ്ടായിരുന്ന ലോക്സഭാ എം.പി. ഡോ. ശശി തരൂർ, ശ്രീ കോൺസ്റ്റാൻ്റിൻ കൊസാച്ചേവ് (ഫെഡറൽ കൗൺസിൽ ഡെപ്യൂട്ടി ചെയർമാൻ), ശ്രീ ലിയോണിഡ് സ്ലട്ട്സ്കി (അന്താരാഷ്ട്ര കാര്യങ്ങൾക്കായുള്ള സ്റ്റേറ്റ് ഡ്യൂമ കമ്മിറ്റി ചെയർമാൻ) എന്നിവരുമായി കൂടിക്കാഴ്ചകൾ നടത്തി. 2025 ഒക്ടോബർ 29, 30 തീയതികളിൽ, ലോക്സഭാ എം.പി.മാരായ ശ്രീ രാജ്കുമാർ ചാഹർ, ഡോ. സി.എൻ. മഞ്ജുനാഥ്, രാജ്യസഭാ എം.പി. ഡോ.വി.ശിവദാസൻ എന്നിവർ ഉൾപ്പെട്ട ഇന്ത്യൻ പാർലമെൻ്ററി പ്രതിനിധി സംഘം മോസ്കോയിൽ നടന്ന ഏഷ്യൻ പാർലമെൻ്ററി അസംബ്ലി സ്റ്റാൻഡിംഗ് കമ്മിറ്റി ഓൺ സോഷ്യൽ ആൻഡ് കൾച്ചറൽ അഫയേഴ്‌സ് യോഗങ്ങളിൽ പങ്കെടുത്തു.

ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക വിദ്യ

ഇന്ത്യ-റഷ്യ ഉഭയകക്ഷി പങ്കാളിത്തത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനു ശേഷമുള്ള ആദ്യ നാളുകളിൽ, ശാസ്ത്ര-സാങ്കേതികവിദ്യ ഒരു പ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇന്ന് ഇന്ത്യയും റഷ്യയും അടിസ്ഥാന ശാസ്ത്രം, മെറ്റീരിയൽ സയൻസ്, ഗണിതശാസ്ത്രം, കൂടാതെ ഇന്ത്യയുടെ മനുഷ്യൻ ഉൾപ്പെടുന്ന ബഹിരാകാശ യാത്രാ പദ്ധതിയായ ഗഗൻയാൻ, നാനോ ടെക്നോളജികൾ തുടങ്ങിയ അത്യാധുനിക മേഖലകളിലും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മറ്റൊരു രാജ്യവുമായി സഹകരിച്ച് ഇന്ത്യ സ്ഥാപിച്ച ഏക ആണവ നിലയം തമിഴ്നാട്ടിലെ കൂടംകുളത്താണ്, ഇത് റഷ്യയുമായുള്ള സഹകരണത്തോടെയാണ് സ്ഥാപിച്ചത്. 2021 ഡിസംബറിൽ ന്യൂഡൽഹിയിൽ നടന്ന 21-ാമത് വാർഷിക ഉച്ചകോടിയിൽ ഒപ്പുവെച്ച ശാസ്ത്രം, സാങ്കേതികവിദ്യ, നവീകരണം എന്നിവയ്ക്കുള്ള പുതിയ രൂപരേഖ അനുസരിച്ചാണ് ഉഭയകക്ഷി സഹകരണം മുന്നോട്ടുപോകുന്നത്. ഇത് ഇരു രാജ്യങ്ങൾക്കുമിടയിലുള്ള നവീകരണ സംബന്ധമായ ഇടപെടലുകൾക്ക് ഉത്തേജനം നൽകുമെന്നും സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെ വാണിജ്യവൽക്കരണത്തിലും സാമ്പത്തിക, സാമൂഹിക സ്വാധീനമുള്ള സംയുക്ത പദ്ധതികൾക്ക് പൂർണ്ണമായ പിന്തുണ നൽകുന്നതിലും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുമെന്നും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. IRIGC-TEC സംവിധാനത്തിന് കീഴിൽ, ഇരു രാജ്യങ്ങളിലെയും പ്രസക്തമായ മന്ത്രാലയങ്ങൾ, സർവകലാശാലകൾ, ശാസ്ത്രജ്ഞർ എന്നിവരുടെ പ്രതിനിധികളുമായി റഷ്യ-ഇന്ത്യ വർക്കിംഗ് ഗ്രൂപ്പ് ഓൺ സയൻസ് ആൻഡ് ടെക്നോളജി യോഗങ്ങൾ പതിവായി നടക്കുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസം

വിദ്യാഭ്യാസ മേഖലയിലെ ഇന്ത്യ-റഷ്യ സഹകരണം ബഹുമുഖവും ദീർഘകാല സ്വഭാവമുള്ളതുമാണ്. ഈ സഹകരണത്തിൻ്റെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ വശങ്ങളിലൊന്ന്, വൈദ്യശാസ്ത്രം, എഞ്ചിനീയറിംഗ്, സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രം, ശാസ്ത്രം, മറ്റ് വിഷയങ്ങൾ എന്നിവയിലെ കോഴ്സുകൾക്കായി റഷ്യൻ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടുകളിൽ പഠിക്കുന്ന ഏകദേശം 20,000 ഇന്ത്യൻ വിദ്യാർത്ഥികളുടെ സാന്നിധ്യമാണ്. റഷ്യയിൽ പഠിക്കുന്ന ഇന്ത്യൻ വിദ്യാർത്ഥികളിൽ ഏറ്റവും വലിയ വിഭാഗം മെഡിക്കൽ വിദ്യാർത്ഥികളാണ്. ഹിന്ദി, സംസ്‌കൃതം, പാലി തുടങ്ങിയ ഇന്ത്യൻ ഭാഷകൾക്ക് പുറമെ നിരവധി റഷ്യൻ സർവകലാശാലകളിലും ഇൻഡോളജി പഠിപ്പിക്കുന്നു. സ്കൂൾ തലത്തിൽ, പ്രധാനമന്ത്രിയും പ്രസിഡൻ്റ് പുടിനും വിഭാവനം ചെയ്ത ഒരു സംരംഭത്തിൻ്റെ ഭാഗമായി അടൽ ഇന്നൊവേഷൻ മിഷൻ ഓഫ് ഇന്ത്യയും SIRIUS സെൻ്ററും ഒരുമിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സർവകലാശാലകൾ/സ്ഥാപനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ളതടക്കം ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസത്തിലെ സഹകരണത്തിൻ്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ, താഴെ പറയുന്ന പ്രധാന സംവിധാനങ്ങൾ സജീവ പങ്ക് വഹിക്കുന്നു: രണ്ട് ​ഗവൺമെന്റുകൾ തമ്മിലുള്ള വിദ്യാഭ്യാസ വിനിമയ പരിപാടി (EEP), ഇന്ത്യൻ, റഷ്യൻ ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ശൃംഖല (RIN), അക്കാദമിക്, ഗവേഷണ സഹകരണ പ്രോത്സാഹന പദ്ധതി (SPARC), ഗ്ലോബൽ ഇനിഷ്യേറ്റീവ് ഓഫ് അക്കാദമിക് നെറ്റ്‌വർക്ക്സ് (GIAN) എന്നിവയാണവ.

ITEC സ്കോളർഷിപ്പിന്റെ ഒരു സജീവ പങ്കാളി രാജ്യമാണ് റഷ്യ. 2024-25-ൽ ഏകദേശം 17 റഷ്യൻ പൗരന്മാർ ITEC-യിൽ പങ്കെടുത്തു, അതേസമയം 2023-24-ൽ ഏകദേശം 23 റഷ്യൻ പൗരന്മാർ ITEC സ്കോളർഷിപ്പ് നേടി, ഇത് കോവിഡിന് മുമ്പുള്ള വർഷങ്ങളിലെ 100-ൽ അധികം പേരുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ കുറവാണ്. 2025 സെപ്റ്റംബർ 19-ന് എംബസി ITEC ദിനം ആഘോഷിച്ചു.

ഇന്ത്യ-റഷ്യ സാംസ്കാരിക ബന്ധങ്ങൾ

ഇന്ത്യയും റഷ്യയും തമ്മിൽ ആഴത്തിൽ വേരൂന്നിയതും നൂറ്റാണ്ടുകൾ പഴക്കമുള്ളതുമായ സാംസ്കാരിക ബന്ധങ്ങളുണ്ട്. ഇത് ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനു മുമ്പുതന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു. 15-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ റഷ്യൻ വ്യാപാരി അഫനാസി നികിതിൻ്റെ യാത്രകൾ, അസ്ട്രഖാനിൽ വ്യാപാരികൾ കുടിയേറിയത്, ജെറാസിം ലെബെദേവ് കൊൽക്കത്തയിൽ ഒരു റഷ്യൻ തിയേറ്റർ സ്ഥാപിച്ചത് എന്നിവയൊക്കെ ഇതിന് തെളിവാണ്. പ്രമുഖ റഷ്യൻ പണ്ഡിതന്മാരും കലാകാരന്മാരും ഉദാഹരണത്തിന് നിക്കോളാസ് റോറിച്ച്, ഉൾപ്പെടെയുള്ളവരുടെ തലമുറകൾ പ്രശസ്ത ഇന്ത്യൻ സിനിമകൾ കണ്ടാണ് വളർന്നത്. 1980-കൾ മുതൽ യോഗയ്ക്ക് വളരെയധികം പ്രചാരം ലഭിച്ചു, പ്രത്യേകിച്ച് പ്രധാന നഗരങ്ങളിൽ.

ഇരു ദിശകളിലേക്കുമുള്ള വിനോദസഞ്ചാരികളുടെ ഒഴുക്കിൽ പ്രകടമായ വർധനയും വിസ സംവിധാനങ്ങൾ ലഘൂകരിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങളും വഴി ജനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ ശക്തമാകുന്നത് തുടരുന്നു. 1989-ൽ സ്ഥാപിച്ച മോസ്കോയിലെ ജവഹർലാൽ നെഹ്റു കൾച്ചറൽ സെന്റർ കഥക്, യോഗ, തബല, ഹിന്ദുസ്ഥാനി വോക്കൽ സംഗീതം എന്നിവയുടെ ക്ലാസുകളിലൂടെയും റഷ്യൻ സർവകലാശാലകളുമായും സാംസ്കാരിക സംഘടനകളുമായുള്ള സഹകരണത്തിലൂടെയും റഷ്യയിൽ ഇന്ത്യൻ സംസ്കാരം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള പ്രാഥമിക സ്ഥാപനമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. നിരവധി റഷ്യൻ സർവകലാശാലകളും സ്ഥാപനങ്ങളും ഇന്ത്യൻ ഭാഷകൾ പഠിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. കൾച്ചറൽ എക്സ്ചേഞ്ച് പ്രോഗ്രാമിനും ICCR-റഷ്യൻ സാംസ്കാരിക മന്ത്രാലയം പ്രോട്ടോക്കോളിനും (പതിവായി പുതുക്കുന്നത്) കീഴിൽ, ഇന്ത്യൻ സാംസ്കാരിക ട്രൂപ്പുകൾ ഏതാണ്ട് എല്ലാ വർഷവും റഷ്യ സന്ദർശിക്കുന്നു; 2023-ൽ അഞ്ച് സംഘങ്ങൾ വാരിയർ വിമൻ ഓഫ് ഇന്ത്യ, ഭരതനാട്യം, ഒഡീസി, രാജസ്ഥാനി നാടോടി നൃത്തം എന്നിവ പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിൽ പരിപാടികൾ അവതരിപ്പിച്ചു. ഇന്ത്യയിൽ ഹ്യൂമാനിറ്റീസ്, സയൻസ്, ആയുർവേദം, നൃത്തം, സംഗീതം എന്നിവയിൽ ഉന്നത പഠനം നേടുന്നതിനായി റഷ്യൻ പൗരന്മാർക്ക് വേണ്ടി ICCR നാല് പ്രത്യേക സ്കോളർഷിപ്പ് പദ്ധതികളും വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.

രണ്ടാമത് ഇന്ത്യൻ ചലച്ചിത്രോത്സവം 2025 ഒക്ടോബർ 4 മുതൽ 15 വരെ മോസ്കോ, സെൻ്റ് പീറ്റേഴ്‌സ്ബർഗ്, കസാൻ, യാകുട്സ്ക്, വ്ലാഡിവോസ്റ്റോക് എന്നീ അഞ്ച് റഷ്യൻ നഗരങ്ങളിലായി നടന്നു. 2025 ജൂലൈ 5 മുതൽ 13 വരെ മോസ്കോ നഗരത്തിൻ്റെ മധ്യഭാഗത്ത് ആദ്യമായി 9 ദിവസത്തെ സാംസ്കാരിക ഉത്സവം 'ഭാരത് ഉത്സവ്-ഫെസ്റ്റിവൽ ഓഫ് ഇന്ത്യ' നടന്നു. ഇന്ത്യയിൽ നിന്നുള്ള 100-ൽ അധികം കലാകാരന്മാരെയും കരകൗശല വിദഗ്ധരെയും പങ്കെടുപ്പിച്ചുകൊണ്ട് 120-ൽ അധികം പരിപാടികൾ നടന്ന ഈ ഉത്സവം 8,50,000 മസ്‌കോവിറ്റുകളുടെ പങ്കാളിത്തത്തോടെ വലിയ വിജയമായിരുന്നു. 11-ാമത് അന്താരാഷ്ട്ര യോഗ ദിനം (2025) റഷ്യയിലെ 60-ൽ അധികം പ്രദേശങ്ങളിൽ ആഘോഷിച്ചു. മോസ്കോയിലെ VDNKH കോംപ്ലക്സിൽ (ജൂൺ 21) 1000-ത്തിലധികം ആളുകൾ യോഗാ പ്രദർശനത്തിലും ആയുർവേദം, ധ്യാനം എന്നിവയുടെ മാസ്റ്റർ ക്ലാസുകളിലും പങ്കെടുത്തു.

2025 സെപ്റ്റംബർ 3 മുതൽ 7 വരെ നടന്ന മോസ്കോ അന്താരാഷ്ട്ര പുസ്തകമേളയിൽ ഇന്ത്യയായിരുന്നു 2025-ലെ അതിഥി രാജ്യം. ഒക്ടോബർ 11-ന് ശ്രീബുദ്ധൻ്റെ തിരുശേഷിപ്പുകൾ റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് കൽമൈക്യയിലെ എലിസ്റ്റയിൽ, പ്രദർശനത്തിനായി എത്തിച്ചു. ഉത്തർപ്രദേശ് ഉപമുഖ്യമന്ത്രി ശ്രീ കേശവ് പ്രസാദ് മൗര്യയുടെ അകമ്പടിയോടെയാണ് തിരുശേഷിപ്പുകൾ റഷ്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയത്, ജമ്മു കശ്മീർ ലെഫ്റ്റനൻ്റ് ഗവർണർ ശ്രീ മനോജ് സിൻഹയുടെ അകമ്പടിയോടെയാണ് തിരികെ ഇന്ത്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നത്.

അന്താരാഷ്ട്ര/ബഹുരാഷ്ട്ര സംഘടനകളും കണക്റ്റിവിറ്റി പദ്ധതികളും

യുഎൻ, ജി20, ബ്രിക്സ്, SCO തുടങ്ങിയ നിരവധി ബഹുരാഷ്ട്ര വേദികളിൽ ഇന്ത്യയും റഷ്യയും അടുത്ത് സഹകരിക്കുന്നു. 2023-ലെ ഇന്ത്യയുടെ G20, SCO അധ്യക്ഷതകളിലും 2024-ലെ റഷ്യയുടെ ബ്രിക്സ് അധ്യക്ഷതയിലും പതിവായുണ്ടായ കൈമാറ്റങ്ങളിലൂടെയും പരസ്പര പിന്തുണയിലൂടെയും ഈ സഹകരണം കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തി. യുഎൻ സെക്യൂരിറ്റി കൗൺസിലിലെ സ്ഥിരാംഗത്വത്തിനായുള്ള ഇന്ത്യയുടെ സ്ഥാനാർത്ഥിത്വത്തിന് റഷ്യ സ്ഥിരമായി പിന്തുണ പ്രകടിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2026-ൽ ഇന്ത്യ ബ്രിക്സ് ചെയർമാൻ സ്ഥാനം ഏറ്റെടുക്കും, ബ്രിക്സിലെ സഹകരണം അതിൻ്റെ പ്രക്രിയകളുടെ സ്ഥാപനവൽക്കരണത്തിലൂടെ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ ഇന്ത്യ പ്രവർത്തിക്കും.

ഉപസംഹാരം

കഴിഞ്ഞ 78 വർഷമായി ഉഭയകക്ഷി ബന്ധം ശക്തവും സുസ്ഥിരവുമായി നിലനിർത്തി. പരമ്പരാഗത സൈനിക, ആണവ, ബഹിരാകാശ സഹകരണങ്ങൾക്കപ്പുറം പങ്കാളിത്തം വികസിപ്പിക്കാനുള്ള പങ്കിട്ട പ്രതിബദ്ധതയോടെ, ഒരു ബഹുധ്രുവ ലോകത്തോടുള്ള പൊതുവായ പ്രതിബദ്ധതയോടെ സമകാലിക യുഗത്തിലെ ഏറ്റവും സ്ഥിരതയുള്ള ബന്ധങ്ങളിലൊന്നാണ് ഇന്ത്യ-റഷ്യ പങ്കാളിത്തം. കഴിഞ്ഞ രണ്ട് വർഷങ്ങളിൽ ഉഭയകക്ഷി വ്യാപാരം ഗണ്യമായി വർദ്ധിച്ചു. ഇന്ത്യയിൽ നിന്നുള്ള കയറ്റുമതി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള വഴികളെക്കുറിച്ചും പുതിയ സഹകരണ മാതൃകകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചും ചർച്ചകൾ നടക്കുന്നു. റഷ്യൻ ഫാർ ഈസ്റ്റുമായുള്ള സഹകരണം ശക്തിപ്പെടുത്താനും ഇൻ്റർനാഷണൽ നോർത്ത്-സൗത്ത് ട്രാൻസ്‌പോർട്ട് കോറിഡോർ, ചെന്നൈ-വ്ലാഡിവോസ്റ്റോക്ക് ഈസ്റ്റേൺ മാരിടൈം കോറിഡോർ, നോർത്തേൺ സീ റൂട്ട് തുടങ്ങിയ കണക്റ്റിവിറ്റി സംരംഭങ്ങൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനും ഇരു രാജ്യങ്ങളും ശ്രമിക്കുന്നു. റഷ്യയുടെ കിഴക്കോട്ടുള്ള ശ്രദ്ധ, അതിൻ്റെ വിഭവങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യ, എന്നിവയും ഇന്ത്യയുടെ ആത്മനിർഭർ ഭാരത്, മേക്ക് ഇൻ ഇന്ത്യ പോലുള്ള പ്രധാന സംരംഭങ്ങളും തമ്മിൽ ഒരു സമന്വയമുണ്ട്.

References

Ministry of External Affairs

• MEA Press Release – Visit of External Affairs Minister to Russia, Aug 19–21, 2025
• MEA Press Release – State Visit of Russian President to India, Dec 04–05, 2025
• MEA Press Release – India-Russia Inter-Governmental Commission Virtual Review Meeting
• India-Russia Treaties – RU73B1611 PDF
• India-Russia Foreign Relations – PDF
• India-Russia Foreign Relations, Jan 2014 – PDF
• India-Russia Foreign Relations, June 2024 – PDF
• India-Russia Foreign Relations, Dec 2022 – PDF
• https://www.mea.gov.in/Portal/ForeignRelation/India-Russia_Dec_2022.pdf
• https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/38761/21st_session_of_IndiaRussia_InterGovernmental_Commission_on_Military__Military_Technical_Cooperation_Moscow#:~:text=The%20Russian%20Defence%20Minister%20emphasised,on:%2010/12/2024

Press Information Bureau

• PIB – India-Russia Defence Cooperation
• PIB – India-Russia MoU / Agreements

Indian Embassy, Moscow

• India-Russia Bilateral Relations
• India-Russia Defence Cooperation
• India-Russia Cultural Relations
• Chandrayaan Press Release – Embassy
• OVERVIEW OF INDIA-RUSSIA ECONOMIC COOPERATION | Consulate General of India, Vladivostok, Russia

3. Defence & Technology

• BrahMos Joint Venture – About
• T-90 Bhishma Main Battle Tank – AVNL
• IRRPL India-Russia Cooperation

Click here to see PDF

***

SK