કફ સિરપની ગુણવત્તા અને વહીવટ સંબંધિત તાજેતરની ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને, કેન્દ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે કેન્દ્રીય આરોગ્ય સચિવ શ્રીમતી પુણ્ય સલિલા શ્રીવાસ્તવની અધ્યક્ષતામાં તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે એક ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક બોલાવી હતી જેથી દવાની ગુણવત્તાના ધોરણોનું પાલન થાય અને ખાસ કરીને બાળરોગમાં કફ સિરપના તર્કસંગત ઉપયોગને પ્રોત્સાહન મળે. આ બાબતની અગાઉ કેન્દ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રી શ્રી જે.પી. નડ્ડા દ્વારા સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી, જેમણે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે જરૂરી પગલાં સુનિશ્ચિત કરવા માટે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે આ બાબતની ચર્ચા કરી શકાય.

આ બેઠકમાં શ્રી અમિત અગ્રવાલ, સચિવ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ વિભાગ, રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલય; ડૉ. રાજીવ બહલ, સચિવ, આરોગ્ય સંશોધન વિભાગ અને ડીજી, ICMR; ડૉ. સુનિતા શર્મા, ડિરેક્ટર જનરલ ઓફ હેલ્થ સર્વિસીસ (DGHS); ડૉ. રાજીવ રઘુવંશી, ડ્રગ્સ કંટ્રોલર જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા (DCGI); ડૉ. રંજન દાસ, ડિરેક્ટર, નેશનલ સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ (NCDC); અધિક મુખ્ય સચિવો/મુખ્ય સચિવો/સચિવો (આરોગ્ય), ડ્રગ્સ કંટ્રોલર્સ, ડિરેક્ટર્સ ઓફ હેલ્થ/મેડિકલ સર્વિસીસ, મિશન ડિરેક્ટર્સ (NHM) અને કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

ચર્ચાઓ ત્રણ મુખ્ય એજન્ડા મુદ્દાઓ પર કેન્દ્રિત હતી:

1. દવા ઉત્પાદન એકમોમાં ગુણવત્તા ધોરણો સંબંધિત શેડ્યૂલ M અને અન્ય G.S.R. જોગવાઈઓનું પાલન;
2. બાળકોમાં કફ સિરપનો તર્કસંગત ઉપયોગ, જેમાં અતાર્કિક સંયોજનો અને અયોગ્ય ફોર્મ્યુલેશન ટાળવાની જરૂરિયાતનો સમાવેશ થાય છે; અને
3. આવા ફોર્મ્યુલેશનના વેચાણ અને દુરુપયોગને રોકવા માટે છૂટક ફાર્મસીઓના નિયમનને મજબૂત બનાવવું.

મધ્યપ્રદેશના છિંદવાડામાં બાળકોના મૃત્યુના તાજેતરના અહેવાલો, જે કથિત રીતે દૂષિત કફ સિરપ સાથે જોડાયેલા છે, તેને પગલે આ બેઠક યોજાઈ રહી છે. પ્રધાનમંત્રી-આયુષ્માન ભારત હેલ્થ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મિશન (PM-ABHIM) હેઠળ સ્થાપિત મેટ્રોપોલિટન સર્વેલન્સ યુનિટ (MSU), નાગપુરે મધ્યપ્રદેશના છિંદવાડા જિલ્લાના એક બ્લોકમાંથી IDSP, NCDC ને કેસ અને સંબંધિત મૃત્યુના ક્લસ્ટરની જાણ કરી હતી. 

પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં લેતા, નેશનલ સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ (NCDC), નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ વાયરોલોજી (NIV) અને સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશન (CDSCO)ના રોગચાળાના નિષ્ણાતો, માઇક્રોબાયોલોજિસ્ટ્સ, એન્ટોમોલોજિસ્ટ અને ડ્રગ ઇન્સ્પેક્ટર્સ સહિત નિષ્ણાતોની એક કેન્દ્રીય ટીમે છિંદવાડા અને નાગપુરની મુલાકાત લીધી અને મધ્યપ્રદેશ રાજ્ય સત્તાવાળાઓ સાથે સંકલનમાં નોંધાયેલા કેસ અને મૃત્યુનું વિગતવાર વિશ્લેષણ કર્યું હતું. વિવિધ ક્લિનિકલ, પર્યાવરણીય, એન્ટોમોલોજિકલ અને ડ્રગના નમૂનાઓ એકત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા અને NIV પુણે, સેન્ટ્રલ ડ્રગ લેબોરેટરી (CDL) મુંબઈ અને NEERI નાગપુરમાં પ્રયોગશાળા પરીક્ષણ માટે મોકલવામાં આવ્યા હતા.

પ્રારંભિક તારણો લેપ્ટોસ્પાયરોસિસના એક પોઝિટિવ કેસ સિવાય સામાન્ય ચેપી રોગોને નકારી કાઢે છે. બાળકો દ્વારા લેવામાં આવેલા 19 દવાના નમૂનાઓ ખાનગી પ્રેક્ટિશનરો અને નજીકના રિટેલ સ્ટોર્સમાંથી સારવાર કરાવતા હતા. અત્યાર સુધીના રાસાયણિક વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે આજ સુધી વિશ્લેષણ કરાયેલા 10 નમૂનાઓમાંથી 9 ગુણવત્તાના ધોરણોને પૂર્ણ કરે છે. જો કે, તેમાંથી એક એટલે કે કફ સિરપ 'કોલ્ડ્રિફ' માં DEG માન્ય મર્યાદા કરતાં વધુ છે. ત્યારબાદ, તમિલનાડુ - FDA દ્વારા તમિલનાડુના કાંચીપુરમ સ્થિત યુનિટ પર નિયમનકારી કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે. નિરીક્ષણના તારણોના આધારે CDSCO દ્વારા ઉત્પાદન લાઇસન્સ રદ કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. ફોજદારી કાર્યવાહી પણ શરૂ કરવામાં આવી છે.

કેન્દ્રીય આરોગ્ય સચિવે તમામ દવા ઉત્પાદકો દ્વારા સુધારેલા શેડ્યૂલ Mનું કડક પાલન કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો. રાજ્યોને ખાસ કરીને બાળકોમાં કફ સિરપનો તર્કસંગત ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવાની પણ સલાહ આપવામાં આવી હતી, કારણ કે મોટાભાગની ઉધરસ સ્વ-મર્યાદિત હોય છે અને તેને ફાર્માકોલોજિકલ સારવારની જરૂર હોતી નથી. બાળરોગ વસ્તીમાં કફ સિરપના તર્કસંગત ઉપયોગ અંગે DGHS દ્વારા જારી કરાયેલ સલાહની પણ ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

છ રાજ્યોમાં 19 ઉત્પાદન એકમોમાં જોખમ-આધારિત નિરીક્ષણ (RBI) શરૂ કરવામાં આવ્યું છે જેથી પ્રણાલીગત ખામીઓ ઓળખી શકાય અને ગુણવત્તા ખાતરી પદ્ધતિઓ મજબૂત બને. રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને સલાહ આપવામાં આવી હતી કે તેઓ તમામ આરોગ્ય સુવિધાઓ (સરકારી અને ખાનગી બંને) દ્વારા દેખરેખ, સમયસર રિપોર્ટિંગ, IDSP-IHIP ના સમુદાય રિપોર્ટિંગ ટૂલનો વ્યાપક પ્રસાર અને ફાટી નીકળવાના પ્રતિભાવ અને અસામાન્ય આરોગ્ય ઘટનાઓના સંદર્ભમાં વહેલા રિપોર્ટિંગ અને સંયુક્ત કાર્યવાહી માટે આંતર-રાજ્ય સંકલનને મજબૂત બનાવે.

ડૉ. રાજીવ બહલે જણાવ્યું હતું કે કોઈપણ આડઅસરોને રોકવા માટે બાળકોને કફ સિરપ અથવા દવાઓનું કોઈપણ મિશ્રણ સૂચવવું જોઈએ નહીં. ડૉ. બહલે એ પણ પ્રકાશિત કર્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય સંયુક્ત આઉટબ્રેક રિસ્પોન્સ ટીમ પહેલેથી જ કાર્યરત છે, જે NCDC, ICMR વગેરે જેવી વિવિધ કેન્દ્રીય સંસ્થાઓ વચ્ચે અસરકારક સંકલન સુનિશ્ચિત કરે છે જે જરૂરિયાતમંદ રાજ્યોને મદદ કરી શકે છે. તેમણે રાજ્યોને કોઈપણ આફતનો ઝડપી પ્રતિભાવ આપવા માટે તેમની એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલન મજબૂત કરવાની પણ સલાહ આપી હતી.

ડૉ. સુનિતા શર્માએ બાળરોગ વસ્તી માટે કફ સિરપના તર્કસંગત ઉપયોગની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે માહિતી આપી હતી કે કફ દવાઓ બાળકોમાં ન્યૂનતમ સાબિત લાભ ધરાવે છે પરંતુ નોંધપાત્ર જોખમો ધરાવે છે. તેમણે સંયુક્ત ઓવરડોઝ ટાળવા માટે બધી દવાઓની તપાસ કરવાની અને દવાઓની સાંદ્રતા તપાસવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. ડૉ. શર્માએ એમ પણ જણાવ્યું હતું કે આ સંદર્ભમાં માર્ગદર્શિકા ટૂંક સમયમાં માતાપિતા, ફાર્માસિસ્ટ અને ડોકટરો માટે પણ ઘડવામાં આવશે અને રાજ્યો સાથે શેર કરવામાં આવશે.

ડૉ. રાજીવ રઘુવંશીએ દવા ઉત્પાદક એકમોને ગુડ મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રેક્ટિસ (GMP) માટે સુધારેલા શેડ્યૂલ M નું કડક પાલન કરવાની જરૂરિયાતનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું હતું કે સરકારની ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અપગ્રેડેશન યોજના માટે અરજી કરનારી કેટલીક કંપનીઓને ડિસેમ્બર 2025 સુધીનો સમય આપવામાં આવ્યો છે અને રાજ્યોને સુધારેલા GMP ધોરણોનો કડક અમલ કરવા વિનંતી કરી છે.

ફાર્માસ્યુટિકલ્સ વિભાગે માહિતી આપી હતી કે GMP અપગ્રેડેશન માટે સંખ્યાબંધ ઉત્પાદન એકમોએ રિવેમ્પ્ડ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ ટેકનોલોજી અપગ્રેડેશન સહાય યોજના (RPTUAS) નો લાભ લેવાનું શરૂ કર્યું છે.

રાજસ્થાનના મુખ્ય સચિવ (આરોગ્ય) એ માહિતી આપી હતી કે તેમની અત્યાર સુધીની તપાસ દર્શાવે છે કે 4 મૃત્યુ કફ સિરપની ગુણવત્તા સાથે જોડાયેલા નથી અને બાળરોગ ફોર્મ્યુલેશનના તર્કસંગત ઉપયોગ માટે જાગૃતિ જનરેશન ઝુંબેશ હાથ ધરવામાં આવી રહી છે. જો કે, પુષ્કળ સાવધાની રાખીને વિવિધ નિયમનકારી પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. વધુ તપાસ હાથ ધરવામાં આવી રહી છે.

સચિવ, તબીબી શિક્ષણ (મહારાષ્ટ્ર) એ માહિતી આપી હતી કે નાગપુરની વિવિધ તબીબી સંસ્થાઓમાં દાખલ થયેલા બાળકોને શ્રેષ્ઠ શક્ય આરોગ્ય સંભાળ સાથે સારવાર આપવામાં આવી રહી છે.

રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ મંત્રાલયને દવા ગુણવત્તા નિયંત્રણ અને વહીવટને મજબૂત બનાવવાના તેમના ચાલુ પ્રયાસો અને સિદ્ધિઓ વિશે પણ માહિતગાર કર્યા હતા, અને તેમના અધિકારક્ષેત્રોમાં અપનાવવામાં આવેલી શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ શેર કરી હતી.

સચિવશ્રી, આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણે IDSPના સમુદાય રિપોર્ટિંગ ટૂલના વિસ્તૃત દેખરેખ અને વ્યાપક પ્રસાર, તમામ આરોગ્ય સુવિધાઓ દ્વારા સમયસર રિપોર્ટિંગ અને આંતર-રાજ્ય સંકલનને મજબૂત બનાવવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.

કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલયે દવાની ગુણવત્તા અને દર્દી સલામતીના ઉચ્ચતમ ધોરણો સુનિશ્ચિત કરવા માટે તેની પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃપુષ્ટિ કરી હતી, અને તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને આવી ઘટનાઓનું પુનરાવર્તન અટકાવવા માટે ઝડપી, સંકલિત અને સતત પગલાં લેવા નિર્દેશ આપ્યો હતો.

SM/NP/GP/JD