ભારતના રાષ્ટ્રપતિ શ્રીમતી દ્રૌપદી મુર્મુએ નવી દિલ્હીના વિજ્ઞાન ભવન ખાતે 6ઠ્ઠા રાષ્ટ્રીય જળ પુરસ્કારો, 2024 અને જળ સંચય જન ભાગીદારી પુરસ્કારો એનાયત કર્યા હતા. જળ સંરક્ષણ અને વ્યવસ્થાપનના ક્ષેત્રમાં તેમના અનુકરણીય કાર્ય માટે 10 શ્રેણીઓમાં સંયુક્ત વિજેતાઓ સહિત 46 વિજેતાઓને સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. દરેક પુરસ્કાર વિજેતાને પ્રશસ્તિપત્ર, ટ્રોફી અને ચોક્કસ શ્રેણીઓમાં રોકડ પુરસ્કારો એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા. ઉપરાંત, જળ સંચય જન ભાગીદારી (JSJB) પહેલમાં ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ માળખાંના વિકાસમાં તેમના અનુકરણીય યોગદાન બદલ 100 વિશિષ્ટ પુરસ્કાર વિજેતાઓને રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.

કાર્યક્રમની શરૂઆત પરંપરાગત ‘જળ કળશ’ સમારોહ સાથે થઈ હતી.

આ પ્રસંગે સંબોધન કરતાં રાષ્ટ્રપતિ શ્રીમતી દ્રૌપદી મુર્મુએ પુરસ્કાર વિજેતાઓની પ્રશંસા કરતાં જણાવ્યું કે તેઓએ પોતપોતાના ક્ષેત્રોમાં પાણી સંબંધિત સમસ્યાઓના નિરાકરણ માટે સશક્ત પહેલ કરી છે અને તેમના પ્રયાસો દ્વારા સમાજમાં પાણી વિશે એક નવી જાગૃતિ ઊભી કરી છે. રાષ્ટ્રપતિએ તમામ ઘરો માટે સુરક્ષિત પીવાનું પાણી સુનિશ્ચિત કરવું, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ખુલ્લામાં શૌચ મુક્ત કરવું અને જળ સંરક્ષણ જેવા મહત્વાકાંક્ષી કાર્યક્રમોનો સમાવેશ કરતી મંત્રાલય દ્વારા લેવામાં આવેલી પહેલોની પણ પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે "જળ સંચય જન ભાગીદારી" યોજનાની પ્રશંસા કરી અને ગયા વર્ષે યોજનાના પ્રારંભથી 35 લાખથી વધુ ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ માળખાં પૂર્ણ કરવા બદલ મંત્રાલયને અભિનંદન આપ્યા હતા.

તેમણે પ્રકાશ પાડ્યો કે 7મી નવેમ્બરથી સમગ્ર રાષ્ટ્ર આપણા રાષ્ટ્રીય ગીત વંદે માતરમની રચનાની 150મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી કરી રહ્યું છે. આ રાષ્ટ્રીય ગીતમાં, બંકિમ ચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે ભારત માતાને વંદન કરતી વખતે લખેલો પ્રથમ શબ્દ છે "સુજલામ"—જેનો અર્થ થાય છે સારા જળ સંસાધનોથી સમૃદ્ધ. આ આપણા રાષ્ટ્ર માટે પાણીની પ્રાથમિકતા દર્શાવે છે. ઉપરાંત, "સુજલામ ભારત" એ જળ સ્ત્રોતોના કાયાકલ્પ, કાર્યક્ષમ જળ વ્યવસ્થાપન અને ટકાઉ પ્રથાઓ દ્વારા જળ સુરક્ષા પર કેન્દ્રિત એક રાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિકોણ અને પહેલ છે. તેમાં વિવિધ સરકારી વિભાગો અને હિતધારકોમાં સમુદાયની ભાગીદારી, તકનીકી સંકલન અને નીતિનું સંયોજન સામેલ છે.

તેમણે જલ જીવન મિશન, જે ભારતના દરેક ગ્રામીણ ઘરને સુરક્ષિત અને ભરોસાપાત્ર નળનું પાણી પૂરું પાડવા માટેનો વિશ્વનો સૌથી મોટો પીવાના પાણી પુરવઠા કાર્યક્રમ છે, તેની પણ પ્રશંસા કરી. તેમણે આનંદ વ્યક્ત કર્યો કે છેલ્લા છ વર્ષમાં ગામડાઓમાં ઘરોમાં પીવાના પાણીનો પુરવઠો 17% થી વધીને 81% થયો છે. આ કાર્યક્રમે તાજું પાણી લાવવાની દૈનિક પ્રવૃત્તિમાંથી રાહત આપીને ગ્રામીણ મહિલાઓના જીવનમાં પરિવર્તન લાવ્યું છે.

તેમણે જણાવ્યું કે જળ સમૃદ્ધિ મૂલ્ય શૃંખલાને ટેકો પૂરો પાડવા માટે રાજ્યો, પંચાયતો, જિલ્લાઓ, શાળાઓ, વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓને પ્રોત્સાહિત કરવા અને તેમને માન્યતા આપવી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે "જન શક્તિ" "જળ શક્તિ" ના સંરક્ષણ અને વ્યવસ્થાપનમાં મદદ કરી શકે છે.

કેન્દ્રીય જળ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી.આર. પાટીલે જળ વ્યવસ્થાપન અને સંરક્ષણના ક્ષેત્રમાં તેમના પ્રયાસો બદલ પુરસ્કાર વિજેતાઓ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરી અને જણાવ્યું કે આ પુરસ્કારોએ જળ ક્ષેત્રમાં કાર્યરત લોકો વચ્ચે ઊંડી અસર કરી છે અને તંદુરસ્ત સ્પર્ધાત્મક વાતાવરણને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. શ્રી પાટીલે ઉલ્લેખ કર્યો કે બનાસકાંઠા જિલ્લામાં સરકારના આર્થિક સહાય વિના લોકો દ્વારા કરવામાં આવેલા જળ સંરક્ષણના પ્રયાસોએ આ વિસ્તારમાં સફળ જળ સંરક્ષણ અને વ્યવસ્થાપનનું ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે. મંત્રીએ રાષ્ટ્રીય જળ પુરસ્કારોને 'જલ સમૃદ્ધ ભારત'ના સરકારના વિઝનને હાંસલ કરવામાં દેશભરના વિવિધ હિતધારકો દ્વારા કરવામાં આવેલા સારા કાર્ય અને પ્રયાસોની માન્યતા તરીકે પણ કેન્દ્રિત કર્યા હતા.

જળ શક્તિ મંત્રાલયના જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા સંરક્ષણ વિભાગના સચિવ શ્રી વી.એલ. કાન્તા રાવે તેમના સંબોધનમાં ઉલ્લેખ કર્યો કે પાણી આપણા જીવનનો આધાર છે અને જળ શક્તિ મંત્રાલય તેને જન આંદોલનમાં ફેરવવા માટે લોકોના સહયોગથી જળ સંરક્ષણ અને વ્યવસ્થાપન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. તેમણે જલ જીવન મિશન, નમામિ ગંગે, સ્વચ્છ ભારત અભિયાન અને અટલ ભૂજલ યોજનાની સિદ્ધિઓનો ઉલ્લેખ કરીને જળ શક્તિ મંત્રાલય દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી યોજનાઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

જળ શક્તિ મંત્રાલયના પીવાના પાણી અને સ્વચ્છતા વિભાગના સચિવ શ્રી અશોક કે.કે. મીણાએ તેમના સમાપન સંબોધનમાં કાર્યક્રમનું ઉદ્ઘાટન કરવા અને રાષ્ટ્રીય જળ પુરસ્કાર વિજેતાઓને પ્રોત્સાહિત કરવા બદલ ભારતના રાષ્ટ્રપતિનો આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે ખાસ કરીને પુરસ્કાર વિજેતાઓનો આભાર માન્યો અને ઉલ્લેખ કર્યો કે તેઓએ જળ સંરક્ષણ અને વ્યવસ્થાપનના સંદેશને આગળ વધારવામાં એક નવો માર્ગ, નવી ઊર્જા અને નવો ઉત્સાહ દર્શાવ્યો છે. જળ શક્તિ મંત્રાલયને પુરસ્કાર વિજેતાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા અનુકરણીય કાર્યમાંથી કંઈક વધુ જાણવા મળ્યું છે, જેના પર આપણે જનતાની આકાંક્ષાઓને પૂર્ણ કરવા માટે વધુ નિર્માણ અને કાર્ય કરવાનું છે.

જળ શક્તિ મંત્રી અને મંચ પરના મહાનુભાવો દ્વારા નેશનલ ગ્રાઉન્ડવોટર રિસોર્સ એસેસમેન્ટ, 2025 અને નેશનલ ગ્રાઉન્ડવોટર ક્વોલિટી એસેસમેન્ટ, 2025 પરના અહેવાલો પણ બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા. આ અહેવાલો સેન્ટ્રલ ગ્રાઉન્ડવોટર બોર્ડ અને રાજ્ય ભૂગર્ભ જળ સંસ્થાઓના સહયોગી પ્રયાસ પર પ્રકાશ પાડે છે, જે આપણા રાષ્ટ્રના સૌથી મૂલ્યવાન સંસાધનોમાંથી એકની મહત્વપૂર્ણ સ્વાસ્થ્ય તપાસ પૂરી પાડે છે અને ગુણવત્તાના એટલા જ મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નને સંબોધે છે.

6ઠ્ઠા રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર વિજેતાઓ, 2024 ની સૂચિ https://www.jalshakti-dowr.gov.in/ પરથી મેળવી શકાય છે.

જળ સંચય જન ભાગીદારી (JSJB) પહેલ વિશે: JSJB પહેલ 6 સપ્ટેમ્બર 2024 ના રોજ ગુજરાતના સુરત ખાતે શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ પહેલ, 'સમગ્ર-સરકાર' અને 'સમગ્ર-સમાજ'ના અભિગમ દ્વારા માર્ગદર્શિત, નીચેલા સ્તરે સહભાગી સંચાલન અને ટકાઉ જળ સંચાલનને પ્રોત્સાહન આપે છે. 3Cs મંત્રા — કોમ્યુનિટી, સીએસઆર અને કોસ્ટ (સમુદાય, કોર્પોરેટ સામાજિક જવાબદારી અને ખર્ચ) દ્વારા સંચાલિત — તે એક સર્વસમાવેશક મોડેલ અપનાવે છે જે લાંબા ગાળાની જળ સુરક્ષા અને જળ તણાવ સામે સ્થિતિસ્થાપકતાને પ્રોત્સાહન આપે છે.

આ પહેલ હેઠળ, રાજ્યોને પાંચ ઝોનમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે, અને જિલ્લાઓને ઓછામાં ઓછા 10,000 કૃત્રિમ રિચાર્જ અને સંગ્રહ માળખાં બનાવવાની પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. ઉત્તર-પૂર્વીય અને પહાડી રાજ્યોના જિલ્લાઓ માટે આ સંખ્યા 3,000 છે, જ્યારે સમગ્ર દેશમાં મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનો માટે તે 10,000 છે. આ માળખાંમાં છત પર વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવા માટેના માળખાં તેમજ તળાવો, સરોવરો અને વાવના કાયાકલ્પ માટેના માળખાંનો સમાવેશ થાય છે.

JSJB પહેલ વિશે વધુ જાણવા અને પુરસ્કાર વિજેતાઓની સૂચિ માટે કૃપા કરીને PIB પ્રેસ રિલીઝનો સંદર્ભ લો. (https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2188706)

SM/IJ/GP/JD