2025માં, ગ્રામીણ વિકાસ વિભાગના વ્યાપક પ્રયાસોએ માળખાગત સુવિધાઓ, આજીવિકા, આવાસ, રોજગાર, કૌશલ્ય અને સામાજિક સુરક્ષાને મજબૂત કરીને ગ્રામીણ ભારતમાં જીવનની ગુણવત્તામાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો છે.

પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના (PMGSY)

ડિસેમ્બર 2000 માં શરૂ કરવામાં આવેલી પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના (PMGSY) એ લગભગ તમામ પાત્ર ગ્રામીણ વસવાટોને જોડવામાં અને નોંધપાત્ર સામાજિક-આર્થિક પરિવર્તનને સરળ બનાવવામાં નોંધપાત્ર સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી છે.

01.01.2025 થી 12.12.2025 સુધીના ગાળામાં દરેક વર્ટિકલ હેઠળ PMGSY યોજના હેઠળ મેળવેલી ભૌતિક સિદ્ધિઓ નીચે મુજબ છે:

• રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 1,720 રોડ પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ કર્યા, જે રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક જોડાણને મજબૂત બનાવે છે.
• 8,693.54 કિમી રસ્તાઓનું નિર્માણ કર્યું, જે ગ્રામીણ, દૂરના અને આર્થિક રીતે મહત્વના વિસ્તારોમાં પ્રવેશમાં નોંધપાત્ર સુધારો કરે છે.
• 481 પુલો સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કર્યા, જે તમામ હવામાનમાં કનેક્ટિવિટી વધારે છે અને નદીઓ તથા મુશ્કેલ ભૂપ્રદેશમાં અવરજવર સરળ બનાવે છે.
• આ સમયગાળા દરમિયાન રસ્તા અને પુલ નિર્માણ પર ₹8,548.26 કરોડનો મૂડી ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હતો.
• આ ઉપરાંત, રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા ગ્રામીણ રસ્તાઓની જાળવણી પર ₹811 કરોડ ખર્ચવામાં આવ્યા હતા, ટકાઉપણું, વાહનચાલન ગુણવત્તામાં સુધારો અને અસ્કયામતોના લાંબા આયુષ્યને સુનિશ્ચિત કરે છે.
• તમિલનાડુ 536 રસ્તાઓ પૂર્ણ કરીને અને રોડ નેટવર્કમાં 1,736.25 કિમી ઉમેરીને શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરનાર રાજ્ય તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.
• હિમાચલ પ્રદેશે સૌથી વધુ રસ્તાની લંબાઈ (1,103.77 કિમી) પૂર્ણ કરી છે, જે પહાડી અને પડકારજનક ભૂપ્રદેશમાં મજબૂત પ્રદર્શન દર્શાવે છે.
• બિહારે સૌથી વધુ પુલો (173) નિર્માણકાર્ય પૂર્ણ કર્યું છે, જે પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં કનેક્ટિવિટીમાં ઘણો સુધારો કરે છે.
• છત્તીસગઢ, મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય પ્રદેશ, ઓડિશા, ઉત્તર પ્રદેશ અને ઝારખંડમાં પણ નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે.
• અરુણાચલ પ્રદેશ, જમ્મુ અને કાશ્મીર, લદ્દાખ અને ઉત્તરાખંડ જેવા સરહદી, પહાડી અને ઉત્તર-પૂર્વીય પ્રદેશોમાં લક્ષિત માળખાગત વિકાસ હાંસલ કરવામાં આવ્યો હતો, જે પ્રાદેશિક વૃદ્ધિ અને વ્યૂહાત્મક જોડાણને ટેકો આપે છે.
• પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજનાના તબક્કા-IV હેઠળ, અત્યાર સુધીમાં ઉત્તરાખંડ, છત્તીસગઢ અને જમ્મુ અને કાશ્મીર રાજ્યોને PMGSY-IV હેઠળ કુલ 5,436 કિમી લંબાઈ મંજૂર કરવામાં આવી છે.

ડિજિટલ પહેલ

• NeSL સાથે PMGSY OMMAS પોર્ટલના સંકલન દ્વારા ઇલેક્ટ્રોનિક બેંક ગેરંટી (eBGs) જારી કરવાનું સક્ષમ બનાવ્યું, જે પારદર્શિતા અને કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરે છે.
• રસ્તા મુજબના ભૌતિક અને નાણાકીય લક્ષ્યાંકો અને સિદ્ધિઓના મોનિટરિંગ માટે 'ડેલ્ટા રિપોર્ટ્સ' રજૂ કર્યા, જે રીઅલ-ટાઇમ પર્ફોર્મન્સ ટ્રેકિંગને ટેકો આપે છે.
• સ્ટાન્ડર્ડ બિડિંગ ડોક્યુમેન્ટ (SBD) નું ડિજિટલાઇઝેશન પૂર્ણ કર્યું, જે બિડ દસ્તાવેજોની ઓનલાઇન તૈયારીમાં મદદ કરે છે અને પ્રાપ્તિ પ્રક્રિયાને સુવ્યવસ્થિત કરે છે.

દીનદયાલ અંત્યોદય યોજના - રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM)

જૂન 2011 માં શરૂ કરાયેલ દીનદયાલ અંત્યોદય યોજના – રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM), ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય (MoRD) ની કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા પ્રાયોજિત યોજના છે. DAY-NRLM ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય {ગ્રામીણ આજીવિકા (RL) વિભાગ} દ્વારા રાજ્ય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (SRLMs) ના સહયોગથી લાગુ કરવામાં આવે છે. મિશનનો ઉદ્દેશ્ય "ગરીબ પરિવારોને નફાકારક સ્વ-રોજગાર અને કુશળ વેતન રોજગારીની તકો મેળવવા માટે સક્ષમ બનાવીને ગરીબી ઘટાડવાનો છે, જેના પરિણામે ગરીબોની મજબૂત પાયાની સંસ્થાઓના નિર્માણ દ્વારા ટકાઉ ધોરણે તેમની આજીવિકામાં નોંધપાત્ર સુધારો થાય છે."

મુખ્ય કાર્યક્રમ ઘટકો

i. સંસ્થા નિર્માણ અને ક્ષમતા વર્ધન: આ કાર્યક્રમ સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs), ગ્રામ્ય સંગઠનો (VOs) અને ક્લસ્ટર સ્તરના ફેડરેશન (CLFs) જેવી સામુદાયિક સંસ્થાઓ વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

ii. સામાજિક સમાવેશ અને સામાજિક વિકાસ: DAY-NRLM ગ્રામીણ સમુદાયોને સ્વચ્છ ભારત મિશન, પોષણ અભિયાન વગેરે જેવી સરકારી સેવાઓનો ઉપયોગ કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.

iii. નાણાકીય સમાવેશ: બેંકિંગ સેવાઓ, લોન અને સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓ પૂરી પાડવા માટે 'BC સખીઓ' તરીકે મહિલાઓની નિમણૂક કરીને નાણાકીય સેવાઓનો વ્યાપ વધારે છે.

iv. આજીવિકા:

• ખેતી આધારિત આજીવિકા: કૃષિ-પારિસ્થિતિક પદ્ધતિઓ અને પશુપાલન દ્વારા મહિલા ખેડૂતોને સશક્ત બનાવે છે.
• બિન-ખેતી આજીવિકા: હસ્તકલા, ખાદ્ય પ્રક્રિયા અને નાના પાયાના ઉત્પાદન જેવા ક્ષેત્રોમાં સૂક્ષ્મ સાહસો સ્થાપવામાં મહિલાઓને ટેકો આપે છે.

સફળતામાં ફાળો આપતી નવીન વિશેષતાઓ

a. ક્ષમતા વર્ધન અને માનવ સંસાધન: સફળ અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે તાલીમબદ્ધ માનવ સંસાધન પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.

b. સમુદાય-આધારિત અભિગમ: મહિલાઓને વિકાસના કેન્દ્રમાં રાખીને SHGs બનાવવામાં આવે છે. 6 લાખથી વધુ તાલીમબદ્ધ કોમ્યુનિટી રિસોર્સ પર્સન (CRPs) કાર્યરત છે.

c. ફેડરેશન: અંદાજે 5.35 લાખ VOs અને 33,590 CLFs સામૂહિક સશક્તિકરણને સક્ષમ બનાવે છે.

d. સહભાગી આયોજન: વિકાસલક્ષી પ્રવૃત્તિઓના આયોજનમાં ગ્રામીણ સમુદાયોને સામેલ કરવા માટે 'બોટમ-અપ' અભિગમ અપનાવવામાં આવે છે.

e. બિઝનેસ કોરસપોન્ડન્ટ એજન્ટ્સ (BCAs): 1.44 લાખથી વધુ SHG સભ્યો BC સખીઓ તરીકે કાર્યરત છે.

f. લખપતિ દીદી પહેલ: આ પહેલનો હેતુ મહિલાઓને આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બનાવવાનો છે. લક્ષ્યાંક 3 કરોડ "લખપતિ દીદી" (વર્ષે રૂ. 1 લાખ કે તેથી વધુ કમાતી મહિલાઓ) બનાવવાનો છે. અત્યાર સુધીમાં 2 કરોડથી વધુ SHG મહિલાઓ દેશમાં લખપતિ દીદી છે.

કોષ્ટક: DAY-NRLM હેઠળની પ્રગતિની ઝલક (30 નવેમ્બર 2025 સુધીની સ્થિતિ મુજબ):

1 જાન્યુઆરી થી 30 નવેમ્બર 2025 સુધી DAY-NRLM ની પ્રગતિ:

પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના - ગ્રામીણ (PMAY-G)

પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના-ગ્રામીણ (PMAY-G) એ ભારત સરકારના મુખ્ય કાર્યક્રમોમાંનો એક છે જેનો ઉદ્દેશ્ય 2029 સુધીમાં ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં તમામ ઘરવિહોણા પરિવારો અને કાચા તથા જર્જરિત મકાનોમાં રહેતા પરિવારોને મૂળભૂત સુવિધાઓ સાથે 4.95 કરોડ પાકા મકાનો પૂરા પાડીને "Housing for All" (સૌ માટે આવાસ) ના ઉદ્દેશ્યને પ્રાપ્ત કરવાનો છે.

09.12.2025 સુધીમાં, 4.14 કરોડ મકાનોનો સંચિત લક્ષ્યાંક રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ફાળવવામાં આવ્યો છે, જેમાંથી 3.86 કરોડ મકાનો મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે અને 2.92 કરોડ મકાનો પૂર્ણ થયા છે.

યોજનાની સંચિત ભૌતિક પ્રગતિ નીચે મુજબ છે:

• મંજૂર કરાયેલ મકાનોની કુલ સંખ્યા: 3,86,31,160
• પ્રથમ હપ્તો મુક્ત કરાયેલ સંખ્યા: 3,60,69,568
• પૂર્ણ થયેલા કુલ મકાનો: 2,91,90,774

વર્ષ 2025 માટેની ભૌતિક સિદ્ધિ (1 જાન્યુઆરી, 2025 થી શરૂ કરીને):

• 2025 માં મંજૂર કરાયેલ મકાનોની કુલ સંખ્યા: 63,92,689
• પ્રથમ હપ્તો મુક્ત કરાયેલ કુલ સંખ્યા: 55,72,041
• પૂર્ણ થયેલા કુલ મકાનો: 23,43,066

પહેલો:

ટેકનોલોજીકલ હસ્તક્ષેપો:

• Awaas+ 2024 Survey: PMAY-G હેઠળ સંભવિત પાત્ર પરિવારોની ઓળખ માટે તમામ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિશેષ રૂપે ડિઝાઇન કરાયેલ 'Awaas+ 2024' મોબાઈલ એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ કરીને ઘરે-ઘરે સર્વે કરવામાં આવ્યો છે. આ એપમાં ફેસ ઓથેન્ટિકેશન, આધાર આધારિત e-KYC અને જીઓ-ટેગ કરેલા ફોટા જેવી સુવિધાઓ છે.
• PAHAL: PMAY-G ના લાભાર્થીઓને તેમના સ્થાનિક ભૌગોલિક હવામાનને અનુરૂપ આપત્તિ સામે ટકી શકે તેવા ઘરની ડિઝાઇન પસંદ કરવામાં મદદ કરવા માટે CSIR-CBRI ના સહયોગથી 3D ડિઝાઇન ટાઇપોલોજી 'PAHAL' વિકસાવવામાં આવી છે.
• Rural Mason Training: ચાલુ નાણાંકીય વર્ષથી ગ્રામીણ સ્વ-રોજગાર તાલીમ સંસ્થાઓ (RSETIs) દ્વારા ગ્રામીણ કડિયો (Rural Mason) તાલીમ પણ શરૂ કરવામાં આવી છે. અત્યાર સુધીમાં કુલ 7,700 ઉમેદવારો આ માર્ગ દ્વારા પ્રમાણિત થયા છે.

PM-JANMAN પહેલો અને સિદ્ધિઓ:

કેન્દ્રીય કેબિનેટ દ્વારા મંજૂર કરાયેલ PM-JANMAN માં 9 મંત્રાલયોના 11 મહત્વપૂર્ણ હસ્તક્ષેપોનો સમાવેશ થાય છે. તેનો હેતુ PVTG પરિવારો અને વસાહતોને મૂળભૂત સુવિધાઓથી સંતૃપ્ત કરવાનો છે. 09 ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, 4,71,486 મકાનો મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે અને 2,42,811 મકાનો પૂર્ણ થયા છે. 1લી જાન્યુઆરી 2025 થી અત્યાર સુધીમાં, 1,24,204 મકાનો મંજૂર થયા છે અને 1,71,719 મકાનો પૂર્ણ થયા છે.

દીન દયાળ ઉપાધ્યાય ગ્રામીણ કૌશલ્ય યોજના (DDU-GKY)

પ્લેસમેન્ટ-લિંક્ડ પ્રોગ્રામ્સને વૈશ્વિક ધોરણો સાથે બેંચમાર્ક કરવાના મહત્વાકાંક્ષી એજન્ડા સાથે, ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયે 25 સપ્ટેમ્બર, 2014 ના રોજ રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન હેઠળ કૌશલ્ય વિકાસ કાર્યક્રમને 'દીન દયાળ ઉપાધ્યાય ગ્રામીણ કૌશલ્ય યોજના (DDU-GKY)' તરીકે નવેસરથી રજૂ કર્યો.

મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ:

• રાજ્ય-સંચાલિત યોજના.
• અમલીકરણ માટે પબ્લિક પ્રાઇવેટ પાર્ટનરશિપ (PPP) મોડ.
• પ્લેસમેન્ટ-લિંક્ડ કૌશલ્ય વિકાસ કાર્યક્રમ.
• ફરજિયાત સામાજિક સમાવેશ: SC/ST (50%), મહિલાઓ (33%), અને દિવ્યાંગો (5%).
• લઘુત્તમ 70% પ્લેસમેન્ટ ગેરંટી.

લક્ષિત જૂથ:

DDU-GKY માટે લક્ષિત જૂથ 15-35 વય જૂથના ગરીબ ગ્રામીણ યુવાનો છે. મહિલાઓ, PVTGs, દિવ્યાંગો અને અન્ય વિશેષ જૂથો માટે વય મર્યાદા 45 વર્ષ છે.

મુખ્ય સિદ્ધિઓ:

• DDU-GKY હાલમાં 27 રાજ્યો અને 4 UTs માં અમલમાં છે.
• ભૌતિક પ્રગતિ: શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં કુલ 17.92 લાખ ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી છે અને 31.10.2025 સુધીમાં 11.64 લાખ ઉમેદવારોને પ્લેસમેન્ટ મળ્યું છે (જેમાં 575 વિદેશી પ્લેસમેન્ટ સામેલ છે).
• નાણાકીય પ્રગતિ: શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં 31.10.2025 સુધી કુલ ₹7,79,667.03 લાખ મુક્ત કરવામાં આવ્યા છે.
• કેલેન્ડર વર્ષ 2025 દરમિયાન, 31.10.2025 સુધીમાં કુલ 82,272 ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી છે અને 37,035 ઉમેદવારોને પ્લેસમેન્ટ મળ્યું છે.

ગ્રામીણ સ્વરોજગાર તાલીમ સંસ્થાઓ (RSETIS)

RSETI યોજનાની પૃષ્ઠભૂમિ અને વિહંગાવલોકન

ગ્રામીણ સ્વ-રોજગાર તાલીમ સંસ્થાઓ (RSETIs) એ ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય (MoRD) ના સહયોગથી જાહેર ક્ષેત્રની/ખાનગી બેંકોના પ્રાયોજિત હેઠળ સ્થાપિત સમર્પિત, જિલ્લા-સ્તરના તાલીમ કેન્દ્રો છે. આ યોજના ગ્રામીણ યુવાનોને રહેવા અને જમવાની સુવિધા સાથે મફત, ટૂંકા ગાળાની, નિવાસી તાલીમ પૂરી પાડે છે. તાલીમ માંગ-આધારિત છે અને NSQF-સુસંગત અભ્યાસક્રમો સાથે જોડાયેલી છે, જે કૃષિ, ઉદ્યોગ, સેવાઓ અને સ્થાનિક રીતે સંબંધિત વ્યવસાયોને આવરી લે છે. તાલીમ પછી, તાલીમાર્થીઓને સ્વ-રોજગાર, સૂક્ષ્મ-સાહસ વિકાસ અથવા વેતન રોજગારીની સુવિધા માટે બે વર્ષ સુધી હેન્ડહોલ્ડિંગ સપોર્ટ મળે છે, જેમાં બેંકો દ્વારા ક્રેડિટ લિંકેજ પર મજબૂત ભાર મૂકવામાં આવે છે. RSETIs પાસે પોતાનું સમર્પિત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (ભારત સરકારની ગ્રાન્ટ દ્વારા સમર્થિત જમીન અને મકાનો) હોવાની વિશિષ્ટતા છે, જે અન્ય કૌશલ્ય કાર્યક્રમો જે ભાડે લીધેલી સુવિધાઓ પર નિર્ભર છે તેનાથી અલગ છે.

યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય

• 18-50 વર્ષની વય જૂથના ગ્રામીણ બેરોજગાર યુવાનોને મફત, નિવાસી, માંગ-આધારિત કૌશલ્ય તાલીમ પૂરી પાડવી.
• ઉદ્યોગસાહસિકતા વિકાસ અને બેંકો સાથે ક્રેડિટ લિંકેજ દ્વારા તાલીમાર્થીઓને સ્વ-રોજગાર સાહસો શરૂ કરવા સક્ષમ બનાવવા.
• તાલીમ પછી 1–2 વર્ષ માટે હેન્ડહોલ્ડિંગ સપોર્ટ દ્વારા ટકાઉ આજીવિકા સુનિશ્ચિત કરવી.
• પરિણામોને મહત્તમ કરવા માટે અન્ય રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો (NRLM, PMAY-G, MGNREGS-UNNATI, PM-Vikas MSDE, MSME, MoTA, KVIC વગેરે) સાથે અભિસરણ સાધવું.

યોજનાની વિશિષ્ટતાઓ

• રહેવા, જમવા અને મુસાફરી ભથ્થા સહિત મફત, પૂર્ણ-સમયની નિવાસી તાલીમ.
• પારદર્શિતા માટે AEBAS (આધાર સક્ષમ બાયોમેટ્રિક હાજરી સિસ્ટમ).
• કૌશલ પંજી એપ (Kaushal Panji App) દ્વારા ઉમેદવારની નોંધણી.
• 70 અભ્યાસક્રમો ઓફર કરવામાં આવે છે (65 NSQF-સંરેખિત + 5 વિશેષ અભ્યાસક્રમો જે MoRD દ્વારા મંજૂર છે).
• સ્થાનિક અર્થતંત્ર અને જરૂરિયાતો પર આધારિત કસ્ટમાઇઝ્ડ તાલીમ મોડ્યુલ્સ.
• સેટલમેન્ટ સુનિશ્ચિત કરવા માટે 2 વર્ષ સુધી તાલીમ પછીનું હેન્ડહોલ્ડિંગ અને ફોલો-અપ.
• બેંકો સાથે ક્રેડિટ લિંકેજ સુવિધા; ઉદ્યોગસાહસિકતા પર મજબૂત ધ્યાન.
• મહિલાઓ, SC/ST, PwDs, SHG સભ્યો અને લઘુમતીઓ માટે વિશેષ જોગવાઈઓ.

ભૌતિક સિદ્ધિઓ (ઓક્ટોબર, 2025 સુધી)

• કુલ સંસ્થાઓ: 27 રાજ્યો અને 6 UTs માં 625 RSETIs, જે 612 જિલ્લાઓને આવરી લે છે.
• કુલ તાલીમબદ્ધ: 59 લાખ ગ્રામીણ યુવાનો.
• કુલ સ્થાયી થયેલ: સ્વ/વેતન રોજગાર દ્વારા 43 લાખ.

RSETI 2.0 હેઠળ મુખ્ય ફેરફારો (નાણાકીય વર્ષ 2025-26 થી અમલી)

• ક્રેડિટ લિંકેજ ટાર્ગેટ વધારીને 50% કરવામાં આવ્યો.
• રીઅલ-ટાઇમ પારદર્શિતા માટે ડિજિટલ ગવર્નન્સ સિસ્ટમ્સ.
• વિસ્તૃત NSQF-સંરેખિત કોર્સ બાસ્કેટ.

મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી યોજના (MGNREGS)

મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ (મહાત્મા ગાંધી NREGA) એ એવા દરેક ગ્રામીણ પરિવારને કે જેના પુખ્ત સભ્યો અકુશળ શારીરિક કામ કરવા માટે સ્વયંસેવક હોય, તેમને દરેક નાણાકીય વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા 100 દિવસની ગેરંટીવાળી વેતન રોજગારી પૂરી પાડીને દેશના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પરિવારોની આજીવિકા સુરક્ષા વધારવા માટેનો કાયદો છે.

ઉદ્દેશ્યો

મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી યોજના (મહાત્મા ગાંધી NREGS) ના ઉદ્દેશ્યો છે:

• માંગ મુજબ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં દરેક પરિવારને નાણાકીય વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા સો દિવસનું અકુશળ શારીરિક કામ પૂરું પાડવું જેના પરિણામે નિર્ધારિત ગુણવત્તા અને ટકાઉપણું ધરાવતી ઉત્પાદક અસ્કયામતોનું નિર્માણ થાય;
• ગરીબોના આજીવિકા સંસાધન આધારને મજબૂત બનાવવો;
• સક્રિયપણે સામાજિક સમાવેશ સુનિશ્ચિત કરવો; અને
• પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ (PRIs) ને મજબૂત કરવી.

મહાત્મા ગાંધી NREGA હેઠળની સિદ્ધિઓ:

મહાત્મા ગાંધી NREGA માં મુખ્ય પહેલો/મુખ્ય હસ્તક્ષેપો:

• National Mobile Monitoring Service (NMMS): મહાત્મા ગાંધી NREGA કાર્યસ્થળો પર (વ્યક્તિગત લાભાર્થી કાર્યો સિવાય) કામદારોની હાજરીને જીઓ-ટેગ કરેલા અને બે સમય-મુદ્રિત ફોટોગ્રાફ્સ સાથે દિવસમાં બે વાર કેપ્ચર કરવા સક્ષમ બનાવે છે. નવેમ્બર મહિનામાં 95.09% (પ્રથમ પખવાડિયું) અને 91.50% (બીજું પખવાડિયું) હાજરી NMMS એપના ઉપયોગ દ્વારા કેપ્ચર કરવામાં આવી છે.
• Area Officer Monitoring Visit Application: આ એપ રાજ્ય/UT ના અધિકારીઓને તેમની ફિલ્ડ વિઝિટના તારણો ઓનલાઇન રેકોર્ડ કરવા અને મુલાકાત લીધેલ તમામ કાર્યસ્થળો માટે સમય મુદ્રિત અને જીઓટેગ કરેલા ફોટોગ્રાફ રેકોર્ડ કરવાની સુવિધા આપે છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં નવેમ્બર’25 સુધીમાં, રાજ્ય, જિલ્લા અને બ્લોક સ્તરના અધિકારીઓ દ્વારા Area Officer Inspection App ના ઉપયોગ દ્વારા સમગ્ર રાજ્યોમાં કુલ 16,67,847 કાર્યસ્થળોનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.
• Yuktdhara: GIS આધારિત આયોજન સાધન – GP સ્તરે GIS આધારિત આયોજનને સરળ બનાવવા માટે, ISRO-NRSC ના સહયોગથી જીઓસ્પેશિયલ પ્લાનિંગ પોર્ટલ 'Yuktdhara' વિકસાવવામાં આવ્યું છે. Yuktdhara નો ઉપયોગ કરીને GP આયોજન પાયલોટ ધોરણે શરૂ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં બ્લોક દીઠ એક GP છે. કુલ 6,709 GPs ની ઓળખ કરવામાં આવી છે, અને તે તમામએ Yuktdhara નો ઉપયોગ કરીને તેમનું આયોજન શરૂ કર્યું છે.
• SECURE – Software for Estimate Calculation for using Rural Rates for Employment: યોજના હેઠળ હાથ ધરવામાં આવનાર કાર્યોના અંદાજની ગણતરી માટે એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
• GeoMGNREGA: અસ્કયામતોના નિર્માણના Before”, “During” અને After” તબક્કે તેને જીઓટેગિંગ કરીને અસ્કયામતોના નિર્માણને ટ્રેક કરવા માટે સ્પેસ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને એપ વિકસાવવામાં આવી છે. અત્યાર સુધીમાં કુલ 6.44 કરોડ અસ્કયામતો જીઓટેગ કરવામાં આવી છે.
• JALDOOT App: ગ્રામ રોજગાર સહાયક (GRS) ને વર્ષમાં બે વાર (ચોમાસા પહેલા અને ચોમાસા પછી) પસંદ કરેલા કૂવાઓના જળ સ્તરને માપવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. અત્યાર સુધીમાં, 2025 માં 2.57 લાખ ગામો અને 1.08 લાખ ગ્રામ પંચાયતોને આવરી લેતા ચોમાસા પછીના સમયગાળામાં અંદાજે 3.92 લાખ કૂવાઓના જળ સ્તરનો ડેટા કેપ્ચર કરવામાં આવ્યો છે.
• JANMANREGA app: તેના નાગરિકોને માહિતીના સક્રિય ખુલાસા તેમજ મહાત્મા ગાંધી NREGS ના અમલીકરણ વિશે પ્રતિસાદ પદ્ધતિમાં મદદ કરે છે.
• Mission Amrit Sarovar: ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે જળ સંરક્ષણને મજબૂત કરવા માટે 15 ઓગસ્ટ 2023 સુધીમાં દેશભરમાં 50,000 સરોવરોને લક્ષ્યાંક બનાવીને દરેક ગ્રામીણ જિલ્લામાં (દિલ્હી, ચંદીગઢ અને લક્ષદ્વીપ સિવાય) 75 અમૃત સરોવરો બનાવવા અથવા પુનર્જીવિત કરવા માટે 24 એપ્રિલ 2022 ના રોજ માનનીય પ્રધાનમંત્રી દ્વારા મિશન અમૃત સરોવર લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. ફેઝ I હેઠળ, 68,000 થી વધુ અમૃત સરોવરો બનાવવામાં આવ્યા અથવા પુનર્જીવિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં મહાત્મા ગાંધી NREGS દ્વારા પૂર્ણ થયેલ 46,000 થી વધુનો સમાવેશ થાય છે. જેમ-જેમ આપણે મિશન માટેના અમારા વિસ્તૃત વિઝન સાથે આગળ વધીએ છીએ તેમ, સામુદાયિક જોડાણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને વધુ સરોવરોનું નિર્માણ અને પુનર્જીવન હાથ ધરવામાં આવશે જેથી ખાતરી કરી શકાય કે આ સરોવરો માત્ર ટકાઉ જળ સંસાધનો તરીકે જ નહીં પરંતુ મિશન અમૃત સરોવરના ફેઝ II માં વાઇબ્રન્ટ સામુદાયિક કેન્દ્રો બને. નવેમ્બર 2025 સુધીમાં, ફેઝ II હેઠળ, 15,892 થી વધુ સાઇટ્સની ઓળખ કરવામાં આવી છે અને 1,818 કામો શરૂ થયા છે. અમૃત સરોવર સાઇટ્સ પર વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસની ઉજવણી 11.5 લાખથી વધુ લોકોની સક્રિય સામુદાયિક ભાગીદારી સાથે કરવામાં આવી હતી, સ્વતંત્રતા દિવસ 2025 ની ઉજવણી “એક સરોવર, એક સંકલ્પ – જલ સંરક્ષણ કા થીમ” સાથે કરવામાં આવી હતી જેમાં 12 લાખથી વધુ સહભાગીઓ જોડાયા હતા, અને બંધારણ દિવસ (26 નવેમ્બર 2025) ને બંધારણીય મૂલ્યો, સાંસ્કૃતિક પ્રદર્શન અને સ્વચ્છતા અને વૃક્ષારોપણની પ્રવૃત્તિઓ સાથે ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યો હતો.
• Direct Benefit Transfer (DBT): સિસ્ટમમાં વધુ પારદર્શિતા લાવવા અને ગળતર ઘટાડવા માટે, વેતન ચુકવણીમાં Direct Benefit Transfer (DBT) સિસ્ટમ અપનાવવામાં આવી છે. કાર્યક્રમ હેઠળ, વેતનની 99% થી વધુ ચૂકવણી DBT સિસ્ટમ દ્વારા ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે કામદારોના ખાતામાં જમા કરવામાં આવે છે.
• Aadhaar Payment Bridge System: વેતનની ચૂકવણી DBT પ્રોટોકોલને અનુસરીને લાભાર્થીઓના ખાતામાં Aadhaar Payment Bridge System દ્વારા કરવામાં આવે છે. કુલ 12.17 કરોડ સક્રિય કામદારોની સામે, 99.67% સક્રિય કામદારોના આધાર સીડ કરવામાં આવ્યા છે.
• Aadhaar-Based e-KYC Verification: મહાત્મા ગાંધી NREGA ના અમલીકરણમાં પારદર્શિતા અને અધિકૃતતાને મજબૂત કરવા માટે, NMMS એપ દ્વારા તમામ સક્રિય કામદારોનું Aadhaar-based e-KYC વેરિફિકેશન રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ સુધારો કામદારોની અધિકૃત ઓળખ સુનિશ્ચિત કરે છે, ડુપ્લિકેટ અથવા નકલી જોબ કાર્ડ્સને દૂર કરે છે અને ફિલ્ડ ઓપરેશન્સમાં સીધું આધાર પ્રમાણીકરણ સંકલિત કરીને ચકાસણી પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે. પરિણામે, માત્ર સાચા કામદારો જ વેતન મેળવવા માટે સક્ષમ બને છે, જેનાથી છેતરપિંડી, વેશપલટો અને ખોટા રિપોર્ટિંગની શક્યતા નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે. e-KYC પ્રક્રિયા ઝડપી, વધુ વિશ્વસનીય ફિલ્ડ વેરિફિકેશનની સુવિધા આપે છે અને હાજરી અને વેતન વિતરણ પ્રણાલીઓની ચોકસાઈમાં વધારો કરે છે, જે યોજનાના અમલીકરણમાં વધુ કાર્યક્ષમતા અને જવાબદારીમાં ફાળો આપે છે. મહાત્મા ગાંધી NREGA હેઠળ સક્રિય કામદારોની E-KYC પૂર્ણતાની સ્થિતિ 30.12.2025 ના રોજ 71.48% છે.
• Integration with the Panhayat Nirnay App (PNA) in Social Audit Gram Sabha: સોશિયલ ઓડિટ યુનિટ્સ સોશિયલ ઓડિટ ગ્રામસભાના રીઅલ-ટાઇમ, જીઓ-ટેગ કરેલા ફોટા, વીડિયો અને ઠરાવો અને હાજરી કેપ્ચર કરી રહ્યા છે, જે પંચાયત નિર્ણય એપ (PNA) સાથે સંકલિત છે. આ પહેલના ફેઝ I હેઠળ, 27 SAUs માંથી દરેકમાંથી એક ગ્રામ પંચાયત પસંદ કરવામાં આવી હતી અને પાયલોટ રોલઆઉટના ભાગરૂપે સફળતાપૂર્વક આવરી લેવામાં આવી હતી. આ પાયા પર નિર્માણ કરીને, ફેઝ II 1લી મે 2025 ના રોજ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં સપ્ટેમ્બર 2025 સુધીમાં તમામ સહભાગી રાજ્યોમાં દરેક બ્લોકમાં ઓછામાં ઓછી એક ગ્રામ પંચાયતને આવરી લેવાનો વ્યાપક આદેશ હતો. ફેઝ II નું બીજું ચક્ર વ્યાપને વધુ વિસ્તૃત કરે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના અંત સુધીમાં દેશભરની 100% ગ્રામ પંચાયતોને આવરી લેવા માટે પહેલને સ્કેલ કરવાનો છે. આ સંરચિત અને ટેકનોલોજી-સક્ષમ અભ્યાસ સમગ્ર દેશમાં સોશિયલ ઓડિટ પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા, જવાબદારીને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત કરી રહ્યો છે. આજની તારીખમાં, 39,252 ગ્રામ પંચાયતોને PNA પ્લેટફોર્મ પર મેપ કરવામાં આવી છે, જેમાંથી 28,369 ને સોશિયલ ઓડિટ પ્રક્રિયા દ્વારા આવરી લેવામાં આવી છે.
• Monitoring visits by Central Teams: મહાત્મા ગાંધી NREGS ના અમલીકરણની પ્રગતિ પર દેખરેખ રાખવા માટે, નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં 25 રાજ્યો/UTs ના 55 જિલ્લાઓમાં વિશેષ દેખરેખ કરવામાં આવી છે. મોનિટરિંગ ટીમો દ્વારા 1000 થી વધુ કાર્યસ્થળોની મુલાકાત લેવામાં આવી છે. આ મુલાકાતના મુખ્ય તારણો નીચે મુજબ છે:
  • બિન-પરવાનગીપાત્ર કાર્યો હાથ ધરવા
  • કામોનું વિભાજન
  • કામોનું પુનરાવર્તન/ડુપ્લિકેશન
  • કામોની નબળી ગુણવત્તા અને ટકાઉપણું
  • મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલ પ્રક્રિયાઓ અને માર્ગદર્શિકાઓનું પાલન ન કરવું

મોનિટરિંગ મુલાકાતોના તારણોના આધારે, મંત્રાલયે મહાત્મા ગાંધી NREGS ના બહેતર અમલીકરણ માટે રાજ્યો/UTs ને વિવિધ એડવાઈઝરી જારી કરી છે જેમાં વ્યક્તિગત લાભાર્થી કાર્ય પર એડવાઇઝરી, ગ્રામ્ય જોડાણ કાર્યોની વધુ સારું અમલ માટે એડવાઇઝરી, અને જમીન વિકાસ કાર્યોના અમલ અને સમીક્ષા/પ્રમાણિકરણ અંગે એડવાઇઝરીનો સમાવેશ થાય છે.

આ ઉપરાંત, ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા અથવા શંકાસ્પદ કાર્યો કે જેની નજીકથી તપાસ, નિરીક્ષણ અને ફિલ્ડ વેરિફિકેશનની જરૂર હોઈ શકે છે તેને ઓળખવા માટે Work Monitoring Module (WMM) વિકસાવવાનો નિર્ણય પણ લેવામાં આવ્યો હતો. બહુવિધ એપ્લિકેશનો અને મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સમાંથી ફ્લેગ કરેલા કાર્યોને કેપ્ચર કરીને અને એકીકૃત કરીને, WMM સુનિશ્ચિત કરે છે કે આવા કાર્યોને તાત્કાલિક અગ્રતા આપવામાં આવે, વ્યવસ્થિત રીતે ચકાસવામાં આવે અને યોગ્ય રીતે કાર્યવાહી કરવામાં આવે. એકવાર આ ફ્રેમવર્ક હેઠળ કાર્ય ફ્લેગ થઈ જાય પછી, આગળના મટિરિયલ પેમેન્ટ્સ સ્થિર કરવામાં આવશે અને જ્યાં સુધી ઓછામાં ઓછા પ્રોગ્રામ ઓફિસર સ્તરે ફિલ્ડ વેરિફિકેશન પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી NREGASoft દ્વારા કોઈ પેમેન્ટની મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં, ત્યારબાદ એક્શન ટેકન રિપોર્ટ્સ (ATRs) ની વર્કફ્લો-આધારિત સબમિશન અને ઉચ્ચ સત્તાધિકારીઓ દ્વારા તેમની સ્વીકૃતિ કરવામાં આવશે.

વિકસિત ભારત – રોજગાર અને અજીવિકા મિશન (ગ્રામીણ) માટે ગેરંટી (VB–G RAM G Act, 2025)ની સંવૈધાનિક સ્વીકૃતિ

વર્ષ દરમિયાન, સરકારે ગ્રામીણ રોજગાર, ટકાઉ આજીવિકા અને ટકાઉ જાહેર અસ્કયામતોના નિર્માણને મજબૂત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે વિકસિત ભારત – રોજગાર અને અજીવિકા મિશન (ગ્રામીણ) માટે ગેરંટી (VB–G RAM G Act, 2025) રજૂ કરીને પરિવર્તનકારી નીતિગત પહેલ હાથ ધરી છે. MGNREGA ના સંસ્થાકીય શિક્ષણ પર આધારિત, આ અધિનિયમ ગ્રામીણ પરિવારોને 125 દિવસ સુધીની વેતન રોજગારીની વૈધાનિક ગેરંટી પૂરી પાડે છે.

નવા અધિનિયમમાં કલ્પના કરવામાં આવેલ આયોજન વિકેન્દ્રિત, સહભાગી અને બોટમ-અપ છે. Viksit Gram Panchayat Plans (VGPPs) ગ્રામ પંચાયતો દ્વારા ગ્રામસભા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવશે, જે સુનિશ્ચિત કરશે કે પ્રાથમિકતાઓ સમુદાયમાંથી જ ઉભરી આવે. આ યોજનાઓને Viksit Bharat National Rural Infrastructure Stack (VBNRIS) માં એકીકૃત કરવામાં આવે છે — જે VGPPs માંથી ઉભરી આવતા સૂચિત કાર્યોનું સંકલિત એકત્રીકરણ છે, જે જિલ્લા અને રાજ્ય સ્તરે એકત્રિત કરવામાં આવે છે, અને કાર્યોના ચાર વિષયોના ડોમેન્સ સાથે સંરેખિત છે, એટલે કે: જળ સુરક્ષા, મુખ્ય ગ્રામીણ માળખાગત સુવિધાઓ, આજીવિકા સંબંધિત માળખાગત સુવિધાઓ અને આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ અને આપત્તિઓને ઘટાડવા માટેના વિશેષ કાર્યો. આ ફ્રેમવર્ક ટકાઉ અને ઉત્પાદક ગ્રામીણ અસ્કયામતો બનાવવા માટે વિવિધ ક્ષેત્રોમાં અભિસરણને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. આ એક્ટની મુખ્ય વિશેષતા જાહેર કાર્યો દ્વારા સશક્તિકરણ, વૃદ્ધિ, અભિસરણ અને સંતૃપ્તિ (saturation) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની છે જે સામૂહિક રીતે વ્યાપક ગ્રામીણ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઇકોસિસ્ટમમાં ફાળો આપે છે.

આ અધિનિયમ ધોરણસરની ફાળવણીને સંસ્થાકીય બનાવે છે, જવાબદારીને મજબૂત કરે છે અને બાયોમેટ્રિક પ્રમાણીકરણ, GIS/સ્પેસ-ટેકનોલોજી-આધારિત વેરિફિકેશન, રીઅલ-ટાઇમ MIS મોનિટરિંગ અને મજબૂત સામાજિક ઓડિટ મિકેનિઝમ્સ સહિત બહુવિધ ટેકનોલોજી-સક્ષમ સિસ્ટમ્સને એમ્બેડ કરે છે. આ સુધારાઓ ભંડોળના ઉપયોગમાં સુધારો કરવા, પારદર્શિતા વધારવા અને ગળતર ઘટાડવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.

VB–G RAM G Act એ સુનિશ્ચિત કરવા માંગે છે કે ગ્રામીણ રોજગાર ઊંચી આવક, સ્થિતિસ્થાપક આજીવિકા અને મજબૂત ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં પરિવર્તિત થાય. તેનું રોલઆઉટ ગ્રામીણ રોજગાર, માળખાગત વિકાસ અને આજીવિકા સુરક્ષાને Viksit Bharat @ 2047 ના લાંબા ગાળાના વિઝન સાથે સંરેખિત કરવામાં એક મોટું સીમાચિહ્નરૂપ છે.

NATIONAL SOCIAL ASSISTANCE PROGRAMME (NSAP)

ભારતના બંધારણની કલમ 41 રાજ્યને તેની આર્થિક ક્ષમતા અને વિકાસની મર્યાદામાં બેરોજગારી, વૃદ્ધાવસ્થા, માંદગી અને અપંગતાના કિસ્સામાં અને અયોગ્ય જરૂરિયાતના અન્ય કિસ્સાઓમાં તેના નાગરિકોને જાહેર સહાય પૂરી પાડવાનો નિર્દેશ આપે છે. રાષ્ટ્રીય સામાજિક સહાય કાર્યક્રમ (NSAP) રાજ્યની નીતિના આ નિર્દેશક સિદ્ધાંતોને પૂર્ણ કરવાની દિશામાં 15મી ઓગસ્ટ, 1995 ના રોજ અમલમાં આવ્યો હતો. NSAP નો ઉદ્દેશ્ય વૃદ્ધાવસ્થા, વિધવા અને અપંગ વ્યક્તિઓને તેમજ ગરીબી રેખા નીચે (BPL) ધરાવતા મુખ્ય કમાનારના મૃત્યુના કિસ્સામાં શોકગ્રસ્ત પરિવારોને મૂળભૂત સ્તરની નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવાનો છે, જે રાજ્યો/UTs દ્વારા NSAP માર્ગદર્શિકા મુજબ ઓળખવામાં આવે છે.

2. કાર્યક્રમમાં વર્ષોથી રચના, પાત્રતાના માપદંડ અને ભંડોળની પદ્ધતિના સંદર્ભમાં ઘણા ફેરફારો થયા છે. હાલમાં, તેમાં પાંચ અલગ-અલગ યોજનાઓનો સમાવેશ થાય છે. પાત્રતાના માપદંડ અને આ દરેક યોજના હેઠળ પૂરી પાડવામાં આવતી નાણાકીય સહાયની રકમની વિગતો નીચે મુજબ છે:

*NFBS અને Annapurna માંગ આધારિત યોજનાઓ છે.

3. રાજ્યો/UTs ને ત્રણ પેન્શન યોજનાઓ હેઠળ ઓછામાં ઓછું સમાન યોગદાન આપવા વિનંતી કરવામાં આવી છે. હાલમાં, રાજ્યો/UTs દર મહિને ₹50 થી ₹5700 સુધીનું યોગદાન આપી રહ્યા છે. હાલમાં, NSAP 3.09 કરોડ BPL લાભાર્થીઓને સેવા આપે છે જેમાં દરેક રાજ્ય/UT માટે લાભાર્થીઓની સંખ્યા પર યોજના મુજબની મર્યાદા/કેપ છે. NSAP હેઠળ યોજના મુજબની સહાય ડિજિટાઇઝ્ડ લાભાર્થીઓની સંખ્યા અથવા રાજ્ય/UT કેપ, જે પણ ઓછી હોય તે સુધી મંજૂર કરવામાં આવે છે. 2024-25 દરમિયાન, NSAP યોજનાઓના અમલીકરણ માટે રાજ્યો/UTs ને રૂ. 9652 કરોડની રકમ મુક્ત કરવામાં આવી હતી. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે NSAP યોજના માટે રૂ. 9652.00 કરોડની ફાળવણી કરવામાં આવી છે, જેમાંથી 30.11.2025 સુધીમાં રાજ્યો/UTs ને રૂ. 5564.00 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે.

કાર્યક્રમની મુખ્ય પહેલો અને સિદ્ધિઓ

NSAP ને વધુ અસરકારક, પારદર્શક અને પરિણામલક્ષી બનાવવા માટે ઘણા પ્રયત્નો (નીતિ સુધારા, અંદાજપત્રીય ફાળવણીમાં વધારો, માહિતી ટેકનોલોજીનો અસરકારક ઉપયોગ વગેરે) કરવામાં આવ્યા છે. એપ્રિલ 2025 થી નવેમ્બર, 2025 (30.11.2025 સુધી) સુધીના આ કાર્યક્રમની સિદ્ધિઓનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન નીચે આપેલું છે:-

એપ્રિલ થી નવેમ્બર 2025 (30.11.2025 સુધી) દરમિયાન આવરી લેવામાં આવેલા લાભાર્થીઓની સંખ્યા અને મુક્ત કરાયેલ ભંડોળના સંદર્ભમાં ભૌતિક અને નાણાકીય સિદ્ધિઓ નીચે મુજબ છે.

• NIC, DoRD એ કેન્દ્રીય MIS – National Social Assistance Programme- Pension Payment System (NSAP-PPS) વિકસાવી છે જે ઉદ્દભવ સ્થાનથી વિતરણ બિંદુ સુધી એન્ડ-ટુ-એન્ડ ટ્રાન્ઝેક્શનની સુવિધા આપે છે. તે વૃદ્ધાવસ્થા, વિધવા અને દિવ્યાંગ લાભાર્થીઓની વિગતો પણ પૂરી પાડે છે.
• લાભાર્થીઓનો ડેટા રાજ્યો/UT દ્વારા ડિજિટાઇઝ કરવામાં આવે છે. NSAP પોર્ટલ પર ઉપલબ્ધ ડિજિટાઇઝ્ડ લાભાર્થીઓની સંખ્યાના આધારે રાજ્યોને ભંડોળ મુક્ત કરવામાં આવે છે. વર્ષોથી, સતત પ્રયત્નો સાથે ડિજિટાઇઝેશન કુલ રાજ્ય મર્યાદા/કેપના 96-97% સુધી પહોંચ્યું છે. હાલમાં, તમામ સંભવિત લાભાર્થીઓના લગભગ 100% ડેટા ડિજિટાઇઝ કરવામાં આવ્યા છે.
• હાલમાં, 18 રાજ્યો/UTs એન્ડ-ટુ-એન્ડ વિતરણ માટે NSAP-PPS નો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે અને અન્ય 14 રાજ્યો વેબ સેવા દ્વારા NSAP-PPS પર વ્યવહારિક ડેટાની જાણ કરી રહ્યા છે.
• વધુ 4 રાજ્યો/UTs, એટલે કે, અરુણાચલ પ્રદેશ, નાગાલેન્ડ અને UTs ઓફ ચંદીગઢ, દાદરા નગર હવેલી અને દમણ અને દીવને ઓન-બોર્ડ કરવાના પ્રયાસો ચાલુ છે.
• NSAP-PPS રાજ્યો/UTs ને NSAP લાભાર્થીઓના Aadhaar અને SECC TIN નંબરો કેપ્ચર કરવા માટે પણ સુવિધા આપે છે. હાલમાં, NSAP ના નોંધાયેલા પેન્શનરોની Aadhaar અને SECC TIN ના સીડિંગની સ્થિતિ અનુક્રમે 91.45% અને 28.83% છે.
• Aadhaar based Mobile Application for Digital Life Certification of NSAP pension beneficiaries માનનીય ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી દ્વારા 15મી જુલાઈ, 2025 ના રોજ લોન્ચ કરવામાં આવી હતી. DLC માર્ગદર્શિકા અને યુઝર મેન્યુઅલ રાજ્યો/UTs ને મોકલવામાં આવ્યા છે. સમગ્ર ભારતમાં DLC દ્વારા 10.12.2025 સુધીમાં કુલ 44.00 lakh લાભાર્થીઓને પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યા છે. NSAP-PPS પર ઓનબોર્ડ થયેલા કેટલાક રાજ્યોએ DLC એપ્લિકેશન દ્વારા લાભાર્થીની ચકાસણી માટે રાજ્યની યોજનાઓનો સમાવેશ કરવાની વિનંતી કરી છે. સેક્રેટરી (RD) એ DLC ચકાસણી માટે NSAP PPS પર ઓન-બોર્ડ થયેલા રાજ્યો માટે રાજ્ય પેન્શન યોજનાઓના સમાવેશ માટે મંજૂરી આપી છે. રાજ્યોને 05.01.2026 પહેલા તમામ હયાત લાભાર્થીઓના DLC ને આવરી લેવા માટે વિશેષ ઝુંબેશનું આયોજન કરવા વિનંતી કરવામાં આવી છે.
• ટેકનોલોજીના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, લાભાર્થીઓને (i) રાજ્યના ટોપ-અપ્સ સાથેની NSAP યોજનાઓ (ii) નવા અરજદારોની નોંધણી, અરજીઓનું ટ્રેકિંગ અને મંજૂરી અને વિતરણની સ્થિતિ વિશે માહિતી પૂરી પાડવા માટે નાગરિક કેન્દ્રિત મોબાઈલ એપ 'Umang' વિકસાવવામાં આવી છે.

District Development Coordination and Monitoring Committee (DISHA)

ટકાઉ અને સંકલિત ગ્રામીણ વિકાસ માટે, સર્વગ્રાહી અભિગમ અપનાવવો અને અભિસરણ દ્વારા ઝડપી ગ્રામીણ વિકાસ માટે સામાન્ય ધ્યેય ધરાવતા વિવિધ મંત્રાલયોની બિન-વૈધાનિક યોજનાઓના અમલીકરણ પર દેખરેખ રાખવી અનિવાર્ય છે. આ ઉદ્દેશ્યને પૂર્ણ કરવા માટે, કાર્યક્ષમ અને સમયબદ્ધ વિકાસ માટે સંસદ, રાજ્ય વિધાનસભાઓ અને સ્થાનિક સરકારો (પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ/મ્યુનિસિપલ સંસ્થાઓ) માં તમામ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે બહેતર સંકલન સુનિશ્ચિત કરવા સાંસદોની અધ્યક્ષતામાં 776 જિલ્લાઓમાં જિલ્લા સ્તરીય DISHA સમિતિઓની રચના કરવામાં આવી છે. તેવી જ રીતે, રાજ્યમાં ઉચ્ચ સ્તરે ઉકેલવાની જરૂર હોય તેવી બાબતો પર ધ્યાન આપવા માટે રાજ્યના મુખ્યમંત્રીની અધ્યક્ષતામાં રાજ્ય સરકારો દ્વારા રાજ્ય સ્તરીય DISHA સમિતિઓની રચના કરવામાં આવે છે. DISHA વિકાસ કાર્યક્રમોના સંકલિત અમલીકરણ માટે કેન્દ્રીય, રાજ્ય અને સ્થાનિક પ્રયાસોને એકીકૃત કરીને સમગ્ર-સરકાર (whole-of-government) અભિગમને પ્રોત્સાહન આપે છે. મંત્રાલયે આ DISHA સમિતિઓને મજબૂત કરવા માટે 35 મંત્રાલયોની 100 યોજનાઓ ધરાવતું અત્યાધુનિક ડેશબોર્ડ પણ વિકસાવ્યું છે જે સૌથી નીચા સ્તરે (ગામ સુધી) યોજનાઓનો સમય શ્રેણી પ્રગતિ ડેટા પૂરો પાડે છે જેમાં ટ્રેન્ડ્સ, અન્ય ભૌગોલિક સીમાઓ સાથે તુલનાત્મક વિશ્લેષણ, વિવિધ પ્રકારના ચાર્ટ, કોષ્ટકો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

DISHA સમિતિઓ જનપ્રતિનિધિઓ, નાગરિક સમાજના સભ્યો અને સરકારી અધિકારીઓને એકસાથે લાવીને વિવિધ કેન્દ્રીય યોજનાઓ સાથે સંબંધિત અમલીકરણના પડકારોને ઉકેલવા માટે સહકારી સંઘવાદનું એક અનુકરણીય મોડેલ છે. રચના થયા પછી, સમગ્ર દેશમાં 7800 થી વધુ જિલ્લા સ્તરીય બેઠકો અને 38 રાજ્ય સ્તરીય બેઠકો યોજવામાં આવી છે, જે શાસન અને જવાબદારીને મજબૂત કરવામાં તેમની સક્રિય ભૂમિકાને રેખાંકિત કરે છે. DISHA સમિતિઓની વધતી જતી લોકપ્રિયતા મંત્રાલયોની આ છત્ર હેઠળ તેમની યોજનાઓનો સમાવેશ કરવાની વધતી જતી વિનંતીઓ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે.

1લી જાન્યુઆરી 2025 થી અત્યાર સુધીની મુખ્ય સિદ્ધિઓ નીચે મુજબ છે:

• વર્ષ દરમિયાન માનનીય સાંસદની અધ્યક્ષતામાં કુલ 1058 જિલ્લા સ્તરની DISHA બેઠકો બોલાવવામાં આવી હતી.
• રાજ્ય/જિલ્લા કક્ષાની DISHA સમિતિઓ માટે વર્ષ દરમિયાન કુલ 246 બિન-સરકારી સભ્યો નામાંકિત થયા છે.
• માનનીય મુખ્યમંત્રીની અધ્યક્ષતામાં રાજ્ય સ્તરની DISHA સમિતિની કુલ 8 બેઠકો યોજાઈ છે.
• જિલ્લા કક્ષાની DISHA સમિતિઓ માટે રાજ્યસભાના કુલ 23 માનનીય સાંસદો અધ્યક્ષ/સહ-અધ્યક્ષ તરીકે નામાંકિત થયા છે.
• DISHA ડેશબોર્ડમાં કુલ 8 યોજનાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

SM/DK/GP/JD