પ્રધાનમંત્રી સામાજિક સહાયતા યોજના

સામાજિક સહાયતા માટે નવનીકૃત કાર્યક્રમ

પ્રધાનમંત્રીની અધ્યક્ષતામાં કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે 14 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ ગ્રામીણ વિકાસ વિભાગના રાષ્ટ્રીય સામાજિક સહાયતા કાર્યક્રમને પાંચ વર્ષ માટે ચાલુ રાખવાના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી હતી. આ મંજૂરી 2026-27 થી 2030-31 સુધીના સમયગાળા માટે છે અને રૂ. 53,428 કરોડનો નાણાકીય જોગવાઈ ધરાવે છે.

આ મંજૂરી ત્રણ બાબતોને આવરી લે છે. તે કાર્યક્રમ અને તેની દરેક ઉપ-યોજનાનું પુનઃનામકરણ કરે છે. તે દિવ્યાંગતા પેન્શનમાં સુધારો કરે છે. તે અન્ય ઉપ-યોજનાઓને તેમના હાલના સ્વરૂપમાં ચાલુ રાખે છે.

આ કાર્યક્રમ હવે પ્રધાનમંત્રી સામાજિક સહાયતા યોજના તરીકે ઓળખાશે. તેની ચાર પેન્શન ઉપ-યોજનાઓ તેની સાથે નવા નામો ધરાવે છે. વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન હવે પ્રધાનમંત્રી વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન યોજના બની જાય છે. વિધવા પેન્શન હવે પ્રધાનમંત્રી વિધવા પેન્શન યોજના બની જાય છે. દિવ્યાંગતા પેન્શન હવે પ્રધાનમંત્રી દિવ્યાંગજન પેન્શન યોજના બની છે. કૌટુંબિક લાભ યોજના હવે પ્રધાનમંત્રી પરિવાર લાભ યોજના તરીકે ઓળખાશે.

વૃદ્ધાવસ્થા પેન્શન, વિધવા પેન્શન અને કૌટુંબિક લાભ યોજના તેમના હાલના સ્વરૂપમાં ચાલુ રહે છે. જે બદલાય છે તે દિવ્યાંગતા પેન્શન છે – તેની પાત્રતામાં, તેના કવરેજમાં અને તેની સહાયના દરમાં.

રાષ્ટ્રીય સામાજિક સહાયતા કાર્યક્રમ શું છે

આ કાર્યક્રમ 15 ઓગસ્ટ 1995 ના રોજ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. તે બંધારણની કલમ 41 ને અમલી બનાવે છે, જે રાજ્યને બેરોજગારી, વૃદ્ધાવસ્થા, બીમારી અને દિવ્યાંગતાના કિસ્સામાં જાહેર સહાય પૂરી પાડવાનો નિર્દેશ આપે છે. તે સંપૂર્ણ ભંડોળ ધરાવતી કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના (સેન્ટ્રલી સ્પોન્સર્ડ સ્કીમ) છે અને 100 ટકા કેન્દ્રીય સહાય વહન કરે છે. આ સુનિશ્ચિત કરે છે કે ગરીબી રેખા હેઠળની વ્યક્તિ દેશમાં ગમે ત્યાં હોય તેને ઓછામાં ઓછો લઘુત્તમ ટેકો મળે. તે ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોને આવરી લે છે, અને તેના ઘટકોમાં મૂળભૂત શરત એ છે કે કુટુંબ ગરીબી રેખા હેઠળ હોવું જોઈએ.

આ કાર્યક્રમ નીચેના ઘટકો ધરાવે છે. ત્રણ માસિક પેન્શન છે – વૃદ્ધો માટે, વિધવાઓ માટે અને દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ માટે. ચોથો ઘટક એ કુટુંબના મુખ્ય કમાઉ સભ્યના મૃત્યુ પર એક વખતનો કૌટુંબિક લાભ (ફેમિલી બેનિફિટ) છે.

રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો મુખ્યત્વે તેમના સામાજિક કલ્યાણ વિભાગો દ્વારા અને કેટલાક રાજ્યોમાં ગ્રામીણ વિકાસ, મહિલા અને બાળ વિકાસ, મહેસૂલ અથવા શ્રમ વિભાગો દ્વારા આ યોજનાઓનો અમલ કરે છે. ગ્રામ પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓ લાભાર્થીઓની ઓળખ કરવામાં સક્રિય ભાગ લે છે, અને ચુકવણી મોટે ભાગે ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) દ્વારા થાય છે.

રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો કેન્દ્રીય દર ઉપરાંત તેમનો પોતાનો ટોપ-અપ (ઉમેરો) પણ ઉમેરે છે. સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ, તે ટોપ-અપ લાભાર્થી દીઠ મહિને રૂ. 50 થી રૂ. 5700 સુધીના હતા, જે મોટાભાગના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સરેરાશ માસિક પેન્શન આશરે રૂ. 1100 આપે છે. તેથી કેન્દ્રીય દર એ પાયો છે જેના પર દરેક રાજ્ય નિર્માણ કરે છે.

આ કાર્યક્રમ દરેક રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ માટે યોજનાવાર મર્યાદા (સીલિંગ) સામે આશરે 3.09 કરોડ લાભાર્થીઓને આવરી લેતો હતો. વર્ષ 2025-26 માટે તેને રૂ. 9,652 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી દિવ્યાંગતા પેન્શનનો હિસ્સો રૂ. 290 કરોડ હતો. 14 ઓક્ટોબર 2026 ની મંજૂરી તમામ 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં આ કાર્યક્રમનું કવરેજ 3.20 કરોડ લાભાર્થીઓ પર મૂકે છે.

દિવ્યાંગજન પેન્શન વિશે વિગતવાર માહિતી

દિવ્યાંગતા પેન્શન ફેબ્રુઆરી 2009 માં ઇન્દિરા ગાંધી રાષ્ટ્રીય દિવ્યાંગતા પેન્શન યોજના તરીકે શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. નેશનલ ટ્રસ્ટ એક્ટ 1999 ની કલમ 2(o) ગંભીર દિવ્યાંગતાને એક અથવા વધુ બહુવિધ દિવ્યાંગતાઓ ધરાવતી 80 ટકા કે તેથી વધુ દિવ્યાંગતા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે. તેથી પેન્શન મેળવવા માટે વ્યક્તિનું મૂલ્યાંકન 80 ટકા કે તેથી વધુ હોવું જરૂરી હતું અને તેની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 18 વર્ષ હોવી જરૂરી હતી. 79 વર્ષ સુધીની વયના લાભાર્થીઓ માટે કેન્દ્રીય સહાય મહિને રૂ. 300 અને 80 વર્ષ અને તેથી વધુ વયના લાભાર્થીઓ માટે મહિને રૂ. 500 હતી.

ત્યારપૂર્વ સંસદે દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો અંગેના સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંમેલન (UNCRPD) ને અમલી બનાવવા માટે દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો અંગેનો અધિનિયમ 2016 ઘડ્યો હતો. તે અધિનિયમ તેના પોતાના અધિકારોમાં એક સમાન માપદંડ નક્કી કરે છે. કલમ 2(r) બેન્ચમાર્ક દિવ્યાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિને પ્રમાણિત સત્તામંડળ દ્વારા પ્રમાણિત કર્યા મુજબ નિર્દિષ્ટ દિવ્યાંગતાના 40 ટકાથી ઓછી ન હોય તેવી વ્યક્તિ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે.

2016 ના અધિનિયમે દિવ્યાંગતા પેન્શન માટેના પાત્રતાના માપદંડોમાં ફેરફાર કરવાની જરૂરિયાત ઊભી કરી, તેને 40 ટકાની બેન્ચમાર્ક દિવ્યાંગતા સાથે જોડી દીધી.

14 ઓક્ટોબર 2026 ના પોતાના નિર્ણય દ્વારા, સરકારે પેન્શનને (જે હવે પ્રધાનમંત્રી દિવ્યાંગજન પેન્શન યોજના છે) તે નિર્ધારિત બેન્ચમાર્ક પર લાવી દીધું છે. તેણે લઘુત્તમ વયની જરૂરિયાત દૂર કરી છે, જેથી પાત્રતા જન્મથી જ શરૂ થાય છે. તેણે કેન્દ્રીય સહાય વધારીને 79 વર્ષ સુધીની વય માટે મહિને રૂ. 375 અને 80 વર્ષ અને તેથી વધુ વય માટે મહિને રૂ. 625 કરી છે. આ ઉપ-યોજના હેઠળ લાભાર્થીઓની સંખ્યા 8.33 લાખથી વધીને 27.48 લાખ થઈ છે.

પાત્રતાના માપદંડો, લાભાર્થીઓની સંખ્યા અને સહાયના દરો ધરાવતી સુધારેલી માર્ગદર્શિકા ત્રણ મહિનાની અંદર બહાર પાડવામાં આવશે અને અમલમાં મૂકવામાં આવશે.

આ નિર્ણયથી કોને લાભ થશે

આ નિર્ણયથી ત્રણ જૂથોને લાભ થાય છે, અને તેમને અલગ-અલગ સમજવા જરૂરી છે.

• ગરીબી રેખા હેઠળના કુટુંબોમાં 40 થી 79 ટકા વચ્ચે પ્રમાણિત દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ. 14 ઓક્ટોબર 2026 ના રોજ મંજૂર કરાયેલ બેન્ચમાર્ક દિવ્યાંગતાના માપદંડ તેમને પેન્શનના દાયરામાં લાવે છે.
• જન્મથી જ બાળકો. ગરીબી રેખા હેઠળના કુટુંબમાં બેન્ચમાર્ક દિવ્યાંગતાનું પ્રમાણપત્ર ધરાવતું બાળક મંજૂર કરાયેલા માપદંડો હેઠળ લાભ મેળવશે, જ્યાં પરિવાર અગાઉ બાળક 18 વર્ષનું થાય ત્યાં સુધી રાહ જોતો હતો.
• અગાઉથી જ પેન્શન મેળવતા વ્યક્તિઓ. તેઓ સરકાર દ્વારા મંજૂર કરાયેલા રૂ. 375 અને રૂ. 625 ના સુધારેલા દરો પ્રાપ્ત કરશે.

તેમના તમામ માટે ત્રણ શરતો યથાવત છે. દિવ્યાંગતાનું પ્રમાણપત્ર હજુ પણ જરૂરી છે, કારણ કે 2016 ના અધિનિયમ હેઠળ બેન્ચમાર્ક દિવ્યાંગતા એ પ્રમાણિત સત્તામંડળ દ્વારા પ્રમાણિત ટકાવારી છે. કુટુંબ હજુ પણ ગરીબી રેખા હેઠળ હોવું જોઈએ, અને અરજીનો માર્ગ રાજ્યના સામાજિક કલ્યાણ વિભાગ જ રહે છે.

કલ્યાણકારી પ્રણાલીમાં એક સામાન્ય માપદંડ

વસ્તી ગણતરી 2011 માં ભારતમાં 2.68 કરોડ દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ નોંધાઈ હતી, જે વસ્તીના 2.21 ટકા હતી. 2016 ના અધિનિયમની અનુસૂચિ 21 પ્રકારની દિવ્યાંગતા નિર્દિષ્ટ કરે છે.

19 એપ્રિલ 2017 ના રોજ 2016 નો અધિનિયમ અમલમાં આવ્યો ત્યારથી, તેનો 40 ટકાનો બેન્ચમાર્ક ઉચ્ચ શિક્ષણ, સરકારી રોજગાર અને જમીન તથા આવાસમાં દિવ્યાંગતાના અધિકારોને સંચાલિત કરે છે. 14 ઓક્ટોબર 2026 ના નિર્ણય દ્વારા, સરકારે તેના સૌથી જૂના સામાજિક સહાયતા કાર્યક્રમ એટલે કે દિવ્યાંગતા પેન્શનને દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો અંગેના અધિનિયમ 2016 સાથે સુસંગત બનાવ્યો છે.

સુધારેલી માર્ગદર્શિકા આ ચિત્રને પૂર્ણ કરશે, જેમાં એક જ સત્તાવાર દસ્તાવેજમાં પ્રધાનમંત્રી દિવ્યાંગજન પેન્શન યોજના હેઠળના પાત્રતાના માપદંડો, લાભાર્થીઓની સંખ્યા અને સહાયના દરોનો સમાવેશ થશે.

સંદર્ભો

Cabinet

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2323264

Ministry of Rural Development

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2323266

https://www.dord.gov.in/static/uploads/2024/07/1ff5b85d83a44d7b22cda3b40547ed4c.pdf

Ministry of Social Justice and Empowerment

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3e58aea67b01fa747687f038dfde066f6/uploads/2023/10/202310161053958942.pdf

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3e58aea67b01fa747687f038dfde066f6/uploads/2023/11/202311171038909259.pdf

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3e58aea67b01fa747687f038dfde066f6/uploads/2023/10/20231107101118372.pdf

https://depwd.gov.in/en/about-department/introduction/

PIB Backgrounders

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2187327

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158466&ModuleId=3

Click here to see pdf 

SM/BS/JD