“ઓપરેશન સિંદૂર, બાલાકોટ એરસ્ટ્રાઈક અને સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક એ માત્ર સૈન્ય કામગીરી નહોતી; તેઓ મુત્સદ્દીગીરી દ્વારા નિંદા કરવાના બદલે આતંકવાદના મૂળ સુધી પહોંચીને તેને જડમૂળથી ઉખાડી ફેંકવાના ઉદ્દેશ્યથી સક્રિય કામગીરી તરફ દેશના અભિગમમાં આવેલ એક નિર્ણાયક પરિવર્તનનું પ્રતિક હતા,” તેમ સંરક્ષણ મંત્રી શ્રી રાજનાથ સિંહે 15 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ નવી દિલ્હી ખાતે યોજાયેલી ડિફેન્સ કોન્ક્લેવમાં જણાવ્યું હતું. સીમાપારના આતંકવાદ અંગે ભારતનું વલણ પુનરોચ્ચાર કરતા તેમણે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે પાકિસ્તાનમાંથી ઉદ્ભવતી કોઈપણ આતંકવાદી પ્રવૃત્તિનો આનાથી પણ વધુ સખત જવાબ આપવામાં આવશે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભારતનો સાંસ્કૃતિક નીતિઓ સંવાદ, સહ-અસ્તિત્વ અને વિવાદોના શાંતિપૂર્ણ ઉકેલની તરફેણ કરે છે, પરંતુ શાંતિ માટેની તેની પ્રતિબદ્ધતાને નબળાઈ માનવાની ભૂલ ન કરવી જોઈએ. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે 2014થી, મોટાભાગના આતંકવાદીઓની ‘શેલ્ફ લાઈફ’ ઘટીને એક વર્ષથી પણ ઓછી થઈ ગઈ છે, જેમાં સુસંરક્ષણ દળો ભારત સામે હથિયાર ઉપાડ્યાના એક વર્ષની અંદર જ તેમનો ખાતમો કરી દે છે.

સંરક્ષણ મંત્રીએ શાંતિ જાળવવા માટે શક્તિ અને ક્ષમતાને આવશ્યક ગણાવ્યા હતા, અને રેખાંકિત કર્યું હતું કે ભારત શાંતિની આશા રાખે છે, પરંતુ દેશનું રક્ષણ કરવા માટે ક્યારેક જરૂરી બનતા યુદ્ધ માટે પણ તૈયાર રહે છે. “શાંતિ પ્રત્યેની અમારી પ્રતિબદ્ધતા અચલ રહે છે, છતાં અમે કોઈપણ પડકારનો સામનો કરવા માટે સંપૂર્ણપણે તૈયાર છીએ. અમારો ઉદ્દેશ્ય એક એવા ભારતનું નિર્માણ કરવાનો છે જે શાંતિની વકાલત કરવાની સાથે સુસંરક્ષણની બાબતમાં સતર્ક રહે અને પોતાના સાર્વભૌમત્વ, અખંડિતતા અને રાષ્ટ્રીય હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે સંપૂર્ણપણે સક્ષમ હોય,” તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

ઉભરતા સુરક્ષા પરિદ્રશ્ય પર, શ્રી રાજનાથ સિંહે હાઇબ્રિડ, હાઇ-ટેક અને હાઇપર વોરફેરના યુગમાં વધેલી જાગૃતિ અને સજ્જતાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે ડિજિટલ યુગમાં સુસંરક્ષણ જોખમોની વધતી જતી જટિલતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જેને તેમણે '5D સિક્યોરિટી થ્રેટ' - ડિસઇન્ફોર્મેશન, ડીસ્ટેબિલાઇઝેશન, ડિસપ્શન, ડિસેપ્શન અને ડિસ્ટ્રક્શન તરીકે વર્ણવ્યા હતા. તેમણે ધ્યાન દોર્યું હતું કે આતંકવાદ સંગઠિત જૂથોથી આગળ વધી રહ્યો છે, અને ઉભરતા જોખમોમાં 'લોન-વોલ્ફ' હુમલા અને 'વ્હાઈટ-કોલર ટેરરિઝમ' નો સમાવેશ થાય છે, જે સુરક્ષા એજન્સીઓ માટે કટ્ટરપંથી બનેલી વ્યક્તિઓની ઓળખ કરવાનું અને સંભવિત હુમલાઓને રોકવાનું વધુને વધુ મુશ્કેલ બનાવે છે.

સંરક્ષણ મંત્રીએ તાજેતરની એ ઘટનાનો સંદર્ભ આપ્યો જેમાં એક સહ-પાયલોટે કથિત રીતે પેસેન્જર વિમાનને ક્રેશ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને કેપ્ટન સ્મિત મછારે મોટા આતંકવાદી હુમલાને ટાળવા માટે પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂક્યો હતો. “આ ઘટનાએ લોન-વોલ્ફ હુમલાખોરો દ્વારા ઉભા કરાયેલા જોખમને રેખાંકિત કર્યું અને સાથે દર્શાવ્યું કે કેવી રીતે એક વ્યક્તિની હિંમત અને પ્રતિબદ્ધતા નફરતથી પ્રેરિત લોકોના મનસુબાઓને નિષ્ફળ બનાવી શકે છે. એક માત્ર સતર્ક અને હિંમતવાન વ્યક્તિ સમગ્ર આતંકવાદી ષડયંત્રને નિષ્ફળ બનાવવામાં મદદ કરી શકે છે. આતંકવાદ સામેની લડાઈમાં માત્ર સુસંરક્ષણ એજન્સીઓની ક્ષમતાઓ જ નહીં પરંતુ જાગૃત અને જવાબદાર નાગરિકોની સક્રિય ભાગીદારી પણ જરૂરી છે,” તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

સંરક્ષણ સજ્જતા પર, શ્રી રાજનાથ સિંહે 'હાર્ડ પાવર' ને 'સોફ્ટ પાવર' સાથે જોડવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો અને 'સ્માર્ટ પાવર' તરફ વળવા આહ્વાન કર્યું હતું. “આધુનિક સંરક્ષણ વ્યૂહરચનાઓએ ઉભરતા સુરક્ષા પડકારોને પહોંચી વળવા માટે ચોક્કસ લક્ષ્ય સાધતા શસ્ત્રો અને લોઇટરિંગ મ્યુનિશન્સને આર્થિક રીતે પોષાય તેવા શસ્ત્રો સાથે, માનવ બુદ્ધિમત્તાને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સાથે, અને અદ્યતન પ્રણાલીઓને ઓછી કિંમતની, ચપળ અને અનુકૂલનક્ષમ ટેકનોલોજી સાથે સાંકળવી જોઈએ,” તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

સંરક્ષણ મંત્રીએ પોતાની સંરક્ષણ ક્ષમતાઓમાં ભારતનો વધતો આત્મવિશ્વાસ પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળના સુધારાઓ, ઓપરેશનલ પદ્ધતિઓમાં ફેરફાર અને બદલાયેલી માનસિકતાને આભારી ગણાવ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા સાડા બાર વર્ષમાં, સરકારે પોતાનું ધ્યાન તાત્કાલિક સંરક્ષણ જરૂરિયાતો પૂરી કરવા પરથી હટાવીને એક આત્મનિર્ભર અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર સંરક્ષણ ઇકોસિસ્ટમના નિર્માણ પર કેન્દ્રિત કર્યું છે. તેમણે રેખાંકિત કર્યું હતું કે લાયસન્સિંગ નિયમોમાં સુધારા અને વેપાર કરવાની સરળતામાં સુધારો કરવાના પગલાંથી દેશના સંરક્ષણ ઉત્પાદન આધારને વિસ્તારવામાં મદદ મળી છે, જેમાં હવે 500 થી વધુ કંપનીઓ આ ક્ષેત્રમાં કાર્યરત છે અને સેંકડો નવા ઔદ્યોગિક લાયસન્સ આપવામાં આવ્યા છે.

સંરક્ષણ ખરીદીમાં સુધારા અંગે, શ્રી રાજનાથ સિંહે જણાવ્યું હતું કે ડિફેન્સ એકવિઝિશન પ્રોસિજર અને 'બાય ઇન્ડિયન-ઇન્ડીજીનસલી ડિઝાઇન, ડેવલપ્ડ એન્ડ મેન્યુફેક્ચરડ' કેટેગરી જેવા પગલાં દ્વારા સંરક્ષણ દળોના આધુનિકીકરણ માટે સ્થાનિક ઉદ્યોગોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી રહી છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે આધુનિકીકરણ બજેટના 75 ટકા રકમ ભારતીય ઉદ્યોગો પાસેથી ખરીદી માટે અનામત રાખવામાં આવી છે, અને ઉમેર્યું હતું કે આ સુધારાઓએ જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રો વચ્ચેના સહયોગને મજબૂત બનાવ્યો છે. 'રાષ્ટ્ર પ્રથમ' ની ભાવના હેઠળ રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણમાં યોગદાન આપતા સ્ટાર્ટ-અપ્સ, MSME, વ્યક્તિગત સંશોધકો અને વિશાળ કોર્પોરેશનો સાથે દેશ 'આખી સરકારનો અભિગમ' પરથી બદલાઈને 'આખા દેશનો અભિગમ' અને ધીમે ધીમે 'આખા સમાજનો અભિગમ' તરફ આગળ વધી રહ્યો છે, તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

સંરક્ષણ મંત્રીએ ઓપરેશન સિંદૂરને ભારતની વધતી જતી તકનીકી ક્ષમતાઓ અને આકાશ મિસાઇલ સિસ્ટમ અને બ્રહ્મોસ સહિત અન્ય અદ્યતન ઉપકરણો જેવા અદ્યતન સ્વદેશી સિસ્ટમો પર સંરક્ષણ દળોના આત્મવિશ્વાસનું પ્રદર્શન ગણાવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે આ ઓપરેશનની સફળતા ભારતના સ્થાનિક સંરક્ષણ ઉદ્યોગમાં વધતા વિશ્વાસ અને રાષ્ટ્રીય સુસંરક્ષણમાં તેના યોગદાનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. “સંરક્ષણ દળોએ સંરક્ષણ ઉપકરણો, શસ્ત્ર પ્રણાલીઓ અને પ્લેટફોર્મ્સ સહિત 509 વસ્તુઓને આવરી લેતી પાંચ પોઝિટિવ ઇન્ડિજનાઇઝેશન લિસ્ટ બહાર પાડી હતી, જેમાં ટૂંક સમયમાં રિલીઝ થનારી છઠ્ઠી યાદી તૈયાર કરવામાં આવી છે. તેવી જ રીતે, ડિફેન્સ પબ્લિક સેક્ટર અંડરટેકિંગ્સ (DPSUs) એ સ્વદેશીકરણ માટે 5,012 વસ્તુઓની ઓળખ કરી હતી, જેમાં લાઇન રિપ્લેસમેન્ટ યુનિટ્સ, સબ-સિસ્ટમ્સ, સ્પેર્સ અને કમ્પોનન્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે, જેમાંથી 3,255 નું સ્વદેશીકરણ કરવામાં આવ્યું છે,” તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

સરકારના પ્રયાસોને કારણે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સાધેલી વૃદ્ધિ અંગે, શ્રી રાજનાથ સિંહે જણાવ્યું હતું કે સંરક્ષણ ઉત્પાદન 2014ના રૂ. 40,000 કરોડથી વધીને રૂ. 1.78 લાખ કરોડથી વધુના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યું છે, જેમાં સંરક્ષણ નિકાસ 2013-14 ના રૂ. 686 કરોડથી વધીને રૂ. 39,000 કરોડની ઓલ-ટાઇમ હાઇ સપાટીને સ્પર્શી ગઈ છે, અને ભારતના સંરક્ષણ ઉત્પાદનો લગભગ 100 દેશો સુધી પહોંચ્યા છે. તેમણે આશા વ્યક્ત કરી હતી કે દેશ આ વર્ષે રૂ. 2 લાખ કરોડ અને 2029 સુધીમાં રૂ. 3 લાખ કરોડના સંરક્ષણ ઉત્પાદન લક્ષ્યાંકો હાસલ કરશે, અને 2029 સુધીમાં રૂ. 50,000 કરોડના સંરક્ષણ ઉપકરણોની નિકાસ કરશે.

સંરક્ષણ મંત્રીએ આ વૃદ્ધિને એવા સુધારાઓને આભારી ગણાવી હતી જેનાથી નિકાસ પ્રક્રિયાઓ સરળ બની છે, જેમાં ડિફેન્સ EXIM પોર્ટલ, ઓનલાઇન મંજૂરીઓ, ઓપન જનરલ એક્સપોર્ટ લાયસન્સ, સુવ્યવસ્થિત ગુણવત્તા પ્રમાણપત્ર અને 'ગ્રીન ચેનલ' નીતિની રજૂઆતનો સમાવેશ થાય છે. આ પગલાંઓએ, તેમણે કહ્યું કે, ભારતની વૈશ્વિક વિશ્વસનીયતામાં વધારો કર્યો છે અને સ્થાનિક ઉદ્યોગોને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં સ્પર્ધા કરવા માટે તૈયાર કર્યા છે.

સંરક્ષણમાં આત્મનિર્ભરતા મેળવવામાં સંશોધન, વિકાસ અને નવીનતાના મહત્વ પર ભાર મૂકતા, શ્રી રાજનાથ સિંહે રેખાંકિત કર્યું હતું કે સરકારે iDEX, iDEX પ્રાઇમ અને ADITI સ્કીમ જેવી પહેલો દ્વારા સ્ટાર્ટ-અપ્સ, એમએસએમઈ (MSMEs) અને યુવા આઇનોવેટર્સ માટે તકો ઊભી કરી છે. “સંરક્ષણ મંત્રાલયે સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને એમએસએમઈ પાસેથી રૂ. 2,400 કરોડથી વધુના સામાન અને સેવાઓની ખરીદીને મંજૂરી આપી છે અને નવી ટેકનોલોજી વિકાસ માટે રૂ. 1,500 કરોડથી વધુના પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપી છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, iDEX એ 676 સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને ઇનોવેટર્સને જોડ્યા હતા અને 551 કરારો પર હસ્તાક્ષર કરવામાં મદદ કરી હતી. 2018માં માત્ર થોડાક સંરક્ષણ સ્ટાર્ટ-અપ્સથી વધીને, આ ઇકોસિસ્ટમ 2,000થી વધુ થઈ ગઈ છે, જેમાં યુવા એન્ટરપ્રાઇઝ ડ્રોન, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી, સાયબર સિક્યોરિટી, રોબોટિક્સ અને અન્ય અદ્યતન ક્ષેત્રોમાં કામ કરી રહ્યા છે,” તેમણે ઉમેર્યું.

ભારતના સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમના વિસ્તરણ પર, સંરક્ષણ મંત્રીએ કહ્યું કે સંરક્ષણ ઉત્પાદન હવે માત્ર જાહેર ક્ષેત્ર સુધી મર્યાદિત નથી, કારણ કે DPSUs, ખાનગી ઉદ્યોગો, 16,000 થી વધુ MSMEs, સપ્લાય યુનિટ્સ અને ઇનોવેશન સેન્ટર્સ આ ક્ષેત્રમાં યોગદાન આપી રહ્યા છે. “OFB ના કોર્પોરેટાઇઝેશનથી તેઓને ખોટ કરતી સંસ્થાઓમાંથી નફાકારક સાહસોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મદદ મળી છે. જાહેર અને ખાનગી હિસ્સેદારોનું વધતું નેટવર્ક એ ભારતનો નવો સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક પરિવાર છે,” તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

સંરક્ષણ ખરીદીમાં સુધારાઓ પર વધુ પ્રકાશ પાડતા, શ્રી રાજનાથ સિંહે જણાવ્યું હતું કે આ ક્ષેત્ર વધુ પારદર્શિતા અને જવાબદેહી સાથે આધુનિકીકરણ અને સ્વદેશીકરણમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. દારૂગોળાના ઉત્પાદનમાં પ્રગતિનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે સંરક્ષણ દળો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા દારૂગોળાના 175 પ્રકારોમાંથી 159 હવે સ્વદેશી રીતે બનાવવામાં આવે છે, જે દારૂગોળાના પ્રકારોમાં 90 ટકાથી વધુ આત્મનિર્ભરતા દર્શાવે છે. 100થી વધુ દેશોમાં બુલેટપ્રૂફ જેકેટ્સની ભારતની નિકાસનો સંદર્ભ આપતા, તેમણે નોંધ્યું હતું કે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો સાથે સંરેખિત બુલેટપ્રૂફ જેકેટ્સ માટે રાષ્ટ્રીય ધોરણ સ્થાપિત કરનાર ભારત વિશ્વમાં ચોથો દેશ છે. તેમણે વન રેન્ક વન પેન્શન યોજનાના અમલીકરણ અને ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફના પદની રચના વિશે પણ વાત કરી હતી, અને તેને સંરક્ષણ માળખાને મજબૂત કરવા માટે હાથ ધરવામાં આવેલા મહત્વપૂર્ણ પગલાં ગણાવ્યા હતા.

સંરક્ષણ મંત્રીએ એવો વિશ્વાસ વ્યક્ત કરીને સંબોધન સમાપ્ત કર્યું હતું કે, જ્યારે ભારત તેની આઝાદીના 100 વર્ષ પૂર્ણ કરશે, ત્યારે તે 'વિકસિત ભારત' બની જશે અને ટેકનોલોજી, અર્થતંત્ર અને સંરક્ષણ સહિતના તમામ ક્ષેત્રોમાં વિશ્વનું નેતૃત્વ કરશે.

SM/BS/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com