18 ઓક્ટોબરના રોજ મનાવવામાં આવતા 'વર્લ્ડ મેનોપોઝ ડે 2026' ના અવસરે, આયુષ મંત્રાલય મેનોપોઝ દરમિયાન મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય માટે જાગૃતિ, નિવારક સંભાળ અને વ્યાપક અભિગમોના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડી રહ્યું છે. સેન્ટ્રલ કાઉન્સિલ ફોર રિસર્ચ ઇન આયુર્વેદિક સાયન્સિસ (CCRAS) દ્વારા, મંત્રાલય શારીરિક સ્વાસ્થ્ય, ભાવનાત્મક સુખાકારી અને જીવનની ગુણવત્તા પર ધ્યાન આપીને મેનોપોઝના સ્વાસ્થ્ય વિશે બહેતર સમજને પ્રોત્સાહિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.

મેનોપોઝ એ એક કુદરતી જૈવિક તબક્કો છે, જેને અંડપિંડની ફોલિક્યુલર પ્રવૃત્તિ પછી માસિક સ્રાવની કાયમી નિવૃત્તિ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. તે સામાન્ય રીતે 45 થી 55 વર્ષની વય વચ્ચે થાય છે. મેનોપોઝ તરફનું આ સંક્રમણ અનિયમિત માસિક સ્રાવ, હોટ ફ્લશ (શરીરમાં ગરમી લાગવી), યોનિમાર્ગમાં શુષ્કતા, ઊંઘની તકલીફો, મૂડમાં ફેરફાર, સાંધાનો દુખાવો અને ચિંતા સહિતના શારીરિક અને માનસિક ફેરફારો સાથે હોઈ શકે છે. આયુર્વેદમાં, આ તબક્કા સાથે સંકળાયેલા લક્ષણોની ચર્ચા 'રજોનિવૃત્તિ' અને તેની સાથે સંકળાયેલી ક્લિનિકલ વિશેષતાઓના સંદર્ભમાં કરવામાં આવી છે. જીવનના આ તબક્કા દરમિયાન મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારીને ટેકો આપવા માટે તેમની ઓળખ અને યોગ્ય સંચાલન મહત્વપૂર્ણ છે.

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ના જણાવ્યા અનુસાર, મેનોપોઝનું સંક્રમણ ક્રમિક હોઈ શકે છે, જે સામાન્ય રીતે માસિક ચક્રમાં થતા ફેરફારો સાથે શરૂ થાય છે. પેરીમેનોપોઝ એ સમયગાળાનો ઉલ્લેખ કરે છે જ્યારે આ ચિહ્નો પ્રથમવાર જોવા મળે છે ત્યારથી લઈને છેલ્લા માસિક સ્રાવના એક વર્ષ પછી સુધીનો સમય હોય છે. તે કેટલાક વર્ષો સુધી ચાલી શકે છે અને શારીરિક, ભાવનાત્મક, માનસિક તથા સામાજિક સુખાકારીને અસર કરી શકે છે. હોર્મોનલ અને નોન-હોર્મોનલ બંને હસ્તક્ષેપો પેરીમેનોપોઝલ લક્ષણોને હળવા કરવામાં મદદ કરી શકે છે.

આયુષ મંત્રાલયના સચિવ વૈદ્ય રાજેશ કોટેચાએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, “મહિલાઓના સ્વાસ્થ્યને મેનોપોઝના સંક્રમણ સહિત જીવનના દરેક તબક્કે સતત ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. આયુર્વેદ એક વ્યાપક માળખું પ્રદાન કરે છે જે નિવારણ, યોગ્ય જીવનશૈલી પદ્ધતિઓ અને વ્યક્તિગત સંભાળ પર ભાર મૂકે છે. આયુષ મંત્રાલય આ ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને વૈજ્ઞાનિક માન્યતાને મજબૂત કરવા તેમજ મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય અને તેમની સુખાકારી તથા જીવનની ગુણવત્તાને સમર્થન આપતા અભિગમો વિશે વધુ જાગૃતિ લાવવા માટે કટિબદ્ધ છે.”

સીસીઆરએએસ (CCRAS) ના મહાનિર્દેશક પ્રોફેસર રબિનારાયણ આચાર્યે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, “આયુર્વેદ મેનોપોઝને કોઈ વિકાર નહીં, પરંતુ એક કુદરતી પરિવર્તન તરીકે જુએ છે. રસાયણ થેરાપી, આહાર માર્ગદર્શન અને માનસિક સુખાકારીની પદ્ધતિઓના ઉપયોગ દ્વારા, મહિલાઓ સંતુલન અને કૃપા સાથે આ તબક્કામાંથી પસાર થઈ શકે છે. CCRAS માં, અમારું સંશોધન હોર્મોનલ સંતુલન, હાડકાંના સ્વાસ્થ્ય અને ભાવનાત્મક સ્થિતિસ્થાપકતાને ટેકો આપવામાં તેમની અસરકારકતા માટે અશોકારિષ્ટ અને આમલકી રસાયણ જેવા શાસ્ત્રીય ફોર્મ્યુલેશનને માન્ય કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. જાગૃતિ અને નિવારક સંભાળ દ્વારા મહિલાઓને સશક્ત બનાવવી એ આપણા મિશનના કેન્દ્રમાં છે.”

સીસીઆરએએસ (CCRAS) ના નાયબ મહાનિર્દેશક ડૉ. એન. શ્રીકાંથે નોંધ્યું હતું કે, “મેનોપોઝ એ એક કુદરતી સંક્રમણ છે જે સાવચેતીપૂર્વક સંભાળને પાત્ર છે. આયુર્વેદ ખોરાક, રસાયણ થેરાપી, યોગ અને ભાવનાત્મક સુખાકારીમાં સમય-પરીક્ષણ કરેલા અભિગમો દ્વારા મહિલાઓને સંતુલન, જીવનશક્તિ અને આત્મવિશ્વાસ સાથે આ તબક્કાને પાર કરવા માટે સશક્ત બનાવે છે. CCRAS ખાતે અમારું ધ્યાન શાસ્ત્રીય જ્ઞાનને પુરાવા-આધારિત ઉકેલોમાં અનુવાદિત કરવાનું છે જે મહિલાઓના સર્વગ્રાહી સ્વાસ્થ્ય અને જીવનની ગુણવત્તામાં વધારો કરે છે.”

આયુર્વેદ રસાયણ (કાયાકલ્પ) થેરાપી, આહાર માર્ગદર્શન, કાઉન્સિલિંગ, યોગ અને હર્બલ ફોર્મ્યુલેશન દ્વારા મેનોપોઝના લક્ષણોના સંચાલન માટે બહુપક્ષીય અભિગમ પૂરો પાડે છે. મુખ્ય અભિગમોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• રસાયણ અને જીવનશૈલી હસ્તક્ષેપ: જીવનશક્તિને ટેકો આપવા અને ડિજનરેટિવ (ક્ષીણ થતા) ફેરફારોને સંબોધવા માટે કાયાકલ્પ કરતી જડીબુટ્ટીઓ અને યોગ્ય જીવનશૈલીમાં ફેરફારો પરંપરાગત રીતે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
• કાઉન્સિલિંગ અને ભાવનાત્મક આધાર: આયુર્વેદ સ્વ-સંભાળ, તણાવ વ્યવસ્થાપન અને પારિવારિક આધાર દ્વારા માનસિક સુખાકારી પર ભાર મૂકે છે.
• હર્બલ ફોર્મ્યુલેશન: મેનોપોઝના સ્વાસ્થ્ય સાથે સંકળાયેલી ચિંતાઓ માટે આયુર્વેદિક પ્રથામાં અશોકારિષ્ટ, લોધ્રાસવ, ઉશીરાસવ, ચંદનાદી લોહ, આમલકી રસાયણ અને મુક્તા શુક્તિ જેવી શાસ્ત્રીય આયુર્વેદિક તૈયારીઓ પરંપરાગત રીતે વપરાય છે. તેનો ઉપયોગ લાયક સ્વાસ્થ્ય સંભાળ વ્યાવસાયિક દ્વારા માર્ગદર્શિત થવો જોઈએ.
• આહાર માર્ગદર્શન: મેનોપોઝ દરમિયાન અને પછી વ્યક્તિગત જરૂરિયાતોને અનુકૂળ સંતુલન, વૈવિધ્યસભર આહાર સામાન્ય સ્વાસ્થ્યને સમર્થન આપી શકે છે. આયુર્વેદિક આહાર ભલામણો વ્યક્તિના બંધારણ, પાચન સ્થિતિ અને ક્લિનિકલ સ્થિતિ અનુસાર વ્યક્તિગત કરી શકાય છે. સ્નાયુઓની શક્તિ અને હાડકાંના સ્વાસ્થ્યને જાળવી રાખવા માટે પૂરતું પ્રોટીન, કેલ્શિયમ અને અન્ય આવશ્યક પોષક તત્વો ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે.
• યોગ અને ધ્યાન: આસન, પ્રાણાયામ, ધ્યાન અને ધ્યાનની નિયમિત પ્રથા ભાવનાત્મક સમતુલા, ઊંઘની ગુણવત્તા અને મસ્ક્યુલોસ્કેલેટલ (સ્નાયુ અને હાડકાંના) સ્વાસ્થ્યને ટેકો આપી શકે છે. સેતુબંધાસન, વિપરીત કરણી આસન, માર્જારાસન અને શવાસન જેવા યોગ અભ્યાસો આરામ આપે છે અને જડતા, પીઠનો દુખાવો તથા થાકને હળવા કરવામાં મદદ કરી શકે છે. શીતળી પ્રાણાયામ અને ભ્રામરી પ્રાણાયામ જેવી શ્વાસ લેવાની તકનીકો, યોગ નિદ્રાની સાથે, આરામ, ભાવનાત્મક સંતુલન અને ઊંઘને સમર્થન આપી શકે છે.

આયુર્વેદ સંતુલિત આહાર અને જીવનશૈલીની આદતો પર ભાર મૂકે છે, જેમાં ખોરાકનું સેવન પ્રમાણમાં કરવું, તીખા અને ખારા ખોરાકનું વધુ પડતું સેવન ટાળવું, આલ્કોહોલ મર્યાદિત કરવો, તમાકુ ટાળવી અને શારીરિક તથા ભાવનાત્મક તણાવનું સંચાલન કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

આયુષ મંત્રાલય અને CCRAS વૈજ્ઞાનિક પુરાવા ઉત્પન્ન કરવા, ક્લિનિકલ પરિણામોનું મૂલ્યાંકન કરવા અને મેનોપોઝના સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારી વિશે માહિતગાર જાગૃતિને પ્રોત્સાહિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય માટે આયુર્વેદિક અભિગમો પર સંશોધન કરવાનું ચાલુ રાખે છે.

વર્લ્ડ મેનોપોઝ ડે 2026 પર, આયુષ મંત્રાલય મહિલાઓને આત્મવિશ્વાસ સાથે મેનોપોઝ નેવિગેટ કરવામાં અને તેમના સ્વાસ્થ્ય તથા સુખાકારીને જાળવવામાં મદદ કરવા માટે વધુ જાગૃતિ, ખુલ્લી વાતચીત અને સમયસર, યોગ્ય સંભાળ માટે આહ્વાન કરે છે.

વધુ માહિતી માટે, CCRAS IEC પ્રકાશન મેનોપોઝલ સિન્ડ્રોમ અહીંથી એક્સેસ કરી શકાય છે: https://ccras.nic.in/wp-content/uploads/2024/06/Menopausal-Syndrome.pdf

SM/BS/JD