1. આયુષ્માન ભારત

આયુષ્માન ભારતના ચાર ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે:

1. 1. એક આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિર

પ્રથમ ઘટકમાં, શહેરી અને ગ્રામીણ બંને વિસ્તારોમાં સબ હેલ્થ સેન્ટર્સ (SHC) અને પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (PHC) ને અપગ્રેડ કરીને 150000 આરોગ્ય અને સુખાકારી કેન્દ્રો (AB-HWCs)ની રચનાનો સમાવેશ થાય છે, જેને હવે આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિર નામ આપવામાં આવ્યું છે, જેથી સમુદાયની નજીક આરોગ્ય સંભાળ સુલભ બનાવી શકાય. આ કેન્દ્રોનો ઉદ્દેશ વ્યાપક પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ (CPHC) પૂરી પાડવાનો છે. આ માટે, તેઓ અસ્તિત્વમાં રહેલી પ્રજનન અને બાળ આરોગ્ય (RCH) અને ચેપી રોગોની સેવાઓનું વિસ્તરણ અને મજબૂતીકરણ કરશે. આ ઉપરાંત, બિન-ચેપી રોગો (હાયપરટેન્શન, ડાયાબિટીસ અને મૌખિક, સ્તન અને સર્વિક્સના ત્રણ સામાન્ય કેન્સર) સંબંધિત સેવાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવશે. તબક્કાવાર, માનસિક સ્વાસ્થ્ય, કાન, નાક અને ગળા (ENT), ચક્ષુ રોગ, મૌખિક સ્વાસ્થ્ય, વૃદ્ધોની સંભાળ, ઉપચારાત્મક સંભાળ અને આઘાત સંભાળ માટેની પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવાઓ ઉમેરવામાં આવશે. આ કેન્દ્રો યોગ જેવી આરોગ્ય પ્રોત્સાહન અને સુખાકારીની પ્રવૃત્તિઓ પણ પ્રદાન કરશે.

આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિર – આયુષ્માન ભારત દ્વારા સર્વગ્રાહી પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ (CPHC), સંભાળના સાતત્યપૂર્ણ અભિગમને અપનાવીને પ્રાથમિક, દ્વિતીયક અને તૃતીયક સ્તરે આરોગ્યની સર્વગ્રાહી સંભાળ સુનિશ્ચિત કરવાનો હેતુ ધરાવે છે, જેમાં નિવારક, પ્રોત્સાહક, ઉપચારાત્મક, પુનર્વસન અને પીડામુક્ત સંભાળનો સમાવેશ થાય છે.એક વ્યક્તિના જીવનકાળ દરમિયાન, પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવાઓ વસ્તીના આરોગ્ય પરિણામો અને જીવનની ગુણવત્તા સુધારવા માટે આરોગ્યની 80-90% જરૂરિયાતો પૂરી પાડે છે.

પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ ટીમ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે તેમના કાર્યક્ષેત્રમાં રહેતા વ્યક્તિઓ માટે સમુદાયનો સંપર્ક કરી વસ્તી ગણતરી કરવામાં આવે, અને ચેપી તેમજ બિનચેપી રોગો માટે તેમની તપાસ કરવામાં આવે, જેથી રોગની પ્રારંભિક તપાસ થઈ શકે અને સચોટ નિદાન માટે સમયસર યોગ્ય આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં તેમને મોકલી શકાય. ટીમ સમુદાયમાં દર્દીઓ સારવારનું પાલન કરે અને તેમને અનુવર્તી સંભાળ મળે તેની વધુ ખાતરી કરે છે. આ કેન્દ્રો દ્વારા સમુદાયની નજીક આવશ્યક આરોગ્ય સેવાઓ, આવશ્યક દવાઓ અને નિદાન પૂરા પાડવામાં આવે છે, જે વસ્તીની આરોગ્યસંભાળની જરૂરિયાતોને સંતોષતી વધુ મજબૂત અને સ્થિતિસ્થાપક પ્રાથમિક આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલીઓ બનાવવા તરફનું એક પગલું છે.

આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિર ખાતે સિદ્ધિ અને સેવા વિતરણ:

• 30 નવેમ્બર, 2025 સુધીમાં 1,81,873 આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિરો (AAM) 12 સેવાઓના વિસ્તૃત પેકેજ અને ટેલિ-કન્સલ્ટેશન સુવિધાઓ સાથે કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં 494.71 કરોડ મુલાકાતો અને 41.93 કરોડ ટેલિ-કન્સલ્ટેશન નોંધાયા છે.
• આજ સુધીમાં, હાઈપરટેન્શન માટે 39.50 કરોડ તપાસ કરવામાં આવી છે અને ડાયાબિટીસ માટે 36.70 કરોડ તપાસ કરવામાં આવી છે. આ જ રીતે, મોઢાના કેન્સર માટે 32.40 કરોડ સ્ક્રીનિંગ, મહિલાઓમાં સર્વાઇકલ કેન્સર માટે 15.23 કરોડ સ્ક્રીનિંગ અને સ્તન કેન્સર માટે 8.37થી વધુ સ્ક્રીનિંગ કરવામાં આવ્યા છે.
• 30 નવેમ્બર, 2025 સુધીમાં કાર્યરત આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિરોમાં 6.54 કરોડથી વધુ યોગ/તંદુરસ્તી સત્રો આયોજિત કરવામાં આવ્યા છે.
  2. આયુષ્માન ભારત PM-JAY:

• આયુષ્માન ભારતનો બીજો સ્તંભ પ્રધાનમંત્રી - જન આરોગ્ય યોજના (AB PM-JAY) છે, જે વિશ્વની સૌથી મોટી જાહેર ભંડોળ ધરાવતી આરોગ્ય વીમા યોજના છે, જે સેકન્ડરી અને ટર્શરી કેર હોસ્પિટલમાં દાખલ થવા માટે પ્રતિ પરિવાર વાર્ષિક રૂ. 5 લાખનું આરોગ્ય કવચ પૂરું પાડે છે.
• હાલમાં, 12 કરોડ પરિવારો આ યોજના હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યા છે. AB PM-JAY અમલમાં મૂકતા ઘણા રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ તેમના પોતાના ખર્ચે, તેમના રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની યોજના માટે લાભાર્થી આધારનો વધુ વિસ્તાર કર્યો છે.
• ફેબ્રુઆરી 2024 થી અંદાજે 37 લાખ આશા (ASHA), આંગણવાડી વર્કર્સ (AWWs), અને આંગણવાડી હેલ્પર્સ (AWH) ને AB PM-JAY યોજના હેઠળ સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.
• 1લી ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, યોજનાની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં અંદાજે 42.48 કરોડ આયુષ્માન કાર્ડ બનાવવામાં આવ્યા છે.
• 1લી ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, આ યોજના હેઠળ કુલ 10.98 કરોડ હોસ્પિટલ એડમિશન માટે રૂ. 1.60 લાખ કરોડની રકમ મંજૂર કરવામાં આવી છે.
• 1લી ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, યોજનાના લાભાર્થીઓને આરોગ્ય સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે 15,532 ખાનગી હોસ્પિટલો સહિત કુલ 32,574 હોસ્પિટલો AB PM-JAY હેઠળ પેનલ પર નોંધાયેલી છે.
• AB PM-JAY એ આરોગ્ય સેવાઓની પહોંચમાં લિંગ સમાનતા સુનિશ્ચિત કરી છે. કુલ બનાવવામાં આવેલા આયુષ્માન કાર્ડ્સમાં મહિલાઓનો હિસ્સો અંદાજે 49% છે અને કુલ મંજૂર કરાયેલા હોસ્પિટલ એડમિશનમાં અંદાજે 48% છે.
• 29મી ઓક્ટોબર 2024 ના રોજ, પ્રધાનમંત્રીએ “આયુષ્માન વય વંદના કાર્ડ” લોન્ચ કર્યું, જેના હેઠળ 70 વર્ષ અને તેથી વધુ વયના તમામ વરિષ્ઠ નાગરિકોને તેમની સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના AB PM-JAY ના તમામ લાભો પૂરા પાડવામાં આવશે. એવો અંદાજ છે કે AB PM-JAYના આ વિસ્તરણ દ્વારા અંદાજે 6 કરોડ વ્યક્તિઓ ધરાવતા અંદાજે 4.5 કરોડ પરિવારોને આવરી લેવામાં આવશે. અત્યાર સુધીમાં 94,19,515 લોકોએ આયુષ્માન વય વંદના કાર્ડ માટે નોંધણી કરાવી લીધી છે.
• નેશનલ હેલ્થ ઓથોરિટી દ્વારા એન્ડ્રોઇડ આધારિત ‘આયુષ્માન એપ’ લોન્ચ કરવામાં આવી છે જેમાં લાભાર્થીઓ માટે સ્વ-ચકાસણી સુવિધા સક્ષમ કરવામાં આવી છે. આ એપ નવીનતમ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને વિકસાવવામાં આવી છે અને આયુષ્માન કાર્ડ બનાવવા માટે પ્રમાણીકરણના વિવિધ મોડ્સ એટલે કે ફેસ-ઓથ, OTP, IRIS અને ફિંગરપ્રિન્ટ પ્રદાન કરવામાં આવ્યા છે. આ સુનિશ્ચિત કરે છે કે આયુષ્માન કાર્ડ બનાવવા માટે કોઈપણ મોબાઈલ ઉપકરણનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
• રાજ્યો સાથેના MoU પછી 2025માં આયુષ્માન ભારત PM-JAYનો દિલ્હી અને ઓડિશામાં વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો હતો.

C) પ્રધાનમંત્રી આયુષ્માન ભારત હેલ્થ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મિશન (PM-ABHIM):

ત્રીજો સ્તંભ પ્રધાનમંત્રી આયુષ્માન ભારત હેલ્થ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મિશન (PM-ABHIM) છે જેનો ખર્ચ અંદાજે રૂ. 64,180 કરોડ છે. તે પ્રધાનમંત્રી દ્વારા 25મી ઓક્ટોબર, 2021ના રોજ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું, જે નાણાકીય વર્ષ 2021-22થી નાણાકીય વર્ષ 2025-26 સુધીના યોજના ગાળા દરમિયાન અમલમાં મૂકવામાં આવશે. દેશભરમાં આરોગ્ય સંભાળ માળખાગત સુવિધાઓને મજબૂત કરવા માટેની આ સૌથી મોટી પાન-ઈન્ડિયા (સમગ્ર ભારત માટેની) યોજના છે. યોજના હેઠળના પગલાં તમામ સ્તરો એટલે કે પ્રાથમિક, માધ્યમિક (સેકન્ડરી) અને તૃતીય (ટર્શરી) કક્ષાએ સતત સંભાળ દરમિયાન આરોગ્ય પ્રણાલીઓ અને સંસ્થાઓની ક્ષમતાઓ વિકસાવવા અને વર્તમાન અને ભવિષ્યના રોગચાળા/આપત્તિઓ સામે અસરકારક રીતે પ્રતિસાદ આપવા માટે આરોગ્ય પ્રણાલીઓને તૈયાર કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

પ્રધાનમંત્રી આયુષ્માન ભારત હેલ્થ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મિશન જાહેર આરોગ્ય કટોકટી અને રોગચાળાને અસરકારક રીતે શોધવા, તપાસવા, અટકાવવા અને તેનો સામનો કરવા માટે બ્લોક, જિલ્લા, પ્રાદેશિક અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે, મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોમાં સર્વેલન્સ લેબોરેટરીઓનું નેટવર્ક વિકસાવીને અને પોઈન્ટ્સ ઓફ એન્ટ્રી પર હેલ્થ યુનિટ્સને મજબૂત બનાવીને આઈટી (IT) સક્ષમ રોગ સર્વેલન્સ સિસ્ટમ બનાવવાનું લક્ષ્ય રાખે છે.

વધેલા રોકાણોનો ઉદ્દેશ્ય કોવિડ-19 અને અન્ય ચેપી રોગો પરના સંશોધનને ટેકો આપવાનો પણ છે, જેમાં કોવિડ-19 જેવા રોગચાળા સામે ટૂંકા ગાળાના અને મધ્યમ ગાળાના પ્રતિસાદની જાણ કરવા માટે પુરાવા પેદા કરવા માટે બાયોમેડિકલ સંશોધન અને પ્રાણીઓ અને મનુષ્યોમાં ચેપી રોગોના ફાટી નીકળવાને રોકવા, શોધવા અને પ્રતિસાદ આપવા માટે 'વન હેલ્થ અપ્રોચ' પહોંચાડવાની મુખ્ય ક્ષમતા વિકસાવવાનો સમાવેશ થાય છે.

આ મિશન હેઠળ બજેટ ફાળવણી રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય મિશન (NHM) ઉપરાંત છે.

યોજનાના CSS (સેન્ટ્રલી સ્પોન્સર્ડ સ્કીમ) ઘટકો હેઠળ, નીચેની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે: વર્ષ 2021-22 થી 2025-26 ના સમયગાળા દરમિયાન યોજના હેઠળ પછાત અને ઝૂંપડપટ્ટી જેવા વિસ્તારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિર તરીકે 17,788 બિલ્ડિંગ વિનાના સબ-સેન્ટર્સ અને શહેરી વિસ્તારોમાં 11,024 હેલ્થ એન્ડ વેલનેસ સેન્ટર્સના નિર્માણની કલ્પના કરવામાં આવી છે. વધુમાં બ્લોક સ્તરે 3382 બ્લોક પબ્લિક હેલ્થ યુનિટ્સ (BPHUs), દેશમાં 730 જિલ્લા સંકલિત જાહેર આરોગ્ય લેબની સ્થાપના, જેમાં દરેક જિલ્લામાં આવી એક લેબ હશે. 5 લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા તમામ જિલ્લાઓમાં 50 થી 100 બેડના ક્રિટિકલ કેર હોસ્પિટલ બ્લોક્સ હશે અને બાકીના જિલ્લાઓમાં રેફરલ જોડાણો હશે.

CSS ઘટકની વર્તમાન સ્થિતિ: યોજના હેઠળ (XV-FC હિસ્સાને બાદ કરતાં), યોજનાના સમયગાળા (2021-2026) દરમિયાન રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે કુલ નાણાકીય ફાળવણી રૂ. 34,932.27 કરોડ છે. PM-ABHIMના સેન્ટ્રલી સ્પોન્સર્ડ સ્કીમ (CSS) ઘટક હેઠળ, અત્યાર સુધીમાં 9519 સબ-હેલ્થ સેન્ટર્સ AAM, 5456 અર્બન AAM, 2151 બ્લોક પબ્લિક હેલ્થ યુનિટ્સ, જિલ્લા સ્તરે 744 સંકલિત જાહેર આરોગ્ય લેબ અને 621 ક્રિટિકલ કેર બ્લોક્સ (CCBs) ના નિર્માણ/મજબૂતીકરણ માટે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને રૂ. 32,928.82 કરોડની રકમની વહીવટી મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

PM-ABHIM હેઠળ 12 કેન્દ્રીય હોસ્પિટલોમાં 150 બેડના ક્રિટિકલ કેર હોસ્પિટલ બ્લોક (CCHB) સ્થાપવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે, એટલે કે AIIMS - ભોપાલ (મધ્ય પ્રદેશ), ભુવનેશ્વર (ઓડિશા), જોધપુર (રાજસ્થાન), પટના (બિહાર), ઋષિકેશ (ઉત્તરાખંડ), રાયપુર (છત્તીસગઢ), IMS-BHU, AIIMS નવી દિલ્હી, PGI ચંદીગઢ, JIPMER પુડુચેરી, RIMS ઇમ્ફાલ અને NEIGRIHMS શિલોંગ.

સૂચિત 150 બેડના CCHBમાં ઇમરજન્સી કોમ્પ્લેક્સ, ઇન્ટરમીડિયેટ કેર અને HDU, આઇસોલેશન-સ્પેશિયલ કેટેગરી વોર્ડ, ઇન્ટેન્સિવ કેર યુનિટ (ICU), આઇસોલેશન રૂમ્સ- બર્ન્સ ICU અને HDU, ઓપરેશન થિયેટર કોમ્પ્લેક્સ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે જે અમલીકરણના વિવિધ તબક્કા હેઠળ છે. PM-ABHIM હેઠળ 150 બેડના ક્રિટિકલ કેર હોસ્પિટલ બ્લોક (CCHB) માટે પ્રમાણભૂત સાધનોની યાદી તૈયાર કરવામાં આવી છે.

D) આયુષ્માન ભારત ડિજિટલ મિશન-ABDM:

સપ્ટેમ્બર 2021માં શરૂ કરવામાં આવેલ આયુષ્માન ભારત ડિજિટલ મિશન (ABDM), ભારત સરકારની એક પહેલ છે જેનો હેતુ નાગરિક-કેન્દ્રિત આંતરસંચાલિત ડિજિટલ હેલ્થ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાનો છે. ABDM સાથે, નાગરિકો તેમના મેડિકલ રેકોર્ડ્સ (દા.ત., પ્રિસ્ક્રિપ્શન, ડાયગ્નોસ્ટિક રિપોર્ટ્સ, ડિસ્ચાર્જ સમરી) સુરક્ષિત રીતે સ્ટોર કરી શકે છે અને એક્સેસ કરી શકે છે અને તેમની સંમતિ પછી આરોગ્ય સંભાળ પ્રદાતાઓ સાથે શેર કરી શકે છે. આ આરોગ્યના રેકોર્ડ્સનો લાંબો ઇતિહાસ બનાવવામાં સક્ષમ બનાવે છે, જે સંભાળની નિરંતરતા સુનિશ્ચિત કરે છે. નાગરિકો પાસે આરોગ્ય સુવિધાઓ અને સેવા પ્રદાતાઓ વિશે સચોટ અને ચકાસાયેલ માહિતીની પહોંચ હશે. આ પહેલો દ્વારા, ABDMનો ઉદ્દેશ્ય આરોગ્ય સંભાળને વધુ સુલભ બનાવવાનો છે.

ABDMના ટેકનોલોજીકલ આર્કિટેક્ચરના મુખ્ય ઘટકોમાં ઇકોસિસ્ટમમાં હેલ્થકેર સ્ટેકહોલ્ડર્સમાં વિશ્વસનીય ઓળખ પૂરી પાડવા માટે ચાર રજિસ્ટ્રીનો સમાવેશ થાય છે: નાગરિકો માટે આયુષ્માન ભારત હેલ્થ એકાઉન્ટ (ABHA), હેલ્થકેર પ્રોફેશનલ રજિસ્ટ્રી (HPR), હેલ્થ ફેસિલિટી રજિસ્ટ્રી (HFR) અને ડ્રગ રજિસ્ટ્રી. વધુમાં, ત્રણ ગેટવે સીમલેસ (અવિરત) આરોગ્ય સંભાળ માહિતી વિનિમયની સુવિધા આપે છે જે આંતરસંચાલન ક્ષમતા સુનિશ્ચિત કરે છે: હેલ્થ ઇન્ફોર્મેશન કન્સેન્ટ મેનેજર (HIE-CM), નેશનલ હેલ્થ ક્લેમ્સ એક્સચેન્જ (NHCX) અને યુનિફાઇડ હેલ્થ ઇન્ટરફેસ (UHI).

SM/BS/GP/JD