पत्र सूचना कार्यालय

PAIMANA: তথ্য-চালিত আন্তঃগাঁথনি শাসন ব্যৱস্থা শক্তিশালীকৰণ

PAIMANA – এক অৱলোকন

আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পসমূহৰ দক্ষ নিৰীক্ষণ সময়মতে ৰূপায়ণ, স্বচ্ছতা আৰু শাসন ব্যৱস্থাৰ বাবে অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। ইয়াক সহায় কৰিবলৈ ২৫ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৫ তাৰিখে ভাৰতত কেন্দ্ৰীয় খণ্ডৰ আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পসমূহ নিৰীক্ষণৰ বাবে PAIMANA (Project Assessment, Infrastructure Monitoring and Analytics for Nation-Building) নামৰ  এক ৱেব-ভিত্তিক মঞ্চ আৰম্ভ কৰা হৈছিল। এই মঞ্চই পূৰ্বৰ অনলাইন কম্পিউটাৰাইজড নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থা (Online Computerized Monitoring System – OCMS) ২০০৬ৰ স্থান গ্ৰহণ কৰিছে। পৰিসংখ্যা আৰু কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ মন্ত্ৰালয়ে বিকশিত কৰা PAIMANA-ৰ জৰিয়তে ১৫০ কোটি টকা বা তাতকৈ অধিক ব্যয়ৰ চলিত কেন্দ্ৰীয় খণ্ডৰ আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পসমূহ নিৰীক্ষণ কৰা হয়।

পৰিসংখ্যা আৰু কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ মন্ত্ৰালয়ে ০৮ জুলাই ২০২৬ তাৰিখে PAIMANA-CRIP নামৰ এটা মডিউল আৰম্ভ কৰিছে, যিয়ে উদ্যোগ আৰু আভ্যন্তৰীণ ব্যৱসায় প্ৰচাৰৰ বিভাগ (Department For Promotion Of Industry and Internal Trade - DPIIT)-ৰ একত্ৰিত প্ৰকল্প নিৰীক্ষণ প’ৰ্টেল (Integrated Project Monitoring Portal - IPMP)-ৰ স্থান গ্ৰহণ কৰিছে আৰু ইয়াক আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পসমূহৰ কেন্দ্ৰীয় ভঁৰাল হিচাপে বিকশিত কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে। PRAGATI (Pro-Active Governance and Timely Implementation), PMG (Project Monitoring Group) আৰু অন্যান্য পৰ্যালোচনা ব্যৱস্থাৰ বাবে প্ৰকল্প-সম্পৰ্কীয় তথ্য পৰৱৰ্তী সময়ত একেটা মঞ্চৰ জৰিয়তে আহৰণ আৰু আপডেট কৰা হ’ব।

২০টাতকৈ অধিক মন্ত্ৰালয়/বিভাগ/ৰূপায়ণকাৰী সংস্থাই নিয়মীয়াকৈ তথ্য প্ৰৱেশ বা এপ্লিকেচন প্ৰগ্ৰামিং ইণ্টাৰফেচ (Application Programming Interfaces - API) পদ্ধতিৰ জৰিয়তে PAIMANA-CRIP-ত প্ৰকল্পসমূহৰ তথ্য আপডেট কৰে।

বৰ্তমান, PAIMANA প’ৰ্টেলৰ প্ৰকল্প নিৰীক্ষণ শাখা API-ভিত্তিক তথ্য বিনিময়ৰ জৰিয়তে DPIIT-ৰ IPMP/IIG-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ আছে। PAIMANA-ৰ ৬০ শতাংশতকৈ অধিক প্ৰকল্প সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয়/বিভাগসমূহৰ MIS বা ৱেব মঞ্চৰ পৰা API-ৰ জৰিয়তে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে আপডেট কৰা হৈছে।

প্ৰকল্প নিৰীক্ষণ শক্তিশালী কৰাৰ উপৰিও PAIMANA-এ এক নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যদক্ষতা নিৰীক্ষণ ডেশ্বব’ৰ্ডৰ জৰিয়তে আন্তঃগাঁথনিৰ কাৰ্যদক্ষতা নিৰীক্ষণৰ ক্ষেত্ৰতো নিজৰ ভূমিকা সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। ১৬ এপ্ৰিল, ২০২৬ তাৰিখে আৰম্ভ কৰা এই ডেশ্বব’ৰ্ডে এক বিস্তৃত সূচকৰ সমষ্টিৰ জৰিয়তে প্ৰধান আন্তঃগাঁথনি উপ-খণ্ডসমূহৰ কাৰ্যদক্ষতা নিৰীক্ষণ কৰে। ই তথ্য-চালিত শাসন আৰু প্ৰমাণ-ভিত্তিক নীতি নিৰ্ধাৰণৰ দিশত এক উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি চিহ্নিত কৰিছে।

এক নজৰত কাৰ্যদক্ষতা নিৰীক্ষণ ডেশ্বব’ৰ্ড

কাৰ্যদক্ষতা নিৰীক্ষণ ডেশ্বব’ৰ্ডে এক একত্ৰিত ডিজিটেল মঞ্চত মুখ্য আন্তঃগাঁথনি খণ্ডসমূহৰ কাৰ্যদক্ষতাৰ সূচকসমূহ একত্ৰিত কৰে। সূচকসমূহ সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগসমূহে প্ৰদান/প্ৰকাশ কৰা চৰকাৰী তথ্যৰ পৰা সংকলন কৰা হয় আৰু উপলব্ধ শেহতীয়া তথ্যৰ ভিত্তিত সময়ে সময়ে আপডেট কৰা হয়। ডেশ্বব’ৰ্ডে এই তথ্যসমূহ আন্তঃক্ৰিয়াশীল দৃশ্যায়ন আৰু বিশ্লেষণাত্মক সঁজুলিৰ জৰিয়তে উপস্থাপন কৰে, যাৰ ফলত ব্যৱহাৰকাৰীসকলে সময়ৰ সৈতে হোৱা প্ৰৱণতা নিৰীক্ষণ আৰু খণ্ডভিত্তিক কাৰ্যদক্ষতা মূল্যায়ন কৰিব পাৰে।

কাৰ্যদক্ষতা নিৰীক্ষণ ডেশ্বব’ৰ্ডৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ

• কাৰ্যদক্ষতা নিৰীক্ষণ ডেশ্বব’ৰ্ডটো ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজহুৱা বিত্ত আৰু নীতি প্ৰতিষ্ঠান (National Institute of Public Finance and Policy - NIPFP)-ৰ পৰামৰ্শৰ ভিত্তিত বিকশিত এক বিস্তৃত সূচক কাঠামোৰ ওপৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। এই কাঠামোটো অৰ্থনৈতিক পৰিক্ৰমা বিভাগ (Department of Economic Affairs - DEA)-এ জাৰি কৰা আন্তঃগাঁথনিৰ হাৰমোনাইজড মাষ্টাৰ লিষ্ট (Harmonized Master List - HML), ২০২২-ৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ, যিখন নীতি সহায়, বিনিয়োগ পৰিকল্পনা আৰু বিত্তীয় সুবিধা-সম্পৰ্কীয় লাভৰ বাবে যোগ্য আন্তঃগাঁথনি খণ্ডসমূহৰ ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰেণীবিভাজন কাঠামো হিচাপে কাম কৰে।
• প্ৰতিষ্ঠিত সূচকসমূহৰ সৈতে যাতে কোনো ওভাৰলেপ নহয়, তাৰ বাবে সূচকসমূহ সুশৃংখলিত কৰা হৈছে। ইয়াৰ উদাহৰণ হৈছে ঔদ্যোগিক উৎপাদন সূচক (Index of Industrial Production - IIP) আৰু আঠটা মূল উদ্যোগ।
• এটা বিশদ সূচক কাঠামোই ছটা আন্তঃগাঁথনি উপ-খণ্ডক সামৰি লৈছে। সেইবোৰ হৈছে শক্তি, অসামৰিক বিমান পৰিবহন, দূৰসংযোগ, ৰে’লৱে, পথ আৰু বন্দৰ, জাহাজ পৰিবহন তথা জলপথ।
• কাৰ্যদক্ষতা নিৰীক্ষণ ডেশ্বব’ৰ্ডটো এতিয়া ১৬৫টা সূচকলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হৈছে। এই সম্প্ৰসাৰণত ৫৪টা নতুন সূচক সংযোজন কৰা হৈছে, যিয়ে আন্তঃগাঁথনিৰ কাৰ্যদক্ষতা নিৰীক্ষণৰ ব্যাপকতা যথেষ্ট বৃদ্ধি কৰিছে।
• এটা একক ডিজিটেল ইণ্টাৰফেচে খণ্ডভিত্তিকভাৱে কাৰ্যদক্ষতা নিৰীক্ষণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। ই নীতি নিৰ্ধাৰক, গৱেষক আৰু অংশীদাৰসকলৰ বাবে আন্তঃক্ৰিয়াশীল দৃশ্যায়ন আৰু সময়-শ্ৰেণী বিশ্লেষণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।
• এটা কেন্দ্ৰীভূত ডেশ্বব’ৰ্ডে আন্তঃগাঁথনি খণ্ডসমূহৰ এক আন্তঃখণ্ডীয় দৃষ্টিভংগী প্ৰদান কৰে। এই সক্ষমতাই আন্তঃখণ্ডীয় বিশ্লেষণ অধিক গভীৰ কৰে।
• বৰ্তমানৰ কাঠামোটোৱে বৃদ্ধিৰ হাৰৰ জৰিয়তে খণ্ডভিত্তিক কাৰ্যদক্ষতা নিৰূপণ কৰে। ই নিৰ্বাচিত খণ্ডসমূহত বছৰৰ পিছত বছৰ, মাহৰ পিছত মাহ আৰু সঞ্চিত বৃদ্ধি, লক্ষ্য আৰু ক্ষমতাৰ ব্যৱহাৰ পৰ্যালোচনা কৰে।

উপ-খণ্ডসমূহৰ মাজত কাৰ্যদক্ষতা সূচকৰ বিতৰণ (১৬ জুলাই, ২০২৬ তাৰিখৰ হিচাপত)

পুনৰসজ্জিত নিৰীক্ষণ পদ্ধতি

পুনৰসজ্জিত পদ্ধতিটোৱে খণ্ডভিত্তিক উৎপাদন (উৎপাদন) জোখাৰ পৰা আন্তঃগাঁথনিৰ বহুমাত্ৰিক কাৰ্যদক্ষতা মূল্যায়নৰ দিশলৈ এক পৰিৱৰ্তন চিহ্নিত কৰিছে। ইয়াত প্ৰৱেশাধিকাৰৰ মাত্ৰা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে: যিয়ে আন্তঃগাঁথনি কিমান ব্যাপকভাৱে উপলব্ধ সেইটো জোখে; গুণগত মান: যিয়ে ইয়াৰ উপযোগিতা আৰু নিৰ্ভৰযোগ্যতা মূল্যায়ন কৰে; ৰাজহুৱা ব্যয় আৰু ৰাজহ: যিয়ে আন্তঃগাঁথনিৰ বাবে বিত্তীয় সম্পদৰ আবণ্টন আৰু ব্যৱহাৰ মূল্যায়ন কৰে; ব্যৱহাৰ: যিয়ে নিৰ্ধাৰিত উদ্দেশ্যৰ বাবে আন্তঃগাঁথনি কিমান দক্ষতাৰে ব্যৱহাৰ কৰা হয় সেইটো মূল্যায়ন কৰে; সুলভতা: যিয়ে ইয়াক মানুহৰ বাবে অৰ্থনৈতিকভাৱে কিমান সহজলভ্য সেইটো নিৰ্ধাৰণ কৰে। ওপৰত উল্লেখ কৰা সূচকসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাজনে কেৱল উৎপাদনৰ সাধাৰণ নিৰীক্ষণৰ পৰা আঁতৰি আন্তঃগাঁথনিৰ কাৰ্যদক্ষতাৰ এক অধিক সামগ্ৰিক মূল্যায়নৰ দিশত বিশ্লেষণ উন্নত কৰে, যাৰ ফলত জ্ঞাত নীতি নিৰ্ধাৰণ আৰু লক্ষ্যভিত্তিক হস্তক্ষেপ সম্ভৱ হয়।

অংশীদাৰসকলক জড়িত কৰা

সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগসমূহকে ধৰি অংশীদাৰসকলে তেওঁলোকৰ প্ৰকল্প ৰূপায়ণৰ বিষয়ে নিয়মীয়াকৈ আপডেট লাভ কৰে। এই আপডেটসমূহ PAIMANA-ৰ ভিতৰত সৃষ্টি হোৱা তথ্য বিশ্লেষণৰ ওপৰত আধাৰিত। এনে বিশ্লেষণে প্ৰকল্প ৰূপায়ণৰ য’ত মনোযোগৰ প্ৰয়োজন হয়, তাত তেওঁলোকক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰাত সহায় কৰে।

• মাহেকীয়া পৰ্যালোচনা সভা আৰু অন্যান্য মত-বিনিময়ৰ জৰিয়তে চলিত সমন্বয় অব্যাহত থাকে। এই প্ৰক্ৰিয়াই কাৰ্যদক্ষতাৰ সূচকসমূহৰ সময়মতে আপডেট প্ৰদান কৰি প্ৰমাণ-ভিত্তিক নিৰীক্ষণ অধিক শক্তিশালী কৰে।
• প্ৰতিটো লাইন মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট ডেশ্বব’ৰ্ডৰ লগইন প্ৰমাণপত্ৰ উপলব্ধ আছে। ফলস্বৰূপে, তেওঁলোকে প্ৰকল্পৰ অগ্ৰগতি পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ প’ৰ্টেলটোত পোনপটীয়াকৈ প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে।

নিৰীক্ষণাধীন আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পসমূহ (জুন ২০২৬ৰ তথ্য)

• জুন ২০২৬ৰ হিচাপত ১৭টা কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগৰ অধীনত ১,৮৪৭টা চলিত প্ৰকল্প নিৰীক্ষণৰ অধীনত আছিল। এই প্ৰকল্পসমূহৰ মুঠ সংশোধিত ব্যয় ৪০.৫৪ লাখ কোটি টকা।
• এই প্ৰকল্পসমূহত এতিয়ালৈকে ব্যয় ২১.৯৭ লাখ কোটি টকা পৰ্যন্ত হৈছে। ই সংশোধিত ব্যয়ৰ প্ৰায় ৫৪.১৮ শতাংশৰ সমান, যিয়ে স্থিৰ অগ্ৰগতি প্ৰতিফলিত কৰে।
• বহুতো প্ৰকল্পই সম্পূৰ্ণতাৰ উন্নত পৰ্যায়ত উপনীত হৈছে। প্ৰায় ৭০৯টা প্ৰকল্প (~৩৯%)ত ৮০%তকৈ অধিক ভৌতিক অগ্ৰগতি হৈছে। প্ৰায় ৩৩৭টা প্ৰকল্প (~১৯%)ত ৮০%তকৈ অধিক বিত্তীয় সম্পূৰ্ণতা লাভ কৰিছে।
• পৰিবহন আৰু লজিষ্টিক্স খণ্ডই চলিত প্ৰকল্পৰ সংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত নেতৃত্ব দিছে। ইয়াৰ অধীনত ১,৩৪১টা প্ৰকল্প আছে, যাৰ মূল্য ২২.৩২ লাখ কোটি টকা, যিয়ে সংযোগৰ ওপৰত দিয়া গুৰুত্ব প্ৰতিফলিত কৰে।
• চলিত আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পসমূহৰ ভিতৰত ৭৬৯টা মেগা প্ৰকল্প আছে, যাৰ প্ৰতিটোৰ ব্যয় ১,০০০ কোটি টকা বা তাতকৈ অধিক আৰু মুঠ মূল্য ৩০.৫১ লাখ কোটি টকা।
• ইয়াৰ ভিতৰত ১,০৭৮টা মুখ্য প্ৰকল্পও আছে, যাৰ প্ৰতিটোৰ ব্যয় ১৫০–১,০০০ কোটি টকা আৰু মুঠ মূল্য ৫.১০ লাখ কোটি টকা।

মন্ত্ৰালয় / বিভাগভিত্তিক আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পৰ অগ্ৰগতি

• পথ পৰিবহন আৰু ঘাইপথ মন্ত্ৰালয়ে সৰ্বাধিক প্ৰকল্পৰ সংখ্যা পঞ্জীয়ন কৰিছে। ই ১,০২২টা প্ৰকল্প (৫৫%) পৰিচালনা কৰি আছে, যাৰ সংশোধিত ব্যয়ৰ অংশ ৯.৮৯ লাখ কোটি (২৪%) টকা।
• ৰে’লৱে মন্ত্ৰালয়ে ২৫৫টা প্ৰকল্প (১৪%) ৰূপায়ণ কৰি আছে। এইবোৰৰ মুঠ সংশোধিত ব্যয় ৮.৬৯ লাখ কোটি টকা (২১%)।
• কয়লা মন্ত্ৰালয়ে ১২১টা প্ৰকল্প (৭%) ৰূপায়ণ কৰি আছে। এইবোৰৰ মুঠ সংশোধিত ব্যয় ২.২২ লাখ কোটি টকা (৬%)।
• আন চাৰিটা মন্ত্ৰালয়/বিভাগেও উল্লেখযোগ্য সংখ্যক প্ৰকল্প ৰূপায়ণ কৰি আছে।

o পেট্ৰ’লিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ মন্ত্ৰালয়ে ১০৫টা প্ৰকল্প পৰিচালনা কৰি আছে, যাৰ সংশোধিত ব্যয় ৪.৩৩ লাখ কোটি টকা।

o শক্তি মন্ত্ৰালয়ে ৯৮টা প্ৰকল্প পৰিচালনা কৰি আছে, যাৰ সংশোধিত ব্যয় ৫.৭১ লাখ কোটি টকা।

o গৃহ নিৰ্মাণ আৰু নগৰ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ে ৫০টা প্ৰকল্প ৰূপায়ণ কৰি আছে, যাৰ সংশোধিত ব্যয় ৩.৬৫ লাখ কোটি টকা।

o জল সম্পদ, নদী উন্নয়ন আৰু গংগা পুনৰুজ্জীৱন বিভাগে ৪০টা প্ৰকল্প পৰিচালনা কৰি আছে, যাৰ সংশোধিত ব্যয় ২.০৪ লাখ কোটি টকা।

• আন ১৫৬টা প্ৰকল্প (৮%)ৰ মুঠ সংশোধিত ব্যয় ৪.০২ লাখ কোটি টকা (১০%)। এইবোৰ উচ্চ শিক্ষা, অসামৰিক বিমান পৰিবহন, তীখা, দূৰসংযোগ, শ্ৰম আৰু নিয়োগ, বন্দৰ, জাহাজ পৰিবহন তথা জলপথ, স্বাস্থ্য আৰু পৰিয়াল কল্যাণ, খনি, DPIIT আৰু ক্ৰীড়াকে ধৰি কেইবাটাও মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগৰ মাজত বিস্তৃত।

তথ্য-চালিত শাসনৰ দিশত

১৫০ কোটি টকা আৰু তাতকৈ অধিক ব্যয়ৰ কেন্দ্ৰীয় খণ্ডৰ প্ৰকল্পসমূহৰ অৱলোকনৰ প্ৰতিবেদন/ডেশ্বব’ৰ্ড আৰু কাৰ্যদক্ষতা নিৰীক্ষণ ডেশ্বব’ৰ্ডৰ লগতে আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পসমূহৰ কেন্দ্ৰীয় ভঁৰালৰ মডিউলসমূহক সামৰি লোৱা PAIMANA প’ৰ্টেলে স্বচ্ছতা, দক্ষতা আৰু দায়বদ্ধতাৰ দিশত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিব। ইয়াৰ নিয়মীয়া আপডেটসমূহে আন্তঃগাঁথনিৰ নিৰীক্ষণ অধিক শক্তিশালী কৰি ৰাখিছে। ই প্ৰমাণ-ভিত্তিক নীতি নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে আৰু সু-তথ্যভিত্তিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। সামগ্ৰিকভাৱে, এই প্ৰচেষ্টাই সমগ্ৰ দেশত বহনক্ষম আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক আন্তঃগাঁথনিৰ বিকাশক উৎসাহিত কৰে।
তথ্যসূত্ৰ:

পৰিসংখ্যা আৰু কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ মন্ত্ৰালয় (MoSPI):

https://paimana-proj.mospi.gov.in/ReportPage

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286550&reg=%203&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2285365&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2226267&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2252587&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244898&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2277758&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2290413&reg=48&lang=1

pdf ত চাবলৈ ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা

RR

(तथ्य सामग्री आईडी: 150822) आगंतुक पटल : 10