ભારતમાં વૃદ્ધ લોકો

હાઇલાઇટ્સ

• ભારતમાં વરિષ્ઠ નાગરિકોની વસ્તી 2036 સુધીમાં આશરે 230 મિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે, જે કુલ વસ્તીના આશરે 15% છે.
• હિમાચલ પ્રદેશ અને પંજાબ સહિત દક્ષિણ રાજ્યોમાં વૃદ્ધોની વસ્તી વધુ છે, અને 2036 સુધીમાં પ્રાદેશિક અસમાનતાઓ વધવાની ધારણા છે.
• સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલય વરિષ્ઠ નાગરિકો સંબંધિત બાબતો માટે નોડલ મંત્રાલય છે. તે વરિષ્ઠ નાગરિકોના કલ્યાણ માટે કાયદા, નીતિઓ અને કાર્યક્રમો વિકસાવે છે અને અમલમાં મૂકે છે.
• માતા-પિતા અને વરિષ્ઠ નાગરિકોનું ભરણપોષણ અને કલ્યાણ અધિનિયમ, 2007 અને ત્યારબાદ સુધારેલ માતાપિતા અને વરિષ્ઠ નાગરિકોનું ભરણપોષણ અને કલ્યાણ (સુધારા) અધિનિયમ, 2019, બાળકો અને વારસદારોને તેમના માતાપિતાને ભરણપોષણ પૂરું પાડવા માટે કાયદેસર રીતે ફરજ પાડે છે.

પરિચય

ભારત ઝડપથી વસ્તી વિષયક પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, અને એવો અંદાજ છે કે વૃદ્ધ વસ્તી (60 વર્ષ અને તેથી વધુ વયની) 2011માં 10 કરોડથી વધીને 2036 સુધીમાં 23 કરોડ થઈ જશે. આ પરિવર્તનનો અર્થ એ છે કે 2036 સુધીમાં, લગભગ સાત ભારતીયોમાંથી એક 60 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરનો હશે, જે દેશની વસ્તી માળખાના મૂળભૂત પુનર્ગઠનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ પરિવર્તનને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારતે ઘટતી પ્રજનન ક્ષમતા અને આયુષ્ય દરમાં વધારો થવાથી ઉદ્ભવતા પડકારોનો સામનો કરવા માટે ઘણી નીતિઓ, કાર્યક્રમો અને કાનૂની જોગવાઈઓ અપનાવી છે.

વૃદ્ધોની જરૂરિયાતો પૂરી કરવાનું મહત્વ

ભારતમાં વધુ સારા પોષણ અને આરોગ્યસંભાળથી લોકોને લાંબુ આયુષ્ય મળ્યું છે, પરંતુ આ વૃદ્ધાવસ્થા માટે નવા પડકારો અને તકો પણ લાવે છે. સરકારે ખાસ કરીને આર્થિક રીતે નબળા વૃદ્ધ વ્યક્તિઓ અને વિધવાઓ માટે પેન્શન, પર્યાપ્ત રહેઠાણ અને ગુણવત્તાયુક્ત આરોગ્યસંભાળ સેવાઓની ઉપલબ્ધતાને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.

વૃદ્ધ લોકોને ટેકો આપવાનો એક અભિગમ જે કુટુંબ અને સમુદાય-સંચાલિત પહેલોને પ્રાથમિકતા આપે છે, સાથે સાથે નાણાકીય સુરક્ષા, ડિજિટલ સાક્ષરતા તાલીમ, લાંબા ગાળાની સંભાળ વીમો, ડિજિટલ આરોગ્યસંભાળ ઍક્સેસ, સહાયક તકનીકો અને જોડાણ પ્લેટફોર્મ સુનિશ્ચિત કરે છે, તે વૃદ્ધોને ભારતના ઉભરતા "સિલ્વર ઇકોનોમી"માં અસરકારક રીતે એકીકૃત કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, જે વૃદ્ધ લોકોની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે રચાયેલ માલ અને સેવાઓ દ્વારા સંચાલિત અર્થતંત્ર છે, ખાસ કરીને 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે રચાયેલ છે. તે કાર્યની તકો પણ પૂરી પાડે છે જે વૃદ્ધ લોકોને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં તેમના અનુભવ અને કુશળતાનું યોગદાન આપવા સક્ષમ બનાવે છે.

વસ્તી વિષયક વલણો

વૃદ્ધ વસ્તી કેવી રીતે બદલાઈ રહી છે અને ભવિષ્ય માટે શું અનુમાન છે તે સમજવા માટે, ટેક્નિકલ ગ્રુપ ઓન પોપ્યુલેશન પ્રોજેક્શન્સ (TGPP) એ જુલાઈ 2020માં ભારત અને રાજ્યો માટે "પોપ્યુલેશન પ્રોજેક્શન રિપોર્ટ" તૈયાર કર્યો છે. અહેવાલ મુજબ, ભારતની વૃદ્ધ વસ્તી 2036 સુધીમાં 23 કરોડ સુધી પહોંચી જશે, જે વ્યાપક અસરો સાથે ગહન સામાજિક પરિવર્તનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આપણો દેશ વસ્તી વૃદ્ધત્વમાં નોંધપાત્ર પ્રાદેશિક અસમાનતાઓ દર્શાવે છે, અને આ વસ્તી વિષયક સંક્રમણ સમગ્ર દેશમાં એકસમાન નથી.

કેરળ, તમિલનાડુ અને હિમાચલ પ્રદેશ જેવા દક્ષિણ રાજ્યોમાં વૃદ્ધોની વસ્તી પહેલાથી જ વિકસિત દેશોની જેમ નોંધપાત્ર રીતે વધુ છે. કેરળની વૃદ્ધ વસ્તી 2011માં 13%થી વધીને 2036 સુધીમાં 23% થવાની ધારણા છે, જે તેને સૌથી વધુ વૃદ્ધ વસ્તી ધરાવતું રાજ્ય બનાવે છે. તેનાથી વિપરીત, ઘણા ઉત્તર અને પૂર્વીય રાજ્યોમાં હાલમાં વૃદ્ધોની વસ્તી ઓછી છે, પરંતુ તેમની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં પ્રમાણમાં યુવાન વસ્તી છે, અને વૃદ્ધ વર્ગ 2011માં 7%થી વધીને 2036 સુધીમાં 12% થવાનો અંદાજ છે. દક્ષિણ રાજ્યો, હિમાચલ પ્રદેશ અને પંજાબમાં વૃદ્ધોની વસ્તી સરેરાશ કરતા વધારે છે, જે ભારતના વૈવિધ્યસભર વસ્તી વિષયક લેન્ડસ્કેપને પ્રકાશિત કરે છે.

ભારતનો લોન્ગીટ્યુડિનલ એજિંગ સ્ટડી (LASI) 2021 એક વ્યાપક રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણ અને ભારતમાં વૃદ્ધ વસ્તીની સ્થિતિ પર એક મુખ્ય અભ્યાસ છે. આ અભ્યાસ આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય હેઠળ હાથ ધરવામાં આવે છે અને તે વિશ્વમાં આ પ્રકારનો સૌથી મોટો અભ્યાસ છે. આ અહેવાલ દર્શાવે છે કે ભારતની વસ્તીના 12% વૃદ્ધ વ્યક્તિઓ છે, અને આ પ્રમાણ 2050 સુધીમાં વાર્ષિક 3%ના દરે વધીને 31.9 કરોડ થવાનો અંદાજ છે. વૃદ્ધોમાં જાતિ ગુણોત્તર પ્રતિ 1000 પુરુષોએ 1,065 સ્ત્રીઓ છે, જેમાં 58% વૃદ્ધ વસ્તી સ્ત્રીઓ છે, જેમાંથી 54% વિધવાઓ છે. વધુમાં, એકંદર નિર્ભરતા ગુણોત્તર પ્રતિ 100 કાર્યકારી વયના વ્યક્તિઓ દીઠ 62 આશ્રિતોનો છે, જે ભારતમાં વૃદ્ધ વસ્તીના વધતા સામાજિક-આર્થિક પ્રભાવોને પ્રકાશિત કરે છે.

વૃદ્ધો દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા પડકારો

ભારતમાં, સંસ્થાકીય અને કૌટુંબિક સ્તરે પર્યાપ્ત સહાયક પ્રણાલીઓના અભાવને કારણે વૃદ્ધ લોકો ઘણીવાર સંવેદનશીલ પરિસ્થિતિઓમાં જોવા મળે છે. તેઓ અનેક પડકારોનો સામનો કરે છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• આરોગ્ય: કલંકિત માનસિક સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિઓ (ડિમેન્શિયા, અલ્ઝાઇમર), વધતી જતી અપંગતા, અપૂરતી વૃદ્ધાવસ્થા માળખાગત સુવિધા અને તબીબી સેવાઓની પહોંચમાં શહેરી-ગ્રામીણ વિભાજન.
• આર્થિક: અપૂરતી સામાજિક સુરક્ષા જોગવાઈઓ, વધતો રહેઠાણ અને તબીબી ખર્ચ, અને મર્યાદિત નાણાકીય સંસાધનો.
• સામાજિક: નબળી પડતી કૌટુંબિક સહાયક પ્રણાલીઓ, સામાજિક અલગતા, ઉપેક્ષા અને સાથીદારીનો અભાવ.
• ડિજિટલ વિભાજન: ટેકનોલોજી અપનાવવામાં અવરોધો, તાલીમ અને સુલભ ઉપકરણોનો અભાવ.
• માળખાકીય સુવિધાઓ: અપૂરતી સાક્ષરતા અને કટોકટી પ્રતિભાવ પ્રણાલીઓ વૃદ્ધોને સંવેદનશીલ જૂથ તરીકે અવગણે છે. ભારતમાં જાહેર જગ્યાઓ અને પરિવહન મોટાભાગે વૃદ્ધો માટે અપ્રિય છે, ઘણા વિસ્તારોમાં રેમ્પ, રેલિંગ અને સુલભ શૌચાલયનો અભાવ છે.

ભારતમાં વૃદ્ધો માટે સરકારી પહેલો

ભારત સરકારે વૃદ્ધો દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા પડકારોનો સામનો કરવા માટે ઘણી પહેલો, નીતિઓ અને કાર્ય યોજનાઓ શરૂ કરી છે. સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલય (MoSJE)એ ભારતમાં વરિષ્ઠ નાગરિકોના કલ્યાણ માટે જવાબદાર નોડલ મંત્રાલય છે. નાણાં, આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ અને આયુષ સહિત વિવિધ સંબંધિત મંત્રાલયો તેમજ રાજ્ય સરકારો, બિન-સરકારી સંસ્થાઓ, નાગરિક સમાજ અને ખાનગી ક્ષેત્ર સાથે નજીકથી કામ કરીને, MoSJE એ દેશભરમાં વૃદ્ધોને ટેકો આપવાના હેતુથી નીતિઓ અને કાર્યક્રમોના વ્યાપક સમૂહના વિકાસનું નેતૃત્વ કર્યું છે. સરકાર વરિષ્ઠ નાગરિકોની સંભાળ, કલ્યાણ અને ગૌરવને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અનેક પહેલો અમલમાં મૂકી રહી છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય તેમના જીવનની એકંદર ગુણવત્તામાં સુધારો કરવાનો છે. મુખ્ય પહેલોમાં સામેલ છે:

અટલ પેન્શન યોજના (APY)

અટલ પેન્શન યોજના (APY) ભારત સરકારની એક મુખ્ય સામાજિક સુરક્ષા યોજના છે, જેનું સંચાલન પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (PFRDA) દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતીયો, ખાસ કરીને ગરીબ અને વંચિતોને સામાજિક સુરક્ષા પૂરી પાડવાનો છે. 9 મે, 2015ના રોજ શરૂ કરાયેલ, આ યોજના 18-40 વર્ષની વયના તમામ નાગરિકો માટે ખુલ્લી છે જેમની પાસે બચત બેંક ખાતું છે (1 ઓક્ટોબર, 2022થી આવકવેરા ભરનારાઓ સિવાય). આ યોજના સબ્સ્ક્રાઇબરના 60મા વર્ષ સુધી ઓછામાં ઓછા ₹1,000થી ₹5,000 સુધીના માસિક પેન્શનની ગેરંટી આપે છે. સબ્સ્ક્રાઇબરના જીવનસાથીને તેમના મૃત્યુ પર સમાન રકમ ચૂકવવાપાત્ર રહેશે અને સંચિત પેન્શન રકમ તેમના મૃત્યુ પર નોમિનીને ચૂકવવામાં આવશે. યોગદાન 60 વર્ષની ઉંમર સુધી માસિક, ત્રિમાસિક અથવા અર્ધ-વાર્ષિક અંતરાલો પર ઓટો-ડેબિટ દ્વારા કરવામાં આવે છે, અને જો રિટર્ન ગેરંટીકૃત પેન્શનને પહોંચી વળવા માટે અપૂરતું હોય, તો સરકાર દ્વારા ખાધ ભરપાઈ કરવામાં આવે છે. માર્ચ 2019માં 1.54 કરોડ નોંધણીઓથી વધીને 5 ઓક્ટોબર, 2025 સુધીમાં અટલ પેન્શન યોજના 8.27 કરોડ સભ્યો સુધી પહોંચી ગઈ છે. સંચાલન હેઠળની સંપત્તિ (AUM) ₹49,000 કરોડથી વધુ છે.

અટલ વયો અભ્યુદય યોજના

સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલય હેઠળની અટલ વાયો અભ્યુદય યોજના (AVYAY), સમગ્ર ભારતમાં વરિષ્ઠ નાગરિકોને સશક્ત બનાવવા માટે એક વ્યાપક પહેલ છે. આ યોજના સમાજમાં વૃદ્ધોના અમૂલ્ય યોગદાનને ઓળખે છે અને તેમની સર્વાંગી સુખાકારી અને સામાજિક સમાવેશ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સમર્પિત છે. આ કાર્યક્રમ દ્વારા, સરકાર જીવનના તમામ પાસાઓમાં તેમની સક્રિય ભાગીદારી અને સમાવેશને સરળ બનાવીને વરિષ્ઠ નાગરિકોના સશક્તિકરણ અને ઉત્થાન પ્રત્યેની તેની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે, જેના દ્વારા રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની તેમની આજીવન સેવાનું સન્માન કરવામાં આવે છે. આ યોજનાના ઘટકો છે:

વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે સંકલિત કાર્યક્રમ (IPSrC) યોજના

વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે સંકલિત કાર્યક્રમ (IPSrC) વિવિધ અમલીકરણ એજન્સીઓને, જેમાં રાજ્ય સરકારો, રજિસ્ટર્ડ સોસાયટીઓ દ્વારા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વહીવટ, પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ, બિન-સરકારી અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ, તેમજ નહેરુ યુવા કેન્દ્ર સંગઠન (NYKS) જેવા માન્ય યુવા સંગઠનોને, વરિષ્ઠ નાગરિક ગૃહો (વૃદ્ધાશ્રમ), સતત સંભાળ ગૃહો, મોબાઇલ મેડિકેર એકમો, ફિઝીયોથેરાપી ક્લિનિક્સ અને પ્રાદેશિક સંસાધન અને તાલીમ કેન્દ્રોના સંચાલન અને જાળવણી માટે ગ્રાન્ટ-ઇન-એઇડ પ્રદાન કરે છે. ઓગસ્ટ 2025 સુધીમાં, દેશભરના 29 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કુલ 696 વરિષ્ઠ નાગરિક ગૃહો કાર્યરત છે, જે ગરીબ વરિષ્ઠ નાગરિકોને આશ્રય, પોષણ, તબીબી સંભાળ અને મનોરંજન સહિત મફત સેવાઓ પૂરી પાડે છે. વધુમાં, યોજના માર્ગદર્શિકા અનુસાર, ચાલુ નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન 84 નવા વરિષ્ઠ નાગરિક ગૃહોની પસંદગી કરવામાં આવી છે, જે વૃદ્ધો માટે આ મહત્વપૂર્ણ સહાય પ્રણાલીની પહોંચને વધુ વિસ્તૃત કરે છે.

રાષ્ટ્રીય વયોશ્રી યોજના (RVY)

1 એપ્રિલ, 2017ના રોજ શરૂ કરાયેલ, રાષ્ટ્રીય વયોશ્રી યોજના વય-સંબંધિત વિકલાંગતાથી પીડાતા વરિષ્ઠ નાગરિકોને સહાયક જીવનનિર્વાહ ઉપકરણો પૂરા પાડે છે. ચાલવા માટેની લાકડીઓ, કાખઘોડી, વોકર્સ, શ્રવણ સાધન, વ્હીલચેર અને ડેન્ચર સહિતના ઉપકરણો લગભગ સામાન્ય શારીરિક કાર્યોને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં મદદ કરે છે. આ ઉપકરણો કૃત્રિમ અંગો ઉત્પાદન નિગમ (ALIMCO), એક જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમ (PSU) દ્વારા બનાવવામાં આવે છે. આ યોજના ગરીબી રેખા હેઠળના (BPL) વરિષ્ઠ નાગરિકો અથવા ₹15,000થી ઓછી માસિક આવક ધરાવતા લોકોને લક્ષ્ય બનાવે છે. ઉપકરણો શિબિરો દ્વારા વિતરણ કરવામાં આવે છે, અને 80 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે, ઉપકરણો તેમના ઘરે પહોંચાડી શકાય છે. 15 ઓક્ટોબર, 2025 [9] મુજબ યોજનાની વર્તમાન સ્થિતિ નીચે મુજબ છે:

વૃદ્ધો માટે હેલ્પલાઇન

સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલયે વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે રાષ્ટ્રીય હેલ્પલાઇન શરૂ કરી છે, જે દેશભરમાં વૃદ્ધોની ચિંતાઓને દૂર કરવા માટે સમર્પિત સેવા છે. ટોલ-ફ્રી નંબર 14567 દ્વારા ઉપલબ્ધ, એલ્ડરલાઇન કરુણાપૂર્ણ સહાય પૂરી પાડે છે અને વરિષ્ઠ નાગરિકોને સંબંધિત સેવાઓ સાથે જોડે છે. 1 ઓક્ટોબર, 2021ના ​​રોજ ભારતના માનનીય ઉપરાષ્ટ્રપતિ દ્વારા શરૂ કરાયેલ, આ પહેલનો હેતુ ભારતની વૃદ્ધ વસ્તીની સુખાકારી અને ગૌરવ વધારવાનો છે.

સિનિયર કેર એજિંગ ગ્રોથ એન્જિન (SAGE) પોર્ટલ

SAGE એક નવીન પહેલ છે જેનો હેતુ યુવા ઉદ્યોગસાહસિકો અને સ્ટાર્ટ-અપ્સને વિશ્વસનીય વૃદ્ધ સંભાળ ઉકેલો વિકસાવવા અને "સિલ્વર ઇકોનોમી"માં પ્રવેશવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે. આ પોર્ટલ વિશ્વસનીય સ્ટાર્ટ-અપ્સમાંથી વિશ્વસનીય વૃદ્ધ સંભાળ ઉત્પાદનો અને સેવાઓ શોધે છે, તેનું પરીક્ષણ કરે છે અને એકત્રિત કરે છે, એક જ પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે જ્યાં બધા વપરાશકર્તાઓ સરળતાથી તેમને ઍક્સેસ કરી શકે છે. આ યોજના ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (IFCI) દ્વારા પસંદ કરેલા સ્ટાર્ટ-અપ્સને પ્રતિ પ્રોજેક્ટ ₹1 કરોડ સુધીની ઇક્વિટી સપોર્ટ પૂરી પાડે છે, જ્યારે ખાતરી કરે છે કે સ્ટાર્ટ-અપમાં કુલ સરકારી ઇક્વિટી 49%થી વધુ ન હોય. સરકાર સુવિધા આપનાર તરીકે કાર્ય કરે છે, અને સ્ટાર્ટ-અપ્સની પસંદગી નવીન ઉત્પાદનો અને સેવાઓના આધારે કરવામાં આવે છે.

સિનિયર સિટીઝન્સ ફોર ડિગ્નિફાઇડ રિ-એમ્પ્લોયમેન્ટ (SACRED) પોર્ટલ

1 ઓક્ટોબર, 2021ના ​​રોજ શરૂ થયેલ, SACRED પોર્ટલ એક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે જે 60 વર્ષથી વધુ ઉંમરના નાગરિકોને પોર્ટલ પર નોંધણી કરાવવા અને નોકરી અને કાર્યની તકો શોધવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. આ પોર્ટલ વિવિધ હોદ્દાઓ માટે વરિષ્ઠ નાગરિકો અને ખાનગી સાહસો વચ્ચે પસંદગીઓના વર્ચ્યુઅલ મેચિંગની સુવિધા આપે છે, જે પછીના વર્ષોમાં પુનઃરોજગાર અને નાણાકીય સ્વતંત્રતાને પ્રોત્સાહન આપે છે.

વૃદ્ધાવસ્થા સંભાળ રાખનારાઓની તાલીમ

આ યોજના વૃદ્ધોની વિવિધ અને ગતિશીલ જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે વ્યાવસાયિક વૃદ્ધોની સંભાળ રાખનારાઓને તાલીમ આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તાલીમ મોડ્યુલ અને અભ્યાસક્રમો ક્લિનિકલ અને નોન-ક્લિનિકલ બંને પાસાઓને આવરી લે છે, જેમાં વરિષ્ઠ નાગરિકોની સુખાકારી અને સાથીદારીની જરૂરિયાતો પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. આ ઘટક રાષ્ટ્રીય સામાજિક સંરક્ષણ સંસ્થા દ્વારા સંચાલિત થાય છે. 18 માર્ચ, 2025ના રોજ લોકસભામાં ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં કેન્દ્રીય સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ રાજ્યમંત્રી દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ 2023-24 દરમિયાન આ યોજના હેઠળ કુલ 32 સંસ્થાઓને પેનલમાં સામેલ કરવામાં આવી હતી, જેણે 36,785 તાલીમાર્થીઓને સફળતાપૂર્વક તાલીમ આપી હતી, જેનાથી દેશભરમાં વૃદ્ધોને સહાય કરવા માટે ઉપલબ્ધ લાયક વૃદ્ધોની સંભાળ રાખનારાઓની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.

આયુષ્માન ભારત - પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (PMJAY)

AB-PMJAY યોજના ₹5 લાખ સુધીનું આરોગ્ય સંભાળ કવરેજ પૂરું પાડે છે. નોંધાયેલા સામાજિક-આર્થિક રીતે વંચિત પરિવારોને ગૌણ અને તૃતીય આરોગ્યસંભાળ સેવાઓ અને હોસ્પિટલમાં દાખલ થવા માટે વાર્ષિક ₹5 લાખ સુધીની નાણાકીય સહાય મળશે, જે તેમને આર્થિક રીતે વિનાશક તબીબી ખર્ચથી બચાવશે. 29 ઓક્ટોબર, 2024ના રોજ, સરકારે AB-PMJAY યોજનાના નોંધપાત્ર વિસ્તરણની જાહેરાત કરી, જે હેઠળ 4.5 કરોડ પરિવારોમાંથી 70 વર્ષ અને તેથી વધુ ઉંમરના આશરે 6 કરોડ વરિષ્ઠ નાગરિકો, તેમની સામાજિક-આર્થિક પૃષ્ઠભૂમિને ધ્યાનમાં લીધા વિના, દર વર્ષે ₹5 લાખ સુધીની મફત સારવારનો લાભ મેળવશે. 15 જાન્યુઆરી, 2025 સુધીમાં, 40 લાખથી વધુ વરિષ્ઠ નાગરિકોએ આ યોજનામાં સફળતાપૂર્વક નોંધણી કરાવી છે, જે ભારતની વૃદ્ધ વસ્તીને વ્યાપક આરોગ્યસંભાળ કવરેજ પ્રદાન કરવા તરફ નોંધપાત્ર પ્રગતિ દર્શાવે છે.

ઇન્દિરા ગાંધી રાષ્ટ્રીય વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન યોજના (IGNOAPS)

ઇન્દિરા ગાંધી રાષ્ટ્રીય વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન યોજના (IGNOAPS) એ રાષ્ટ્રીય સામાજિક સહાય કાર્યક્રમ (NSAP)નો મુખ્ય ઘટક છે, જે ગરીબી રેખા નીચે જીવતા 60 વર્ષથી વધુ ઉંમરના નાગરિકોને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. લાયક લાભાર્થીઓને 79 વર્ષ સુધી ₹200 અને 80 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોને ₹500 માસિક પેન્શન મળે છે. ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા સંચાલિત, NSAP શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપતી વખતે આજીવિકા સુરક્ષા, જીવનધોરણ અને જાહેર આરોગ્યમાં સુધારો કરવાનો હેતુ ધરાવે છે. ઓક્ટોબર 2025 સુધીમાં, 2.21 કરોડથી વધુ નાગરિકો IGNOAPSથી લાભ મેળવશે.

વૃદ્ધોની આરોગ્ય સંભાળ માટે રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ (NPHCE)

વૃદ્ધોની આરોગ્ય સંભાળ માટેનો રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ (NPHCE), 2010-11માં કેન્દ્રિય રીતે પ્રાયોજિત કાર્યક્રમ તરીકે શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જે પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને તૃતીય સ્તરે 60 વર્ષથી વધુ ઉંમરના વ્યક્તિઓને સુલભ, સસ્તી અને ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળી વ્યાપક આરોગ્યસંભાળ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. આ કાર્યક્રમ હાલમાં સમગ્ર ભારતમાં તમામ 713 આરોગ્ય જિલ્લાઓને આવરી લે છે, જે સમર્પિત વૃદ્ધાવસ્થા સંભાળ સેવાઓ પૂરી પાડે છે, જેમાં આઉટપેશન્ટ વિભાગો (OPDs), 10-બેડવાળા વૃદ્ધાવસ્થા વોર્ડ, ફિઝીયોથેરાપી અને જિલ્લા હોસ્પિટલો અને તેનાથી નીચેની હોસ્પિટલોમાં પ્રયોગશાળા સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે.

વરિષ્ઠ નાગરિક કલ્યાણ ભંડોળ

વરિષ્ઠ નાગરિક કલ્યાણ ભંડોળ (SCWF)ની સ્થાપના ફાઇનાન્સ એક્ટ, 2015 હેઠળ કરવામાં આવી હતી, જે રાષ્ટ્રીય વૃદ્ધાવસ્થા નીતિ અને રાષ્ટ્રીય વરિષ્ઠ નાગરિક નીતિ અનુસાર વરિષ્ઠ નાગરિકોના કલ્યાણને પ્રોત્સાહન આપતી વિવિધ યોજનાઓને સમર્થન આપે છે.

નાની બચત યોજનાઓ, કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ, જાહેર ભવિષ્ય નિધિ, જીવન અને બિન-જીવન વીમા પૉલિસીઓ અને કોલસા ખાણ ભવિષ્ય નિધિ ખાતા જેવા સ્ત્રોતોમાંથી પ્રાપ્ત થયેલા દાવા વગરના ભંડોળ SCWFમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે. સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલય આ ભંડોળના સંચાલન માટે નોડલ મંત્રાલય તરીકે સેવા આપે છે.

વૃદ્ધો માટે સામાજિક અને સમુદાય સહાય

વૃદ્ધોના ભાવનાત્મક સુખાકારી અને સામાજિક સમાવેશને પ્રોત્સાહન આપવામાં સામાજિક અને સમુદાય સહાય મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આવી પહેલ એકલતા ઘટાડે છે અને તેમના વૃદ્ધાવસ્થામાં પોતાનાપણું અને હેતુની ભાવનાને પ્રોત્સાહન આપે છે.

કૌટુંબિક સપોર્ટ

આપણા વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે પરિવાર પ્રાથમિક સહાયક પ્રણાલી છે, જે નાણાકીય, ભાવનાત્મક અને સંભાળ રાખવા માટે સહાય પૂરી પાડે છે. જોકે, સ્થળાંતર, શહેરીકરણ અને વિભાજિત પરિવારોની વધતી જતી સંખ્યાએ આ પરંપરાગત કૌટુંબિક સલામતી જાળને નબળી બનાવી દીધી છે. પરિણામે, ડિસેમ્બર 2007માં અમલમાં આવેલા માતાપિતા અને વરિષ્ઠ નાગરિકોનું જાળવણી અને કલ્યાણ અધિનિયમ, 2007, બાળકો અને વારસદારોને માતાપિતા અને વરિષ્ઠ નાગરિકોને જાળવણી પૂરી પાડવા માટે કાયદેસર રીતે ફરજ પાડે છે, જે કૌટુંબિક જવાબદારીને વધુ મજબૂત બનાવે છે. તે જણાવે છે: "માતાપિતા અને વરિષ્ઠ નાગરિકોના જાળવણી અને કલ્યાણની જોગવાઈઓને અમલમાં મૂકવા માટેનો કાયદો, જે બંધારણ દ્વારા બાંયધરીકૃત અને માન્ય છે, માતાપિતા અને વરિષ્ઠ નાગરિકોના જાળવણી અને કલ્યાણની જોગવાઈઓ, તેમના એકંદર શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને સુનિશ્ચિત કરીને, વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે સંસ્થાઓની સ્થાપના, સંચાલન અને નિયમન અને તેની સાથે સંકળાયેલ અથવા આકસ્મિક અન્ય બાબતો માટે."

માતાપિતા અને વરિષ્ઠ નાગરિકોના જાળવણી અને કલ્યાણ (સુધારા) બિલ, 2019એ વૃદ્ધ વસ્તીના રક્ષણને મજબૂત બનાવવા માટે નોંધપાત્ર સુધારા રજૂ કર્યા. આ સુધારામાં "બાળકો"ની વ્યાખ્યાનો વિસ્તાર કરીને સાવકા બાળકો, દત્તક લીધેલા બાળકો, સસરા અને સગીર બાળકોના કાનૂની વાલીઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે "માતાપિતા"માં હવે માતા-પિતા અને દાદા-દાદીનો સમાવેશ થાય છે. એક મોટા નાણાકીય સુધારામાં ₹10,000ની માસિક ભરણપોષણ મર્યાદા દૂર કરવામાં આવી છે, જેનાથી ટ્રિબ્યુનલને વરિષ્ઠ નાગરિકના જીવનધોરણ અને તેમના બાળકોની કમાણી ક્ષમતાના આધારે વાજબી રકમ નક્કી કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. કાયદાએ વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે સંભાળના ધોરણો વધાર્યા છે અને ફરજિયાત બનાવ્યું છે કે તેઓ ફક્ત "સામાન્ય જીવન"ને બદલે "ગૌરવપૂર્ણ જીવન" જીવે. સુરક્ષા વધારવા માટે, સુધારામાં દરેક પોલીસ સ્ટેશનમાં વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે નોડલ અધિકારીની નિમણૂક અને દરેક જિલ્લામાં વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે એક ખાસ પોલીસ એકમની સ્થાપના જરૂરી હતી. બિલમાં દૈનિક પ્રવૃત્તિઓને અસર કરતી શારીરિક અથવા માનસિક વિકલાંગતા ધરાવતા વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે ઘર સંભાળ સેવાઓ, આરોગ્યસંભાળ, સલામતી અને સુરક્ષાને અસર કરતી "જાળવણી" અને "કલ્યાણ"માં રહેઠાણ, કપડાં, સુરક્ષાનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે ખાનગી સુવિધાઓ સહિત તમામ હોસ્પિટલો, સમર્પિત કતારો, પથારી અને વૃદ્ધાવસ્થા સંભાળ પૂરી પાડે તે ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે.

ટેકનોલોજીની ભૂમિકા

ભારતમાં વૃદ્ધોને ટેકો આપવા, તેમની આરોગ્યસંભાળ, સલામતી, સંદેશાવ્યવહાર, સ્વતંત્રતા અને જીવનની એકંદર ગુણવત્તા સુધારવામાં ટેકનોલોજી વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે. ભારતમાં વરિષ્ઠ નાગરિકોની સંખ્યામાં વધારો થવાની અપેક્ષા છે, જે આ જૂથની વધતી જતી જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે ટેકનોલોજી-સક્ષમ ઉકેલોને આવશ્યક બનાવે છે. નેશનલ પ્રોગ્રામ ફોર હેલ્થ ઓફ ધ એલ્ડર્લી (NPHCE) હેઠળ ટેલિમેડિસિન સેવાઓ મુસાફરી વિના ડોકટરો સુધી પહોંચ પૂરી પાડે છે, જે ખાસ કરીને ઘરે અથવા ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહેતા વૃદ્ધો માટે ઉપયોગી છે. ઈ-સંજીવની ટેલિમેડિસિન પ્લેટફોર્મ મફત, ઘરે-આધારિત તબીબી સલાહ પૂરી પાડે છે, ડાયાબિટીસ અને હાયપરટેન્શન જેવા ક્રોનિક રોગોનું સંચાલન કરે છે અને એકલતા અને તણાવ માટે માનસિક સ્વાસ્થ્ય સલાહ આપે છે. સલામતી, આરોગ્ય દેખરેખ અને સ્વતંત્રતા વધારીને વૃદ્ધોના જીવનની ગુણવત્તા સુધારવામાં ટેકનોલોજી વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે. સ્માર્ટવોચ અને ફિટનેસ બેન્ડ જેવા પહેરી શકાય તેવા ઉપકરણો મહત્વપૂર્ણ સંકેતોને ટ્રેક કરવામાં, શારીરિક પ્રવૃત્તિનું નિરીક્ષણ કરવામાં અને કટોકટીના કિસ્સામાં ચેતવણીઓ મોકલવામાં મદદ કરે છે, જે સમયસર તબીબી સહાયને સક્ષમ બનાવે છે. ઓનલાઈન ફાર્મસીઓ વરિષ્ઠ લોકો માટે ઘરે દવાઓ ઓર્ડર કરવાનું અને પ્રાપ્ત કરવાનું સરળ બનાવે છે, વારંવાર મુસાફરી વિના સંભાળની સાતત્ય સુનિશ્ચિત કરે છે. કેમેરા અને સેન્સર જેવી સ્માર્ટ હોમ ટેકનોલોજી, પરિવારના સભ્યો અથવા સંભાળ રાખનારાઓને વૃદ્ધોની સુખાકારીનું દૂરસ્થ નિરીક્ષણ કરવાની મંજૂરી આપે છે, જે ગોપનીયતા જાળવી રાખીને માનસિક શાંતિ પ્રદાન કરે છે. સાથે મળીને, આ નવીનતાઓ વધુ કનેક્ટેડ, સલામત અને ગૌરવપૂર્ણ વૃદ્ધત્વ અનુભવને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.

વરિષ્ઠ નાગરિક કલ્યાણ પોર્ટલ

વરિષ્ઠ નાગરિક કલ્યાણ પોર્ટલ એક કેન્દ્રિયકૃત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ તરીકે સેવા આપે છે, જે સરકારી યોજનાઓ, પેન્શન કાર્યક્રમો, હેલ્પલાઇન્સ અને સેવાઓને ઍક્સેસ કરવા માટે ડાઉનલોડ કરી શકાય તેવા ફોર્મ્સની સીમલેસ ઍક્સેસ પ્રદાન કરે છે. તે વરિષ્ઠ નાગરિકો, NGO અને સંભાળ રાખનારાઓ માટે સિંગલ-વિન્ડો સિસ્ટમ તરીકે સેવા આપે છે. જો કે, તેની અસરકારકતા વૃદ્ધો માટે ડિજિટલ સાક્ષરતા અને સુલભતા સુનિશ્ચિત કરવાના પ્રયાસો પર આધારિત છે.

વૃદ્ધોને ટેકો આપવાની રીતો

ભારતમાં વૃદ્ધ લોકોના જીવનને સુધારવામાં સામાજિક સહાય પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. સમુદાય જોડાણ અને આંતર-પેઢી કાર્યક્રમોને પ્રોત્સાહન આપવાથી એકલતા ઘટાડવામાં અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને પ્રોત્સાહન આપવામાં મદદ મળી શકે છે.

વૃદ્ધો માટે રહેઠાણ

શહેરી જગ્યાઓ, પરિવહન અને વૃદ્ધ નાગરિકો માટે રહેઠાણની ડિઝાઇન ખરેખર સમાવિષ્ટ શહેરો બનાવવાની એક મહાન તક આપે છે - સુલભ પરિવહન, સુવ્યવસ્થિત સુવિધાઓ, અવરોધ-મુક્ત ઇમારતો અને વપરાશકર્તા-મૈત્રીપૂર્ણ જાહેર સુવિધાઓ સુનિશ્ચિત કરીને જે પછીના જીવનમાં ગૌરવ અને સ્વતંત્રતાને ટેકો આપે છે. વૃદ્ધાશ્રમના વિકાસ અને નિયમન માટે મોડેલ માર્ગદર્શિકા, 2019, વય-મૈત્રીપૂર્ણ આવાસ અને સમુદાય આવાસ વ્યવસ્થાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જારી કરવામાં આવી હતી.

આંતર-પેઢી બંધનને પ્રોત્સાહન આપવું

ભારત સરકારના સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ વિભાગ ( DoSJE ) એ આંતરરાષ્ટ્રીય વૃદ્ધ વ્યક્તિ દિવસ 2025ના અવસરે "NAITIK PATAM" નામની રમત શરૂ કરી, જે આંતર-પેઢી સંબંધોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રચાયેલ છે. આ રમત બાળકો માટે નૈતિક મૂલ્યો અને નીતિશાસ્ત્ર અને વડીલો પ્રત્યે પ્રેમ અને આદર દ્વારા કૌટુંબિક બંધનમાં તેનું મહત્વ વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આ રીતે ડિઝાઇન કરાયેલી રમત પરિવાર દ્વારા સાથે મળીને રમવા માટે છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય વૃદ્ધ વ્યક્તિ દિવસ

નિષ્કર્ષ

ભારતની ચાંદીની અર્થવ્યવસ્થા 2024માં આશરે ₹73,000 કરોડની છે, અને અંદાજો સૂચવે છે કે તે આગામી વર્ષોમાં ઝડપથી વધશે. સંશોધન મુજબ, વરિષ્ઠ નાગરિકો, તેમજ 45 થી 64 વર્ષની વયના વ્યાવસાયિકો, વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી ધનિક વય જૂથ છે. ભારતમાં વરિષ્ઠ સંભાળ ક્ષેત્ર આરોગ્ય અને સુખાકારી-કેન્દ્રિત સાહસો માટે અપાર વિકાસની સંભાવના પ્રદાન કરે છે. આ વધતી ચાંદીની અર્થવ્યવસ્થા વૃદ્ધ વસ્તી વિષયકની જરૂરિયાતો અને પસંદગીઓને પૂર્ણ કરવા માટે સમર્પિત વ્યવસાયો અને સંગઠનો માટે નોંધપાત્ર તકો ઊભી કરે છે. આ બજાર સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઝડપી વિસ્તરણ માટે તૈયાર છે, જે ક્ષેત્રમાં નવીનતા અને વિકાસ માટે પૂરતો અવકાશ પૂરો પાડે છે.

એક વ્યાપક વરિષ્ઠ સંભાળ પ્રણાલી માટે આરોગ્યસંભાળ ઇકોસિસ્ટમમાં જાહેર-ખાનગી સહયોગ દ્વારા વૃદ્ધ પુખ્ત વયના લોકોની જરૂરિયાતોને પ્રાથમિકતા આપવાની જરૂર છે. પાયાના પગલાંમાં જરૂરી નિયમો અને ધોરણો સાથે વરિષ્ઠ સંભાળને એક વિશિષ્ટ ક્ષેત્ર તરીકે માન્યતા આપવા, સ્પષ્ટ મૂલ્યાંકન માળખા પર આધારિત નીતિ અને નિયમનકારી સુધારાઓ લાગુ કરવા અને સંબંધિત મંત્રાલયો અને વિભાગો વચ્ચે સંકલિત અભિગમને મજબૂત બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. આ માળખામાં અસરકારક, કાર્યક્ષમ અને સમયસર અમલીકરણ માટે આંતર-મંત્રીમંડળ સંકલન સુનિશ્ચિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં વિવિધ હિસ્સેદારો - પંચાયત રાજ સંસ્થાઓ, શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ, બિન-સરકારી સંસ્થાઓ અને ખાનગી પ્રદાતાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

સંદર્ભ

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યૂરો:

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2152593

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/may/doc202558551701.pdf

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149101

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2082719

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1942849

અન્ય:

https://www.socialjustice.gov.in/writereaddata/UploadFile/International_Day_of_Older_Persons636011781954563264.pdf (પૃષ્ઠ 1)

https://socialjustice.gov.in/writereaddata/UploadFile/83211672138255.pdf (પાનું 3)

https://esanjeevani.mohfw.gov.in/#/

https://scw.dosje.gov.in/

https://mohfw.gov.in/sites/default/files/Population%20Projection%20Report%202011-2036%20-%20upload_compressed_0.pdf

PDF જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/IJ/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com