વર્ષ 1926 ભારતીય સિનેમા માટે અસાધારણ સાબિત થયું, કારણ કે દેશભરના વિવિધ પરિવારો અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓમાં સાત અદ્ભુત વ્યક્તિત્વનો જન્મ થયો હતો, જેમાંથી દરેક રૂપેરી પડદા પર ચિરંતન વારસો છોડી જવા માટે નિર્ધારિત હતા. તેઓ છે બંગાળી સિનેમાના સુપ્રસિદ્ધ ‘મહાનયક’ ઉત્તમ કુમાર; હિન્દી સિનેમાની કેટલીક સૌથી પ્રતિષ્ઠિત ફિલ્મો પાછળના પ્રખ્યાત ફિલ્મ નિર્માતા શક્તિ સામંત; સંગીત મહારથી ઓ. પી. નૈય્યર જેમની કાલાતીત ધૂનો પેઢીઓને મંત્રમુગ્ધ કરવાનું ચાલુ રાખે છે; પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતા સૂર્યકાંત માંઢરે, જેમની યાદગાર ભૂમિકાઓએ ગ્રામીણ, ઐતિહાસિક અને પૌરાણિક કથનોમાં મરાઠી સિનેમાને સમૃદ્ધ બનાવ્યું; મલયાલમ સિનેમાના સદાબહાર રોમેન્ટિક હીરો પ્રેમ નઝીર; રાજ કુમાર, એવા અભિનેતા જેમનો વિશિષ્ટ અવાજ અને અજોડ હાવભાવ તેમને બોલિવૂડમાં એક કલ્ટ ફિગર બનાવી ગયા; અને રવિ (બોમ્બે રવિ), ચૌદવી કા ચાંદ, ગુમરાહ, વક્ત અને હમરાઝ જેવા ચિરંતન સંગીતમય ખજાના પાછળના પ્રતિભાશાળી સંગીતકાર.
સો વર્ષ પછી, 57મો ભારતીય આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવ ચાર ભાષાઓ એટલે કે હિન્દી, બંગાળી, મલયાલમ અને મરાઠીમાં પાંચ રિસ્ટોર્ડ ફિલ્મો સાથે તેમની જન્મશતાબ્દીની ઉજવણી કરી રહ્યો છે. આ ફિલ્મો આ શતાબ્દી કલાકારોની સૌથી પ્રશંસનીય કૃતિઓમાંની કેટલીક છે. આ તમામ ફિલ્મોનું રિસ્ટોરેશન નેશનલ ફિલ્મ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન દ્વારા નેશનલ ફિલ્મ હેરિટેજ મિશન હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું, જે ભારતના સમૃદ્ધ ફિલ્મ વારસાને સાચવવા, સંરક્ષિત કરવા, ડિજિટાઇઝ કરવા અને રિસ્ટોર કરવા માટે માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલયની મુખ્ય પહેલ છે.
ચોરંગીમાં ઉત્તમ કુમાર
1965 ની બંગાળી ક્લાસિક ‘ચોરંગી’ બંગાળી સિનેમામાં શ્રેષ્ઠ સમૂહ અભિનય પૈકીના એકને સામે લાવી હતી. બંગાળી સિનેમાના સૌથી પ્રખ્યાત સ્ટાર ઉત્તમ કુમારે ફિલ્મમાં સત્યસુંદર ‘સટા’ બોઝની ભૂમિકા એવા સમયે સ્વીકારી હતી જ્યારે તેઓ લોકપ્રિયતાની ટોચ પર હતા. ઉત્તમ કુમારે 1948 માં અભિનેતા તરીકે પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરી હતી, અને ત્યારથી, ત્રણ દાયકામાં 200 થી વધુ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો હતો અને ‘સપ્તપદી’, ‘હરાનો સુર’, ‘નાયક’, ‘ચિડિયાખાના’, ‘અમાનુષ’ સહિત અનેક ક્લાસિક ફિલ્મો આપી હતી. તેમણે બંગાળી સિનેમાના અભિનયને રંગમંચના હાવભાવથી શહેરી રોમેન્ટિસિઝમ તરફ લઈ ગયા હતા.

ઉત્તમ કુમાર

દિગ્દર્શક શક્તિ સામંત અને સંગીત દિગ્દર્શક ઓ. પી. નૈય્યરની કાશ્મીર કી કલી
‘કાશ્મીર કી કલી’ બંને મહારથીઓને દિગ્દર્શક અને સંગીત દિગ્દર્શક તરીકેની તેમની સંબંધિત કારકિર્દીના શિખર પર લઈ ગઈ હતી. શક્તિ સામંતે કાશ્મીરની સ્વર્ગીય સુંદરતાને સંપૂર્ણ રંગમાં ફિલ્માવી અને સિનેમા-પ્રેમીઓ સમક્ષ રજૂ કરી, જ્યારે ઓ. પી. નૈય્યરે એવા સંગીતમય સ્કોર્સ બનાવ્યા જે આજે પણ લોકોને સ્પર્શે છે.
શક્તિ સામંતે પણ 1948માં સહાયક દિગ્દર્શક તરીકે પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરી હતી અને 1955 ની ફિલ્મ ‘બહુ’ થી પદાર્પણ કર્યું હતું. શક્તિ ફિલ્મ્સના પોતાના બેનર હેઠળ, તેમણે 43 ફીચર ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન કર્યું, જેમાંથી 37 હિન્દીમાં છે, જ્યારે 6 બંગાળીમાં છે. માસ્ટર ફિલ્મ નિર્માતાએ ‘હાવડા બ્રિજ’, ‘ચાઈના ટાઉન’, ‘એન ઇવનિંગ ઇન પેરિસ’, ‘આરાધના’, ‘કટી પતંગ’, ‘અમર પ્રેમ’ અને ‘અનુરાગ’ જેવી હિન્દી સિનેમાની ક્લાસિક ફિલ્મો આપી.
ઓમકાર પ્રસાદ નૈય્યરે ‘આસમાન’ (1952)થી ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરી, અને આગળ જઈને ‘આર પાર’, મિસ્ટર એન્ડ મિસિસ 55, CID, નયા દૌર અને હાવડા બ્રિજ માટે સંગીત આપ્યું. ગાયકો મોહમ્મદ રફી, આશા ભોંસલે અને ગીતા દત્ત સાથેના તેમના સહયોગથી હિન્દી ફિલ્મ સંગીતની કેટલીક સર્વકાલીન મનપસંદ રચનાઓ બની. તેમના ઘોડાની ચાલ જેવા રિધમ્સ અને ઢોલકના બીટ્સે સંગીતની એક વિશિષ્ટ પેટર્ન બનાવી જેની પ્રેક્ષકોએ ખૂબ પ્રશંસા કરી હતી.


શક્તિ સામંત ઓ. પી. નૈય્યર

સાધી માણસમાં સૂર્યકાંત માંઢરે
સૂર્યકાંત માંઢરેને તેમના ગુરુ ભાલજી પેંઢારકર દ્વારા એક બાળક તરીકે શોધવામાં આવ્યા હતા અને તેમણે બાળ-કલાકાર તરીકે પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરી હતી. પચાસ વર્ષ સુધી ફેલાયેલી કારકિર્દીમાં, અને સાંગત્યે આઈકા, કન્યાદાન, મોહિતાંચી મંજુલા અને મલ્હારી માર્તંડ સહિત સોથી વધુ ફિલ્મોમાં, તેમણે ગ્રામીણ, ઐતિહાસિકથી લઈને પૌરાણિક નાયકો સુધીના મરાઠી સિનેમાના કેટલાક સૌથી મજબૂત પાત્રો આપ્યા.
1965 ની ક્લાસિક સાધી માણસમાં, તેઓ લુહાર શંકરની ભૂમિકા ભજવે છે, જે દેખાડા વિનાના મજબૂત વ્યક્તિ, શ્રમની ગરિમા અને ખોટી રીતે આંકવામાં આવવાની પીડાનું પ્રતીક છે, જે જયશ્રી ગડકરની સામે છે, જેમની સાથે તેમણે ઘણી ફિલ્મોમાં જોડી બનાવી છે. ફિલ્મ વિશેની અન્ય એક રસપ્રદ હકીકત એ છે કે સુપ્રસિદ્ધ લતા મંગેશકરે તેનું સંગીત ‘આનંદઘન’ ઉપનામ હેઠળ કમ્પોઝ કર્યું હતું, જેનો તેઓ ઘણીવાર મરાઠી સિનેમામાં પોતાના કાર્ય માટે ઉપયોગ કરતા હતા.

સૂર્યકાંત માંઢરે

તુલાભારમમાં પ્રેમ નઝીર
મલયાલમ સિનેમાના સદાબહાર રોમેન્ટિક હીરો પ્રેમ નઝીરે, જેમની ફિલ્મો તેમના ગીતો અને સૂર્યપ્રકાશિત જીવંત વાર્તાઓ માટે જાણીતી છે, તુલાભારમમાં એક ફેક્ટરી કામદાર અને ટ્રેડ યુનિયન વ્યક્તિ રામાની ભૂમિકા ભજવી હતી. પોતાના રોમેન્ટિક હીરોની ભૂમિકાઓ માટે સૌથી વધુ જાણીતા, આ પ્રતિષ્ઠિત અભિનેતાએ પોતાનું ગ્લેમરસ સ્ક્રીન વ્યક્તિત્વ બાજુએ મૂકીને અત્યંત સંયમિત અભિનય આપ્યો, જે કદાચ તેમની કારકિર્દીના શ્રેષ્ઠ અભિનય પૈકીનો એક છે.
ઇરુટિન્ટે આત્માવુ, મુરાપ્પેન્નુ અને નધીથી લઈને કાલિકેલ્લમ્મા, વિડા પારાયુમ મુન્પે અને પડાયોટ્ટમ સુધી, પ્રેમ નઝીર રોમાન્સના ચિત્રણથી પૌરાણિક કથા અને સામાજિક સુધારણા તરફ આગળ વધ્યા. તેઓ 700 થી વધુ ફિલ્મોમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવવા માટે અને શીલાની સામે 130 ફિલ્મો માટે બે ગિનિસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ ધરાવે છે, અને તેમને 1983 માં પદ્મ ભૂષણ પ્રાપ્ત થયો હતો.

પ્રેમ નઝીર

વક્તમાં અભિનેતા રાજ કુમાર અને સંગીત દિગ્દર્શક બોમ્બે રવિ
સુપ્રસિદ્ધ અભિનેતા રાજ કુમાર, જેમની વિશિષ્ટ સ્ક્રીન હાજરી તેમના પ્રભાવશાળી બેરીટોન અવાજ, વાક્પટુ સંવાદ રજૂઆત અને સ્પષ્ટ રીતે અસાધારણ વ્યક્તિત્વ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત હતી, તેઓ યશ ચોપરાની મલ્ટી-સ્ટારર ફિલ્મ વક્તમાં પ્રખ્યાત સંગીત દિગ્દર્શક રવિ સાથે આવ્યા હતા. આ ફિલ્મ રાજા નામના ચોરના રાજ કુમારના મનમોહક ચિત્રણ અને લોકપ્રિય ગીત ‘એ મેરી જોહરા જબીં’ ના રવિના સંગીત સંયોજન માટે યાદ કરવામાં આવે છે.
રાજ કુમારે રંગીલી (1952) ફિલ્મથી પદાર્પણ કર્યું અને નૌશેરવાન-એ-આદિલ અને મધર ઇન્ડિયામાં તેમના અભિનય દ્વારા દિલ એક મંદિર (1963) સુધી પહોંચ્યા. ત્યારબાદ, તેમણે વક્ત, હીર રાંઝા, પાકીઝા, તિરંગા સહિત અન્ય ફિલ્મોમાં પ્રતિષ્ઠિત ભૂમિકાઓ ભજવી હતી.
રવિ શંકર શર્મા, જેઓ મલયાલમ સિનેમામાં બોમ્બે રવિ તરીકે લોકપ્રિય છે, તેમણે વચન (1955) સાથે હિન્દી સિનેમામાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરી. તેઓ ચૌદવી કા ચાંદ, ગુમરાહ, વક્ત અને હમરાઝ માટે બનાવેલા સંગીત માટે જાણીતા છે. તેમણે પરિણયમ અને સુકૃતમ માટે શ્રેષ્ઠ સંગીત દિગ્દર્શનનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર જીત્યો હતો.


રાજ કુમાર રવિ

આ ખાસ ક્યુરેટેડ શતાબ્દી શ્રદ્ધાંજલિ દ્વારા, 57મો IFFI માત્ર સાત અસાધારણ વ્યક્તિઓની જ નહીં, પરંતુ તેઓ પાછળ છોડી ગયેલા ચિરંતન સર્જનાત્મક વારસાની પણ ઉજવણી કરશે. તેમનો વારસો પેઢીઓને પ્રેરણા આપવાનું અને ભારતીય સિનેમાની કાલાતીત સમૃદ્ધિને પ્રકાશિત કરવાનું ચાલુ રાખે છે.
તેમના જન્મના એક સદી પછી, આ સાત દિગ્ગજોની કૃતિઓ ભારતીય સિનેમાની અસાધારણ વિવિધતા, સર્જનાત્મક મહત્વાકાંક્ષા અને કલાત્મક શ્રેષ્ઠતાનું પ્રમાણપત્ર બની રહી છે. આ રિસ્ટોર્ડ ક્લાસિક ફિલ્મો દ્વારા, 57મો IFFI પ્રેક્ષકોને માત્ર યાદગાર અભિનય, ધૂનો અને વાર્તાઓની જ નહીં, પરંતુ તેમણે ઘડવામાં મદદ કરેલી સિનેમેટિક પરંપરાઓ અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસની પણ પુનઃમુલાકાત લેવાની તક પૂરી પાડે છે.
સાત વ્યક્તિગત વારસાઓને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા કરતાં વધુ, આ શતાબ્દી ઉજવણી ભારતના ફિલ્મ વારસાને સાચવવા અને તેને ભાવિ પેઢીઓ માટે સુલભ રાખવાના મહત્વનો પુનરોચ્ચાર છે.
IFFILOID અહીં વાંચો: https://www.pib.gov.in/iffi/57/iffiLoid.aspx?yr=2026&lang=1®=48
SM/IJ/JD