ભારત ઔદ્યોગિક વિકાસ યોજના (BHAVYA)  ₹33,660 કરોડની એક પહેલ છે જેનો ઉદ્દેશ્ય સમગ્ર ભારતમાં 100 પ્લગ-એન્ડ-પ્લે ઔદ્યોગિક ઉદ્યાનો વિકસાવવાનો છે. આ ઉદ્યાનો આધુનિક ઔદ્યોગિક માળખાગત સુવિધા, વિશ્વસનીય સેવાઓ અને ઝડપી મંજૂરીઓ પ્રદાન કરશે, જેનાથી નવા ઉદ્યોગો સ્થાપવા માટે જરૂરી સમય ઓછો થશે. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય રોકાણ આકર્ષવાનો, MSME ને ટેકો આપવાનો, સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત બનાવવાનો, રોજગારીનું સર્જન કરવાનો અને વિવિધ પ્રદેશોમાં ઔદ્યોગિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

 

ભારતનું ઉત્પાદન ક્ષેત્ર માળખાકીય પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. તે હવે GDPમાં લગભગ 16-17 ટકા ફાળો આપે છે અને 2.7 કરોડથી વધુ કામદારોને રોજગારી આપે છે. રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન મિશનનો ઉદ્દેશ્ય 2035 સુધીમાં આ હિસ્સો 25 ટકા સુધી વધારવાનો છે. ઉદ્યોગોની રચના પણ બદલાઈ રહી છે, મધ્યમ અને ઉચ્ચ-ટેકનોલોજી ઉદ્યોગો ઉત્પાદન મૂલ્ય વધારામાં 46.3% હિસ્સો ધરાવે છે . આ ઉચ્ચ-મૂલ્ય અને ટેકનોલોજી-સઘન ઉત્પાદન તરફના પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

જેમ-જેમ ઉદ્યોગોનો વિકાસ થાય છે, તેમ-તેમ તેમને વિશ્વસનીય માળખાગત સુવિધાઓ, કાર્યક્ષમ લોજિસ્ટિક્સ અને અનુમાનિત મંજૂરીઓની જરૂર પડે છે. વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલાઓ પણ વૈવિધ્યસભર બની રહી છે, જે સારી રીતે જોડાયેલા ઔદ્યોગિક સ્થળોને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.

'પ્લગ-એન્ડ-પ્લે' પાર્ક આ જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરે છે; તેઓ ઉદ્યોગ કામગીરી શરૂ કરે તે પહેલાં જ જરૂરી માળખાગત સુવિધાઓ અને સામાન્ય સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે. આ નવા ઉત્પાદન એકમની સ્થાપનાનો સમય અને ખર્ચ ઘટાડે છે. આ અભિગમને દેશભરમાં વિસ્તૃત કરવા માટે, મંત્રીમંડળે માર્ચ 2026 માં ભારત ઔદ્યોગિક વિકાસ યોજના (BHAVYA) ને મંજૂરી આપી અને 10 એપ્રિલ, 2026ના રોજ તેને ₹33,660 કરોડના બજેટ સાથે સૂચિત કર્યું. BHAVYA રાજ્યો અને ખાનગી વિકાસકર્તાઓ સાથે ભાગીદારીમાં લાગુ કરવામાં આવી રહી છે. આ યોજના દેશમાં ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા અને સરળ મંજૂરી પ્રક્રિયાઓ, અસરકારક સિંગલ-વિન્ડો સિસ્ટમ અને રોકાણકાર-મૈત્રીપૂર્ણ સુધારાઓ દ્વારા વ્યવસાય કરવાની સરળતામાં સુધારો કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. પ્લગ-એન્ડ-પ્લે ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમ પ્રારંભિક અવરોધોને ઘટાડશે અને ઉદ્યોગોને રોકાણથી ઉત્પાદન તરફ ઝડપથી આગળ વધવામાં મદદ કરશે.

ભારતનો ઉત્પાદન વૃદ્ધિ પ્રત્યેનો અભિગમ સમય જતાં બદલાયો છે. દરેક તબક્કાએ ઉદ્યોગને ટેકો આપવા અને નવી આર્થિક તકો ઊભી કરવાની દેશની ક્ષમતામાં વધારો કર્યો છે.

પ્રથમ તબક્કો ઔદ્યોગિક વસાહતો અને સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન (SEZ) પર કેન્દ્રિત હતો. આમાં ઔદ્યોગિક જમીન, સામાન્ય માળખાગત સુવિધા અને નિયમનકારી પ્રોત્સાહનો પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા. ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, ભારતમાં 370 સૂચિત SEZ હતા. આ ઝોનમાં ₹7.82 લાખ કરોડના રોકાણો આકર્ષાયા હતા અને 31.7 લાખથી વધુ લોકો માટે રોજગારીનું સર્જન થયું હતું.

ત્યારબાદ આ અભિગમ વ્યક્તિગત ઔદ્યોગિક ઝોનથી સમગ્ર દેશમાં મોટા ઉત્પાદન કેન્દ્રો સુધી વિસ્તર્યો. 14 ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં, ઇન્ડિયા ઇન્ડસ્ટ્રિયલ લેન્ડ બેંક (IILB) પર 4,164 ઔદ્યોગિક ઉદ્યાનોનું મેપિંગ કરવામાં આવ્યું છે. તે જ સમયે, નેશનલ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (NICDP) ઔદ્યોગિક જમીન પૂરી પાડવાથી આગળ વધ્યો. તેણે મેન્યુફેક્ચરિંગ ઝોનને યુટિલિટીઝ, લોજિસ્ટિક્સ અને શહેરી સેવાઓ સાથે જોડ્યા, જેનાથી વધુ સંકલિત ઔદ્યોગિક સ્થાનો બન્યા.

ધોલેરા સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રિજન (ગુજરાત), શેન્દ્રા-બિડકીન ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એરિયા (મહારાષ્ટ્ર), વિક્રમ ઉદ્યોગપુરી (મધ્યપ્રદેશ) અને ઇન્ટિગ્રેટેડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ટાઉનશીપ ગ્રેટર નોઇડા (ઉત્તરપ્રદેશ) જેવા ઔદ્યોગિક નોડ્સે ઇન્ટિગ્રેટેડ પ્લાનિંગના ફાયદા દર્શાવ્યા.

 

સમયગાળો	નીતિ અભિગમ	તેમાં શું ઉમેરાયું
202૦ પહેલા	ઔદ્યોગિક વસાહતો અને સેઝ	રાજકોષીય પ્રોત્સાહનો; નિકાસલક્ષી નિયમનકારી પરિમિતિ
એનઆઈસીડીપી	સંકલિત માળખાગત સુવિધાઓ સાથે સ્માર્ટ ઔદ્યોગિક શહેરો	આયોજિત નોડ્સ, મલ્ટિમોડલ કનેક્ટિવિટી, પ્લગ-એન્ડ-પ્લે પાઇલટ્સ.
બજેટ 2026-27	ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ પ્લગ-એન્ડ-પ્લે પાર્ક (કેમિકલ પાર્ક, પીએમ મિત્રા).	ચોક્કસ ક્ષેત્રોમાં ક્લસ્ટર-આધારિત મોડેલ.
ભવ્યા (2026)	રાષ્ટ્રવ્યાપી રોલઆઉટ: દેશભરમાં 100 પ્રસ્તાવિત પ્લગ-એન્ડ-પ્લે પાર્ક.	રાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્કેલ, કવરેજ અને સુધારા-સંલગ્ન ડિલિવરી

 

પ્રતિ એકર ₹1 કરોડ સુધીની નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. આ યોજનામાં આંતરિક રસ્તાઓ, વીજ પુરવઠો, પાણી નેટવર્ક, ડ્રેનેજ સિસ્ટમ્સ, સામાન્ય ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણ સુવિધાઓ, મૂલ્યવર્ધિત માળખાગત સુવિધા અને માહિતી અને સંદેશાવ્યવહાર ટેકનોલોજી (ICT) સક્ષમ વહીવટ જેવા આવશ્યક ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે. ભૂગર્ભ ઉપયોગિતા કોરિડોર કાર્યક્ષમ જાળવણી અને અવિરત ઔદ્યોગિક કામગીરી માટે ખોદકામ વિનાનું વાતાવરણ સક્ષમ બનાવશે.

તૈયાર ફેક્ટરી શેડ, બિલ્ટ-ટુ-સ્યુટ યુનિટ, પરીક્ષણ અને પ્રમાણપત્ર સુવિધાઓ અને વેરહાઉસિંગ પણ હશે. કામદાર કલ્યાણ અને ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરવા માટે, કામદાર આવાસ, આરોગ્યસંભાળ સુવિધાઓ, કૌશલ્ય વિકાસ કેન્દ્રો અને અન્ય સામાજિક સુવિધાઓ માટે જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. આ યોજના રોડ, રેલ અને લાસ્ટ માઇલ લોજિસ્ટિક્સ કનેક્ટિવિટી જેવા બાહ્ય માળખા માટે ફાળવવામાં આવનાર મંજૂર ભંડોળના 25% સુધીનું સમર્થન કરે છે, જે વિશાળ પરિવહન નેટવર્ક સાથે સીમલેસ એકીકરણ સુનિશ્ચિત કરે છે.

નાણાંકીય વર્ષ 2026-27થી નાણાંકીય વર્ષ 2031-32 સુધી છ વર્ષ સુધી લાગુ કરવામાં આવશે. પ્રથમ તબક્કામાં, બે પસંદગી રાઉન્ડમાં ચેલેન્જ મોડ દ્વારા 50 જેટલા ઔદ્યોગિક ઉદ્યાનો પસંદ કરવામાં આવશે. બાકીના ઉદ્યાનો અનુગામી તબક્કામાં પસંદ કરવામાં આવશે, જેનાથી BHAVYA હેઠળ સમર્થિત ઉદ્યાનોની કુલ સંખ્યા 100 થશે. પસંદગીમાં પ્રોજેક્ટની તૈયારી, જમીનની ઉપલબ્ધતા અને ઔદ્યોગિક ક્ષમતાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે. દરેક ઉદ્યાન 25 થી 1,000 એકરમાં ફેલાયેલું હશે જે તેના આધારે હશે. યોજના માર્ગદર્શિકા અનુસાર જમીનના કદના ફરજિયાત માપદંડો, પ્રોજેક્ટ્સનો અમલ અને સંચાલન સમર્પિત સ્પેશિયલ પર્પઝ વ્હીકલ્સ (SPV) દ્વારા કરવામાં આવશે જે વિકાસ, કામગીરી, રોકાણકારોની સુવિધા અને લાંબા ગાળાની જાળવણીનું નિરીક્ષણ કરશે.

ઉત્પાદન કંપનીઓ, સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSME), સ્ટાર્ટઅપ્સ અને રોકાણકારો સામાન્ય સુવિધાઓ અને સુવ્યવસ્થિત મંજૂરીઓ મેળવી શકે છે.

જૂન 2026માં યોજનાના અમલીકરણ અને દેખરેખ માટે BHAVYA પોર્ટલ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પોર્ટલ પારદર્શક અને સ્પર્ધાત્મક પસંદગી પ્રક્રિયાને સક્ષમ બનાવતી વખતે પ્રોજેક્ટ સબમિશન, મૂલ્યાંકન અને મૂલ્યાંકનને સમર્થન આપે છે.

ટ્રંક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એ ઉચ્ચ કક્ષાનો ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ છે જેનો પ્રાથમિક હેતુ સ્થાનિક સરકારો દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવતા વિકાસ વચ્ચે વહેંચાયેલા 'કેચમેન્ટ' વિસ્તારોને સેવા આપવાનો છે. તેમાં પાણી પુરવઠો, ડ્રેનેજ, ગટર/સેપ્ટેજ, રસ્તાઓ, સ્ટ્રીટલાઈટ્સ, વીજળી વગેરે જેવા મુખ્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લાઇનનો વિકાસ સામેલ છે.

 

પ્લગ-એન્ડ-પ્લે ઔદ્યોગિક ઉદ્યાનો એ પૂર્વ-વિકસિત ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમ છે જ્યાં જમીન, ટ્રંક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઉપયોગિતાઓ અને સામાન્ય સુવિધાઓ અગાઉથી ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, મંજૂરીઓ અને મૂળભૂત મંજૂરીઓ સિંગલ-વિન્ડો સિસ્ટમ્સ દ્વારા સુવ્યવસ્થિત કરવામાં આવે છે. આ સાહસોને

નાણાંકીય નિર્ણયોથી ઉત્પાદન તરફ ઝડપથી આગળ વધવાની મંજૂરી આપે છે, જ્યારે પ્રારંભિક ખર્ચ અને અમલીકરણમાં વિલંબ ઘટાડે છે.

સપ્લાય ચેઇન વિવિધ સ્થળોએ વૈવિધ્યસભર બનતી જાય છે અને ઉત્પાદન સમય-સંવેદનશીલ બનતું જાય છે, તેથી આવા મોડેલો વધુ સુસંગત બની રહ્યા છે. રોકાણકારો વધુને વધુ એવા સ્થળો શોધે છે જ્યાં જમીનની ઉપલબ્ધતા, કનેક્ટિવિટી, ઉપયોગિતાઓ અને નિયમનકારી પ્રક્રિયાઓ અનુમાનિત હોય.

પ્લગ-એન્ડ-પ્લે મોડેલ ભારતમાં પહેલેથી જ લોકપ્રિયતા મેળવી રહ્યું છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26માં, પ્લગ-એન્ડ-પ્લે ઔદ્યોગિક ઉદ્યાનોના વિકાસ માટે ₹2,500 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા હતા. ભારતમાં હાલમાં 260 પ્લગ-એન્ડ-પ્લે ઔદ્યોગિક ઉદ્યાનો છે, જે ક્ષેત્રો અને રાજ્યોમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર-તૈયાર ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમના વધતા સ્વીકૃતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

પ્લગ-એન્ડ-પ્લે મોડેલને ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ ઔદ્યોગિક સુવિધાઓ સુધી પણ વિસ્તૃત કરવામાં આવી રહ્યું છે. જુલાઈ 2026માં, સરકારે ત્રણ કેમિકલ પાર્ક માટે BHAVYA- રસાયણ યોજનાને મંજૂરી આપી. આ પાર્ક રાસાયણિક ઉત્પાદન માટે સામાન્ય સુવિધાઓ અને પર્યાવરણીય સુરક્ષા પૂરી પાડશે.

 

ધોલેરા SIR: એક સંકલિત ઔદ્યોગિક શહેર ગુજરાતમાં ધોલેરા એક નવી પેઢીના ઔદ્યોગિક શહેર તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. પહોળા રસ્તાઓ, વિશ્વસનીય ઉપયોગિતા સેવાઓ, ડિજિટલ નેટવર્ક અને આધુનિક શહેરી સુવિધાઓનું આયોજન શરૂઆતથી જ કરવામાં આવ્યું હતું. વીજળી, પાણી, ગેસ અને ડ્રેનેજ સિસ્ટમ્સ એક સામાન્ય ભૂગર્ભ નેટવર્ક દ્વારા જોડાયેલા છે, જે ઉદ્યોગો માટે પ્લગ-એન્ડ-પ્લે વાતાવરણ બનાવે છે. આ વિસ્તાર અદ્યતન ઉત્પાદન ક્ષેત્ર માટે એક કેન્દ્ર તરીકે વિકાસ કરી રહ્યો છે. સેમિકન્ડક્ટર, એરોસ્પેસ અને સંરક્ષણ, સૌર ઉત્પાદન, ગ્રીન હાઇડ્રોજન, બાયોટેકનોલોજી અને ભારે ઇજનેરી જેવા ક્ષેત્રો પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે. બંદરો, એરપોર્ટ, એક્સપ્રેસવે અને સમર્પિત ફ્રેઇટ કોરિડોર સાથે મજબૂત જોડાણ ધોલેરાને સ્થાનિક અને વૈશ્વિક બજારો સાથે જોડે છે. પરિણામો નીચે મુજબ છે: 11 પ્લોટમાં 495 એકર જમીન ફાળવવામાં આવી રોકાણની સંભાવના: ₹ 97,328 કરોડ રોજગારની સંભાવના: 6,000+ નોકરીઓ ટાટા ઇલેક્ટ્રોનિક્સની સેમિકન્ડક્ટર સુવિધા અને રિન્યુ પાવર સોલાર મોડ્યુલ ઉત્પાદન પ્લાન્ટ સહિતના મોટા પ્રોજેક્ટ્સ માટે જમીન ફાળવવામાં આવી છે.

 

નવી ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ તરફ

ભારતનો ઉત્પાદન ક્ષેત્ર સંકલિત ઔદ્યોગિક વિકાસ પર વધુ ભાર મૂકીને વિકસિત થઈ રહ્યો છે. ઔદ્યોગિક વસાહતોથી આયોજિત ઉત્પાદન કેન્દ્રો તરફનું સ્થળાંતર આ બદલાતા અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે. BHAVYA આ પરિવર્તનમાં આગળનું પગલું રજૂ કરે છે. ઔદ્યોગિક વિકાસ માટેની અન્ય પહેલોની સાથે, તે ભારતના ઉત્પાદન આધારને મજબૂત બનાવવા અને વૈશ્વિક ઉત્પાદનમાં તેની ભૂમિકા વધારવાના વ્યાપક પ્રયાસનો એક ભાગ છે.

સંદર્ભ

કેબિનેટ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2241785&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2288863&reg=48&lang=1

 

વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2241814&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2114840&reg=3&lang=2

https://www.dpiit.gov.in/static/uploads/2025/07/a7f8726a772d283c2c10a7d02ab5b190.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2270334&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2264533&reg=3&lang=1

 

નાણા મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2219990&reg=3&lang=1

 

ગૃહ અને શહેરી બાબતો મંત્રાલય

https://pmay-urban.gov.in/uploads/guidelines/Operational-Guidelines-of-PMAY-U-2.pdf

 

કાપડ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2241103&reg=3&lang=2

 

નીતિ આયોગ

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2025-04/India_Hand_Power_Tools_Sector_Report.pdf

https://niti.gov.in/sites/default/files/2025-10/Reimagining_Manufacturing_Indias_Roadmap_to_Global_Leadership_in_Advanced_Manufacturing.pdf

 

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર ઔદ્યોગિક વિકાસ સંગઠન

https://www.unido.org/sites/default/files/files/2019-11/International_Guidelines_for_Industrial_Parks.pdf

 

એનઆઈસીડીસી

https://nicdc.in/projects/4-projects-developed/dholera-special-investment-region-gujarat

https://dholera.gujarat.gov.in/advantage_dholera

https://dholera.gujarat.gov.in/business

 

આઈબીઈએફ

https://dev.ibef.org/industry/manufacturing-sector-india

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

*****

SM/DK/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2323210) મુલાકાતી સંખ્યા : 10